Das LANGOBARDISCHE LEHNRECHT (Handschriften, Textentwicklung, altester Text und Vulgattext nebst den capitula extraordinaria). Von Karl Lehmann. Gottingen 1896. D i e t e r i c h' sche Verlags - Bachhandlung. 128741 Vorrede. Mit dem Buclie, welches ich der Oeffentlichkeit iibergebe , ist die Aufgabe, eine kritiscbe Edition des Langobardiscben Lebnrecbts zu liefern , nicbt gelost , aber meines Eracbtens der Liisung nabe geriickt. Feblt aucb der in's Einzelne gebende Variantenapparat — den icb fiir die Antiqua wenigstens an andcrer Stelle geliefert babe — so glaube icb docb, cinen sicberen Text der Antiqua und Vulgata1) geboten zu baben. Die Zusammenstellung der Hand- scbriften, deren grosster Tbeil von mir eingeseben worden ist, und die textkritiscbe Untersucbung (eine Umarbeitung einer friiberen Abhandlung) werden in den Stand setzen, das Material und die Quellenentwickhmg zu iiberscbauen. Den Abscbluss des Werkes berbeizufiibren , bindern micb fiir absebbare Zeit — von anderen G-riinden abgeseben — die bevorstebende Umwiilzung unseres biir- gerlichen Rechts und die daraus dem Rechtslehrer erwachsendcn Verptiichtungen. Wie ich die Hoffimng licge, dass dieser Frucht langer Arbeit gereeht abwiigende Facbgenossen die Anerkennung nicht versagen werden, so wird die sachlicbe Kritik Berufener stets auf meincn Oank rccbnen diirfen. Oie nicht unerheblichen Ausgaben, welche die Eruinmg des Handsclniftenstandes erforderte, sind zu einem Theile durch eine Unterstutzung der Savigny-Stiftung gedeckt worden , wie ich mit gcbiihrendem Oanke hervorhebe. 1) Die Abweichungen des jetzigen Textcs von dem in den Mon. Germ. fiir Wciland von mir ronstruirten crklaren sicli zum Theil aus dcm anderen Zweck dieser Kdition, zum Tlieil aus Druckfchlern der Weilandschen Ausgabe, die mich nicht treffen , da icli die Corrcctur nicht bcsorgt habc. Ueber II F. -10 vergl S. 77 A. I. Rostock, im December 1895. Karl Lehmann. Inhalt. L Die Handschriften 1-36 II. Die Textentwicklung des Langobardiscben Lehnrcchts .... 37—80 III. Consuetudincs feudorum. Textus compilationis antiquac et reccn- sionis vulgatac. Acccdunt capitula extraordinaria 81 — 206 IV. Index verborum et rerum 207—220 Abkiirzungen. Bonaini Consuetudims fujacius Dicrk Dydviiski Hacli Blnme = Bibliotheca ttbromm mamiscriptorum Italica, in rapplementoin Itineris Italici congcssit F. Blume. Gottingen 1834. Statuti inediti della citta di Pisa raccolti per cura del Prof. F. Bonaini. Vol. II. 1870. Consuetudincs Fcudorum. I. Compilatio antiqua, ed. C. Leh- mann. Gottingen 1892. Dc Feudis Libri quinque Jac. Cuiacii J.C. Litcriirgeschichte dcs Longobardischcn Lchnrcchts bis zum vicrzehntcn Jahrhundcrt ihren Hauptgcgcnstanden nach dar- gestellt von C. F. Dieck. Halle 1828. Beitriige zur handschriftlichen 1'eherlicfcrung der Justiniani- sclicn Kcchtsquellen von Th. von D y d y n s k i. I. Institutioncn. Heft L Berlin 1891. Kurzc Kachricht von cinigen in englischen Bihliothckcn auf- bcwahrtcn Handschriften, welche Theile dcs Corpus Juris Ci- vilis cnthalten von J. F. Hacli. (Zeitschr. ftir geschicl)tlichc Rcclitswisscnschaft V 131 ff.) Catalogi librorum manuscriptoruii), qui in bibliotheeis Galliae, Ilelvctiac, Belgii, Britanniae IL, Hispaniac, Lusitaniac asser- vantur cd. G. Hacnel. Leipzig 1830. Authcnticum Xovellarum Constitutionum Justiniani. Vcrsio Vulgata cd. G. K. Heimbach. Leipzig 1851. Ucbcr dic Kntstchung und altcstc licarheitung dcr Lihri feu- dorum von K. A. Laspeyres. Berlin 1830. Liber counetudinum Mcdiolani = Liber consnetudinnm Mediolani anni MCCXVI ex Bibliothecae Ambrosianac Codice nunc primum cditus . . . curante F Berlan. Mailand 1860. Bertile = Storia del diritto italiano . . . di A. Pertile. Tom. I. II, ed. 1, tom. III. IV. V, ed. 2. von Savigny = Geschiehte dcs riimischen Rechts im Mittelalter von F. C. von S a v i g n y. 2. Ausg. Schrader = Prodromus corporis juris civilis a Schradero, (Tossio, Tafelio edendi. 1823. Schradet, Corpus juris = Corpus juris civilis. Recens. E. Schrader. Tom. I. 1832. Haenel Hcimbach = Laspcyrcs = I. Die Handschriften. I. Die Handschriften. Der fette Duck bezeichnet die Zugehorigkeit zur iiltesten (Obertischen), die Hinzufiigung eins * die Zugehorigkeit zur Ardizonischen Recension. — Alpiabetische Zusammenstellung dcr Handschriftenorte. .Vngers (Nr. 56, >7) Seite 18. 19 London (Nr. 130 - 135) Seite 35. 36 Anholt (Nr. 48) 16 Liibeck (Nr. 25) 8. 9 Arras (Nr. 58) 19 Lucca (Nr. 98) 30 Avignon (Nr. 59 19 Madrid (Nr. 119) 34 Bamberg (Nr. 1-4) 1. 2 Mailand (Nr. 99. 100) 30. 31 Herlin (Nr. 5—7 2. 3 Mctz (Nr. 26—29) 9. 10 Hologna (Nr. 95) 30 Monte Cassino (Nr. 101) 31 liordeaux (Nr. 6i) 19 Montpellicr (Nr. 66) 20 Hremen (Nr. 8. !) 4 Miinchen (Nr. 30—35) 10—12 ItlCaklU (;>r. H) - 12) 4. 5 Miinstcr (Nr. 36) 12 Rriissel (Nr. 61) 20 Oxford (Nr. 136—138) 36 Cambrai (Nr. 02 20 Padua (Nr. 101») 31 Cambridge (Xr/ 123—126) 34. 35 1'aris (Nr. 69-88) 21-27 Cassel (Nr. 13) 5 Reims (Nr. 89 -92) 27. 28 Celle (Nr. 14) 5 Rom (Nr. 102-111) 31—33 Cesena (Xr. 96) 30 Salisbury (Nr. 139) 36 Chartrcs (Nr. (13) 20 St. Gallcn (Nr. 43-45) 14. 15 Douai (Nr. 64) 20 S. Lorenzo del Escurial (Nr. 120— Durham (Xr. 1 27) 35 122) 84 Farfa (Nr. 9f j 30 St. Omer (Nr. 67. 68) 20. 21 Frankfurt a/M. (Xr. 15) 6 Siena (Nr. 112—114) 33 Oottingen (Nr. 10) 5. 6 Stockholm (Nr. 42) 14 C.renoble (Nr. 65) 20 Tours (Xr. 93. 94) 28. 29 Halle (Nr. 17) 6. 7 Trier (Nr. 37) 13 llamburg (Nr. 18) 7 TftUngen (Nr. 38) 13 Ilereford (Xr. 28. 129) 35 Turin (Nr. 115) 33 Karlsruhe (Nr. 19) 7. 8 Utrecht (Nr. 47a) 16 Konigsberg (Nr 20. 21) 8 Venedig (Nr. 116. 117) 33 Kopenhagen (ffr. 41) 13. 14 Vicenza (Xr. 118) 34 Leiden (Nr. 46 47) 15. 16 ■\Yien (Xr. 49—55) 16. 17 Leipzig (Nr. 21-24) 8 Wurzburg (Nr. 39. 40) 13 I. Die Handschriften. A. Deutschland '). 1. Bamberg, Kgl. Bibliothek P I 18 (C 55), saec. XIII, spiitcsteis XIV perg. *). Die sehl wicbtige Hs. besteht aus 118 fol. , voi denen fol. 1 — 51, 55 — 115 kircbenrecbtliche Stiicke ent- lialtcn. Fol. 51T— 54v entbalten das erste Buch und Tit. I, II, III pr. 4 1 und § 2 des zweiten Buches der Libri Feudorum, fol. 115T — 118 die Fortsetzung der Libri Feudorum bis 11/24 incl., womit d.c Hs. scbliesst, und zwar nicht ctwa im Satze abbrechcnd, sondern. als ob die Rechtsquelle zu Ende wiire. Die Hs., im iibrigen theilwcise glossiert, ist bei den Libri Feudorum, mit Aus- nahme einiger wcniger Stellen , unglossicrt. Rubriken und Titel- nnmmen gehen den Libri Feudorum giinzlich ab, wenngleich an cinigcn Stellen Raum fiir Ruhrikcn gclassen ist. Dafiir sind durch nieht ausgefiihrte , aber wenigstens skizzicrtc Initialen , durch Paragraj.henzeichen , endlich mitunter durch liingerc Striche die einzelnen Stiicke von einander abgcgrenzt. Verwerthet habe ich die Hs. bereits in meiner Ausgabe der Consuetudincs Feudorum 1892. Siebe ferncr unten II § 4. 2. *Bamberg, kg 1. B ibl io th e k P II 4 (C n. 38), saec. XIII, spiitestens XIV, perg. ■''). Die aus 89 fol. bestehende Hs. enthiilt von verschiedenen Hiinden die Brocarda des Damasus, die Summa des Bernhard von Pavia, Quaestiones dccretales vom Schlusse des 12. Jahrb., andere Quaestiones decretales, dic Di- 1) Ich lege zu Orunde die 0 s en brue ggcn s ch c Ausgabc bci Kriegel. Den 'Vulgattext' nelime ich .jedoeh niclit nach Osenbruc ggcn an, sondcrn nach mcinem untcn folgcndcn Ahdruok. 2) lienutzt von Friedbcrg, Quinquc oompilationcs antiquac 1882 p. XXXV. Vcrgl. Fricdbcrg, Corpus iuris cano- nici, Theil II, Prolcgomena p. XLVII. 3) Benutzt von Schulte, I.ittera- turgeschichtc der Compilationes antiquae (Sitzungshcr. dcr pliilos.-histor. Klassc der Kaiserl. Akad. der Wiss. zu Wien Bd. CC p. 58— GG, 147). Vgl. Savigny- Geschichte 2. Ausg. Bd. 4 S. 161. 1 9 L Dic Ilandschriftcn. stinctionen des Albericus de Porta Ravennate. (Qnaestio- nes iuris romani, die Libri Feudorum (fol. 72—74 mit g.niz kleiner Hand), endlich Quaestiones des Damasus. Die Libri ETeudorum sind unglossiert und unrubriciert. Eine Reike von Titseln wird aber mit grossen lnitialen begonnen '). Das zweite tiiuch wird vom ersten nicbt untcrschieden. Auf'II/5 folgt 11/7 § 1 II/6 folgt hinter 11/56. Zwischeu 11/22 und 11/23 Capitula Ug.mis, 11/62 und 11/57 fehlen. 11/24 hat am Schlusse die Zusatze Lisspeyres S. 429 , 11/58 und 11/28 Z. 19 haben gewisse , unten tbjgedruckte Zusiitze. 3. Bamberg, kgl. Bibliothek D II, 10 (D 7) saec. XIV perg. *). Dic glossierte Hs. enthiilt die Institutionen, khime Bruch- stiicke der Digestcn, die Libri Feudorum ncbst dem Gres;t;ze Fried- richs II. (Ad decus). Die Hs. ist nur an weuigen Stdllen rubri- ciert. Das zweite Buch wird vom ersten nicht gesebeden. Auf II/5 folgt II/7 § 1, II/6 und 11/7 pr. fehlen. Text sonst Vmlgattext. 4. Bainbcrg, kgl. liibliothek 1) II, 5, saec. XII perg. s). Enthalt lnstitutioncu mit voraccursischen Glossen, wojei auf fol. 42* 43 in 111/5 § 4 ein Bruchstiick der Quaestiones md Monita, sowie 1/14 — 1/18 dcr Libri Fcudorum eingeriickt ist. Lk habe die Hs. in meinen Consuetudines bereits verwerthet. 5. Berlin, kgl. Bibliotkek Ms. lat. fol. 462, satc. XIII in- euntis, perg. Dicse iiusserst wichtige Hs. enthalt u. A. die Lom- barda, deu sg. Commentar des Ariprand, kirch<;n>rechtlichc Stiicke, auf fol. 83—87* die „Compilatio antiqua" des langobardi- schen Lchnrcchts, auf fol. 89 von spiiterer Hand II F. 26 pr. — §3, auf dem letzten folium cin Fragmcnt des Mailander Lehn- rechts in iilterer Recension als der im Liber consuetudinuni Medio- lani von 1216 erhaltenen. Die Handschrift ist schr wahrscheinlh h zu Mailand sclhst geschricbcn , darum von bcsondercr Bcdeut- samkcit. Die niihcrc Bcschrcibung siehc in Muristischc Festgabcn fiir Rudolf von Jhcring, gewidmet von der Rostockcr Juristcn- facultiit' 1892 p. 61 — 84, woselbst auch das Bruchstiick dcr Mai- liindcr Lehnrcchts sich findet, welches ich unten nochmals zum Abdruck bringe. Vcrwerthet habe ich die Hs. bereits in meiner Ausgabc der Consuetudines Feudorum. Vergl. auch untcn II i; 4. 6. Berlin, kgl. Bibliothck, Ms. lat. fol. 18 aus dem 1) 1/1, 1/5, 1/7, 1/8, 1/9, 1/10, 1/11, 1/13, 1/14, 1/15, 1/25, II/ 1, 11/11, 11/12, 11/23, 11/25, 11/27, 11/53, 11/55, 11/56, Il/fi, 11/58. 2) Schradcr, p. 38 n. IX, D y d y ri s k i Xr. 20. 3) v. S a v i g n y Geschichte II p. 245., II o r e t i u s in M. G. Leges fol. IV p. XCII n. 81, Dydynski Nr. 15. I. Die Handschriften. 3 J. 1344 pcrg. l). Die glossiertc Hs. entbiilt fol. 1 — 101 die Insti- tutionen, fol. 101 — 258 das Aivth., dann dic tres libri mit der von Laspeyres angegebencn Liicke bis fol. 335, hierauf fol. 335— 370 die Libri Feudorum, fol. 371 eincn Index von spiiterer Hand, fol. 372 ebenfalls ein spiiteres Stiick. Am Scblusse der Libri Feu- dorum ist mit rotber Tinte gescbrieben : 'Hic liber est scriptus qui scripsit sit benedictus. Qui scripsit scribat semper cum gra- tia dei et eius gloriosc virginis matris marie vivas in secula secu- lorum amen. Ego Ramiios de burcgo novo clericus ville annhavi dyoccsis Ruthenensis nnivi istum librum scu volumen in textu et in glossa anno domini 1344 dic Vt0 Kal. dccembris. Qui ipse libcr est nobilis et discreti viri domini Guilelmi de casa licentiati in legibus loco de paulhe dyocesis Babrensis'. Die Hs. hat im Gan- zen den Vulgattext. Besonderheitcn sind : a. 1/23 ist mit 1/22 vereinigt; b. 11/23 Z. 1 — 15 hat die von Dieck Literiirge- schichte S. 332—334 mit Unrecht zu sehr bctonte kurze Fassung; c. 11/24 hat am Schlnsse dic Zusiitze Laspeyres S. 429 ; d. 11/39 den Zusatz Laspeyres S. 430 ; e. 11/42 umfasst den erstcn Satz dcs §2 von 11/41 incl. ; f. Iu 11/53 ist ein StUck von II 52 durch Irrthum des Schreibers nochmais hineingesetzt. Die Abweichun- gen in der Rubrikation , auf welcke Laspeyres aufmerksam macht, verdienen nur zum Theil Beachtung. 7. Bcrlin, kgl. Bibliothek, Ms. lat. fol. 19, saec. XIV perg. z). Die glossierte Hs. enthiilt auf 253 fol. die Institutioncu (fol. 1 — 66), Novellen (fol. 66*— 169), denen das Gcsctz Fricdrichs in 11/55 F. angehiingt ist, die Libri Fcudorum ncbst Gesetz Frie- drichs II (Ad decus) als Liber X (fol. 169—191) , endlich dic tres libri (fol. 191 — 253). Die Hs., ein Prachtcxemplar an Ausstattung, enthiilt im Grossen den Vulgattext. 8. Bremen, St a d tbi b 1 io th e k, Mscr. a. 132, saec. XIV perg. '). Die sehr schon ausgcstattcte , mit Accursischcr Glossc versehcnc Hs. enthiilt die Institutionen , Novellen , tres libri , dic 'Consuetudines' Fcudorum , das Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus, an dessen Schluss : 'Explicit libcr usus feudorum') , endlieh die Bax Constantie4), welchcr die Notiz angchiingt ist : 'Isti sunt qui elligunt imperatorem Rex boemie marchio brandiburgensis. Dux saxonic comes regni. Archiepiscopus colonicnsis , archicpiscopus 1) Schradcr p. 40 n. XVII, Hoimba ch Kr. 107, Dydynski Kr. 8, La- speyres p. 453. 2) Schradcr p. 40 n. XVIII, Heimbach Nr. 108, Dydynski Nr. 9, Laspcyres p. 454. 3) Schrader Corpus iuris p. XI, Heimbach Nr. 121, Dydynski Kr. 23. 4) Eine solche Hs. muss der Glossa ordinaria zu Grundc gelegcn habcn. Siehe Laspeyres S. 64. 1* 4 I. Die Handscbriftcn. trevircnsis, archiepiseopus Magutinus'. Von spaterer Hand sodann die Verse: 'Nocte dieque leges, si vis adiscere leges. Si decretales nocte dieque leges, Sepe rogare, rogata tenere, retenta docere: Hec tria discipulum faciunt superare magistrum, In vieium nimium fertur convertitur omne; Sed non est nimium studium per tempora vite'. Zwischen 11/51 Theil I und Theil 11 das Lehnsgesetz Konrads1). Buch II von Buch 1 nicht geschieden. Vulgattext. 9. Bremen, Stadtbi bli oth ck, Mscr. a. 148, saec. XIV perg. 2). Die glossierte Hs. enthielt urspriinglich die Institutionen, tres libri und 'Constitutiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die tres libri sind aber ausgefallen , wahrscheinlich ausgerissen. Die Libri Feudorum sind von anderer Hand, als die Institutionen geschrieben. Keine Theilung in Biicher. Text Vul- gattext. Unterschrift der Glosse : 'Expliciunt constitutiones Fre- derici imperatoris amen', Unterschrift des Gesetzes Friedrichs II. : 'Explicit textus constitutionis Friderici Deo gratias'. 10. *Breslau (Rhedigersche) Stadtbibliothek, n. 216, 4°. saec. XIV perg. :!). Die mit Accursischer Glosse ver- sehene Hs. gehort zu den wenigen Hs., welche die 'Consuetudines' Feudorum allein cnthalten (nur das Gesetz Fricdrichs II. Ad decus ist noch darin). Die mit vorziiglicher Deutlichkeit geschriebene 3) Hs. ist leider von einer spateren Hand vielfach corrigiert oder aufgcfrischt. Diese spatere Hand hat auch zu 11/23 nach den Worten 'Obertus ab Orto' ein Blatt cingeschoben , welches das ganze principium bis 'possit comprehendi' enthalt. Keine Theilung in Biicher. Es fehlt 11/52. Im Grossen ziemlich dic regelmiissige Textgestaltung. 11. Breslau, Universitiitsbibliothek, II, F3a, saec. XV chart. Enthiilt Casus summarum Digestorum infortiati domiui bartoli de saxo ferrato lcgis doctoris excellentissimi, sodann 'Usus' Feudorum , endlich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die Libri Feudorum sind glossiert und in d r e i Biicher geschieden , von denen das dritte von 11/23 ab begiunt. Am Schlusse: 'Finitur liber feudorum'. Hiernach Gesetz Friedrichs II. 1) Solchc IIs. hattc Baldus vor sich (L a s p c y r e s p. 110, 111). 2) Schrader Corpus iuris p. XI, I) y d y n s k i Nr. 24. 3) Die bckanntc, von G e b a u e r bcnutztc Hs., mit wclcher I) i e c k und L a s p e y r e s zu viel aufatellen. Sie gehorte nach einer Notiz des 10. Jahrh. friiber einem gewisscn M a r t i n \V c y n r i c h. I. Die Handsehriften. B 12. Breslau, Universitatsbibliothck, III, F 4 (2151a), saec. XV, genauer 1456—1463, cbart. Enthalt von verscbiedenen Handen 1) Nova Vinea seu custodia sanitatis gescbr. 1456, 2) Fol. 39—89 'Constitutiones' feudorum, 3) Plenissima informatio utrum subditi praescripserint contra pcnsiones dandas principi Henrico Glogoviensi, 4) Ioannis Capistrani Speculum conscientiae, 5) Eius- dem materia per 30 serraones ad populum in Lipsig proclamata, 6) Eiusdem tractatus de usuris, 7) Eiusdem tractatus contra cupi- ditatem , 8) Magistri Mattbaei Cracoviensis tractatus Deus omnia bencfecit, 9) Ioannis Gerson tractatus de 57 tentationibus et rc- mediis earundem scr. a. 1463. Die Libri Feudorum , denen das Gesetz Friedricbs II. folgt, sind glossiert. Die Glosse scblicsst: 'Expliciunt constitutiones Frederici impcratoris'. 13. Cassel, S tandiscbe Land csbiblioth ek, Ms. iur. fol. 4 V., saec. XIV. perg. J). Die glossierte Hs. enthalt Institu- tionen, tres libri, Novellen, den 'Liber' Feudorum und das Gesctz Friedrichs II. (Ad decus), an dessen Scbluss: 'Explicit textus feu- dorum'. Der Text im Grossen der Vulgattext. 14. Cellc, Bibliothek des Oberlandesgcrichts, C 6 (friiher Hildesheim) 2), geschr. a. 1451 chart. Enthalt das Repertorium iiber das Siichsische Landrecht, die 'Constitutio- nes' feudorum und nota p. sanct. Bernhardi de planctu mundi. 15. Frankfurt a. M. , S t adtbib liothek (St. Bartho- lomaei n. 18), saec. XIV. perg. 3). Die mit Accursischer Glosse versehenc Hs. enthiilt Institntionen, Novellen, tres libri, die 'Con- stitutiones' feudorura als 'X Collatio', das Gesetz Friedrichs II. Die Libri Feudorum sind anfiinglieh rubriciert. Von 1/10 ab ist jedoch der Raum fiir die Rubriken lecr. 1/24 ist mit 1/23 ver- einigt. Buch II. von Bucb I nicht geschieden. Die Glossc endet mit 'Expliiit npparatus usus fcudorum impcratoris Frcderici', das Gesetz Friedrichfl II. mit 'Expliciuut constitutioncs Frederici'. 16. Gottingen, Universitatsbibliothek,Ms. iur. 27, saec. XIV. perg.4). Mit Accursischer Glosse verseben , mit 1) Schradcr p. 39, n. XII, Heiinbach Nr. 112, Dydyiiski Nr. 49. 2) Diese Notizen entnehmc ich dcm mir giitigst iibcrsandten Katalog der Oberlandesgerichts-Bibliothck zu Celle. Vgl. iibrigcns Ilomeyer, Die deutschen Heehtshiichcr dcs Mittclalters und ilire Ilandscliriftcn , 185G, S. 79 n. 121. Viel- leicht hat D i e c k im Hbein. Muscum Iid. VI diese Hs. gemeint. 3) Vgl. Schrader, Corpus iuris p. X, Heimbach Nr. 118, Dydyiiski Nr. 33. 4) Schrader p. 40 n. XVI, Heimbach Nr. 110, Dydynski Nr. 41. Es ist der sg. Schwarzeschc Codex, den Gebauer und nach ihm Osenbrueggen benutzt hat. 6 I. Die Handschriften. prachtigen Initialen ausgestattet, enthalt diese Hs. die Institutio- nen, tres libri , Novellen , Libri Fcudoruni , das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die Libri Feudorum und das Gesetz Friedrichs II. sind von einer spiiteren Hand, als dic anderen Theile, und wenigor splendid ausgestattct. Die Libri Feudorum sind in einen 'Liber primus' und einen 'Liber sccundus' eingetheilt , an sie schliesst sich ohne Distinction das Gesetz Friedrichs II. an. Die Glosse endet: 'Explicit apparatus libri fcudorum. Dei gratias amcn' 1/23 hiingt mit 1/22 zusammcn. Zwischen 11/22 und 11/23 die Capitula Ugonis. In U/41 § 2 ist der erste Satz hinter den zwei- ten geschoben. 17. * H al le , Univer sitiit sbibl ioth e k , Mscr. Ye 24, saec. XIV. perg. *). Die Hs. ist in einem Holzeiuband, auf dessen Deckcl ein Pergamentstreifen die Worte enthalt: 'Liber feudorum. Item summa domini lacobi de Belvisso super eodem'. Die Hs., welche glossiert ist , enthiilt die 'Consuetudines' feudorum nebst Lehnsgesetz Konrads und Gesetz Fricdrichs II. (De statutis), danach die Lectura des Jacobus de Belvisio super usibus feudo- rum. Bei den Libri Feudorum ist das erste Buch vom zweiten geschieden. Die lleihenfolge der Titel der Libri Feudorum ist von Laspeyres S. 445. 44G richtig wiedergegeben , so dass ein- fach auf ihn zu verweisen ist. Dic beiden von Laspeyres er- wiihnten Capitula extraordinaria (11/99 und 11/100) *) sind zwischen das Gesetz Konrads und dasjenige Fricdrichs II. geschoben. Nach dem Gesetze Friedrichs II. folgt, wie Laspeyrcs richtig be- merkt , dic Dccretale Honorius III. , dann mit spiitercr Hand II/7, wclches durch dic Worte eingclcitet wird : 'Invenies in folio sexto tali signo Dc nova fidelitatis forma hoc apparatum'. Vou dcrscl- bcn Hand folgt dann ein liiibrikenvcrzeichnis mit der Ueberschrift : 'Hee suut rubricc libri fcudorum secundum ordinem'. Ueber die Rubrikation des Textcs hat sich Laspeyres S. 446—448 ausge- lasscn (vgl. auch S. 432 — 438) , dessen Ausfuhrungeu im Grossen 1) Dieser Vernierk gebtat znr Glos se , niclit zum Text , wic Laspcyres S. 42 annimmt. 2) Dicck, Literurgeschichtc S. 295 ff. ; Derselhe, Kurze Charakteristik der hei einer neuen Ausgabc dcs Langobardischcn Lehenrechts vorzugswcise zu beriicksichtigenden Ilandschriftcn, im llhcin. Museum VI. Bd., 2. Heft n. IV; Laspeyres S. 38—41. 444-452. 3) Vgl. Dieck S. 295, n. 17 , wo das Stiick im Ganzen corrcct wiedergegcben ist. Dass dieses Stiick 'sonst nicht' in den Hs. vorkomnit, wic Dieck behauptet, ist unrichtig. Auch andere Hss. haben es (vgl. z. B. n. 26. 27. 32). Dass es sich um cinc Parapbrase von II, 99. ltX) handclt (Dieck 1. c.) , halte ich noch nicht fiir ausgemacht. Umgekehrt konntc auch II, 99. 100 daher stammen. I. Die Handschriften. 7 richtig sind. Was die Rubrikation des Verzeichnisses betrifft, so ist zu bemerken , dass das hinterher folgende Rubrikenverzeiclmis 19 (eigentlicb 18) grossere Abschnitte unterscheidet (1 = 1, 1 — 4; II = I, 5—9; m — I, 10—18; IV = I, 19-26; V = I, 27. 28, II, 1. 2; VI = 11, 3-5. 8. 9; VII = II, 10-15; VIII = II, 16 -22; IX = II, 23. 24; X = II, 25. 26; XI = II, 27; XIII (XII fehlt) = II, 28-33; XIV = II, 34—39; XV = II, 40-49; XVI = II, 50. 51. 53-55; XVII = II, 56. 58, 52/1; XVIII und XIX = Gesetz Friedrichs II. und II, 6). Das Rubrikenverzeichnis schliesst sich demgemiiss zwar im Grossen an den Text an, beriick- sichtigt aber nicht alle Eigcnliciten dcs Textes. Was die Text- gestaltuug betrifft , so fehlen an der gehorigcn Stclle II, 6 und 7 pr. Zwischen 11/22 und 23 schieben sich die Capitula Ugonis, von 11/52 ist nur der erste Tlieil vorhandcn, 11/57 feblt ganz. Das Gesetz Konrads folgt auf den vorhaudenen Theil von 11/52. Ueber die Zusiitze zu 11/24 und 11/39 , sowie iiber die eigenthiim- lichen Textgestaltungen in 11/34 und 11/44 siehe Laspeyres S. 448. 429. 430. 18. Hamburg, S t ad t bibl io t h e k (ehemals Uffen- b a c h), saec. XIV. perg. '). Die glossierte, mit schonen Randzeich- nungen versehene Hs. enthiilt die Institutionen, Novellen, tres libri, 'Consnetudines' fcudorum mit dcm zwischen 11/52 und 11/53 cin- geschobencn Gesetz Konrads , cndlich das Gesetz Friedrichs II. (Ad dccus). Die Glosse ist die des Accursius Florentinus mit stcllenweiser Anfiihrung des Columbi. Die Libri Feudorum sind von anderer Hand, als die vorhergehenden Stucke. Das zweitc Buck wird vom ersten n i c h t abgegrenzt. Die Textgestaltung ist im Grossen die regelmassige. Die Osenbrueggensche Colla- tion ist zwar nicht ganz correct, aber in den wichtigsten Punkten zutreffend. 19. Karlsruhe, Grossh. Hof- und L an desbiblio- thek, Reichenau XLIV, saec. XIV. perg. Die mit Accursi- scher Glosse versehene Hs. enthalt die 'Consuetudines' feudorum und das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Dcn Libri Feudorum geht ein Index voraus. Weder im Index noch im Text ist eine Scheidung nach Biichern. Die Hs. hat die regelmiissige Textge- staltung. 1) I>ie Hs. gcbiirte nach einem Vcrmerk von snitterer Hand am Schlusse den 'Domini ad gradus beate Marie ad gradus', also viclleicbt dem Collegiatstift Ma- riengradcn in Kiiln (Vermuthung von II. Bresslau). Schradcr fiihrt die Hs. unter n. LXVI p. 47. 48 an , Heimbach unter Nr. 115, Dydyriski Nr. 47. 0 s e n b r u e g g c n bei K r i e g e 1 hat sie benutzt. 8 1. Dic Handschrifteu. 20. Konigsberg, W all e n rodts ch e Bibliothck 101, saec. XIV. perg. '). Die glossierte Hs. enthiilt lnstitutionen , Nu- vellen, 'Constitutiones' fcudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), tres libri. Die Textgc.staltung ist im Grosseu dic regel- miissige. Bucb II. ist von Bttcb I. nicbt gescliieden. 21. Konigsbcrg, Universitatsbibliotbek, n. 115, saec. XV. cbart. Dic aus dcr Mittc oder dcm Ende des 15. Jalirb. stammende Hs. enthfilt unter verscbiedencn Stiicken attcb (fol. 258 — 283) die in zwei Biicber eingetbeilten 'Consuetttdincs' ieudoiiun. Der Text ist Vulgattext und glossiert. 22. Leipzig, Universitiitsbibliothek, n. 871 (Li- ber veteris cellae Sanctae Mariae), saec. XIV. cxetintis perg. 2). Die glossierte Hs. entbalt 228 Folien. Fol. 1—53 Insti- tutionen, fol. 54—105 tres libli, fol. 106 — 210 Novellen, an deren Scbluss die Constitutio Friderici ans F 11/55, fol. 211— 228 die 'Constitutioncs' feudorum als 'decima collatio' nebst Gesctz Frie- dricbs II. (Ad dccus). Die Tcxtgestaltung ist die regehniissige, nur biingt 1/23 mit 1/22 zusammen. Das zweite Bucb scblicsst sicb an das erste obne Distinction an. 23. Leipzig, Universitiitsbibliotbek 1097 perg., saec. XIV. gloss. 3) (aus dem Nachlasse B i e n e r s) , mit schonen Bildern und Initialen, enthiilt Institutionen , tres libri, 'Consuctu- dines' Feudorum nebst Gcsctz Friedricbs II. (Ad dccus). Kcine Scbeidttng in Biicber. Tcxt Vulgattext. 24. Leipzig, Universitiitsbibliotbek 1098 perg., saec. XIV. gloss. *) (ebemals dem Domkapitel zu Eicbstiitt , daun Biener gehorig) enthiilt Institutionen, Novellen, tres libri, den 'Liber feudornm' als X. collatio nebst Gesctz Friedriclis II. (Ad decus). Glosse die Accursiscbe. Itubriken zum Tbeil cigenthiim- lich. Theilung in 2 Biicher. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. 11/24 mit dcm Zusatz Laspeyres 429, 11/34 mit der Vcrsion Laspcyres 448, 1 1/31* mit dem Zusatz Laspeyres 430. 25. Liibeck, S t a d t b i b 1 i o th e k , M s. iur. fol. 941, saec. XV. cbart. 5). Die Hs. entbiilt die Libri Feudorum, welcbe 1) Vergl. Dir k scn in 7.. fiir gesch. Kcchtswissenschaft I, S. 353. 354. S c h r a- d c r p. 00 n. CIX, II e i m b a c h Nr. 117. Steffenhagcn, Catalogus codd. ma- nus. BfU. Ileg. et Cnivers. Regiomontanae 1801 — 1872, Dydynski Nr. 67 (V). Die Libri Keudorum gchorcn jcdenfalls erst dein 14 Jahrh. an, wcnnglcich dic sonstigen Theile dcr Hs. iilter sein miigcn. 2) Schrader p. G5 n. CXXIII, II e i m b a c h Nr. 123, I) y (1 y n s k i Nr. G2. 3) D y d y 6 s k i Nr. 64. 4) Dydynski Nr. G5, vergl. 1'ertzschcs Archiv IX, 552. 5) Gchorte friihcr dem Dominus Oerardus 1'etrsliagcn, sodann den vicarii occlesie Sancti Petri. L Die Handschriften. g anfangs glossiert und rubriciert, nachher ohne Glossen und Rubri- kcn sind, jedoch so, dass fiir die Glosse der Rand, fiir die Rubri- ken der Raum freigelassen ist. Auf die Libri Feudorum folgen die beiden Gesetze Heinricbs VII. (Mon. German. fol. Leg. II, 544. 545), dann der Commentar des Bartolus dazu '), die nota de materia confcssionum des Jacobus Bindorfus, der Apparatus des Domini Guilelmi filii Accursii zu den Institutionen, ein arbor con- sanguinitatis des Johannes Andree s) und andere Stiicke. Die ein- zelnen Theile sind von verschiedenen Hiinden. Die in zwei Biicher getheilten Libri Feudorum haben die regelmassige Lesart. 26. * M e t z, S t a d t b i b 1 i o t h e k , n. 64, saec. XIV. exeun- tis , perg. ^). Die aus 71 Fol. bostehende glossicrte Hs. enthalt fol. 1 — 50 die Institutionen, von einer friiheren und einer spiiteren Hand geschrieben, fol. 51—71 die 'Consuetudines' feudorum nebst Lehnsgosetz Konrads , lctzteres von der spateren Hand , welche dic Institutionen theilweise sohriob. Die Glossen sind niclit Mar- ginalglossen, sondern stehen zwischen den einzclncn Kapiteln, ja Paragraphen. Die Libri Feudorum sind in die beiden Biicher ge- schieden. Das erste Bncb hat die regelmiissige Textgestaltnng, nur 1/23 mit 1/22 zusaninien. Das zweite Bucb dagegen weist einen grossen Thcil der Eigenheiten auf, welche sich bei der Hallenser und anderen alteren Hss. finden. Auf II/5 folgt II/7 § 1, dann erst II/6, II/7 pr., II/8. Zwischen 11/22 und 11/23 Ca- pitula Ugonis. 11/24 hat die bei Laspeyres S. 429 abgedruek- tcn Zusiitze, 11/26 zwischen § 16 und § 17 das unten (Anhang II.) abgedruckte Stiick, II 34 die bei Laspeyres S. 448 abgcdruckte Version in etwas geiinderter Gestalt, 11/39 den Zusatz Laspey- r e s S. 430. Dcr crste Satz von 11/41 $ 2 ist nach 11/42 himiber- gezogen. 11/43. 44 folgen erst hinter 11/46. 11/52 fchlt an der gewohnliehen Stclle. Nach 11/55 folgt nochmals 11/6 mit einem Zusatz ; dann 11/58, 11/52, Theil I, hierauf Lehnsgcsetz Konrads, sodann das Dieck S. 295, n. 17 abgedruckte Stiick, hierauf 11/56, 11/57, 11/52, Theil II. IH, womit die Hs. schliesst. 27. Metz, Stadtbibliotbek, n. 65, saec. XIV. perg.4). Die glossiertc Hs. cnthiilt Institutionen, Novellen, tres libri, 'Con- 1) Geschrieben Rome de manu Helic Munther a. d. 1420 (Klias Mun- tlier ist am 2. Mai 1120 in Rostock immatrikulicrt; vpl. Hofmeister, Die Matrikel dcr Universiriit ltostock 1889 S. 4. 2) Geschrieben durcli Lco- nardus Muntlicr, clericus Lubeciensis in Rostock a. d. 1428 proxima dic aute Marie Magdalene liora quinta. 3) Schrader p. 47 n. LXIII, Dydyriski Nr. 68. 4) Schrader p. 47 n. LXIV, Heimbach BTt. 57, Dydyriski Nr. 69. 10 I. Die Handschrifteu. suetudines' feudorum, Gcsetz Friedricks II. (Ad decus) , Gesetz Friedricbs I. , De conveniendis scolaribus , Lebnsgesetz Konrads, endlicb das Dieck S. 295, n. 17 abgedruckte Stiick. Scbliesst: 'Explieit constitntio Frcdcrici que X. collatio nuncupatur'. Die Libri Feudorum sind in zwei Bikher gescbiedcn. Zvvischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. Im Uebrigen zicmlicb regelmiissige Textgestaltung. 28. Metz, Stadtbibliothek, n. 66, saec. XIV. perg.1). Die prachtvoll ausgestattete , glossierte Hs. enthiilt lnstitutionen, tres libri , Novellen und als 'decima collatio' die 'Consuetudines' feudorum nebst Gesetz Fricdriclis LI. (Ad decus). Eine Scbeidung nacb Biicbern findet n i o ht statt. Regelmiissige Textgestaltung. 29. Metz, Stadtbibliothek, n. 114, saec. XV. chart. Die unglossicrte *) Hs. entbiilt nur die 'Consuetudines' feudorum nebst Gcsetz Friedrichs II. Die Textgestaltung ist die regel- miissige , nur folgt auf 1/22 pr. 1/25 pr. , dann 1/22 § 1 bis 1/24, hierauf 1/25 §1, 1/26. Eine Abgrenzung nacb Biichern findet ni cb t statt. 30. Miinchen, Kgl. Hof- und Staatsbibliothek, Codex lat. 14035 (Rat. S. Emm. 35), saec. XIV. perg. '). Die glossicrte Hs. enthiilt fol. 1 — 63 Institutionen, fol. 64 — 99" 'Con- suctudincs' feudorum , fol. 99" — 102 Gcsetz Fricdrichs II. (Ad de- cus). Die Libri Feudorum sind in zwei Biicber gcscbieden. Text- gestaltung im Ganzen die regelmiissige , nur ist 1/23 mit 1/22 vereinigt. 31. Miinchcn, Kgl. Hof- und Staatsbibliothek, Codex lat. 8006 (Kaisersh. 106), saec. XIV. perg.4). Die Hs. enthiilt fol. 1—120 Institutionen , fol. 120'— 145 'Consuctudi- nes' fcudorum, fol. 145. 146 Gcsetz Friedrichs II. (Ad decus). Zvvischcn 11/54 und 11/55 dic Constitutio Auxiniana. Die Hs. ist bci den Institutioncn ganz, bci dcn Libri Feudorum bis 1/25 glossiert. Einc Scheidung nach Biichern findet nicht statt. Dic Textge- staltung ist im Ganzen die regelmiissige. 32. * M ii n c h e n , Kgl. Hof-undStaatsbibliothek, Cod. lat. 3509 (Aug. civ. 9), saec. XIV. perg.5). Der Codcx 1) Schradcr p. 47 n. LXV, Ileimhach Nr. 57, Dydyriski Nr. 70. 2) Nur mituntcr werden Bruchstiicke aus dcrGlosse ini Text angefiihrt. 3) Schra- der, Corpus iuris p. X, Dydyiiski Nr. 77. Der Miinchener Cod. lat. 216, s. XV, enthiilt nicht die Libri Feudorum , ehensowenig der Cod. lat. n. 11775. 4) Schrader p. 04 n. CXVJII, Dydyiiski Nr. 78. 5) Es ist der Aug. I. der G e b a u e r schen Ausgabc. Vergl. II c i m h a c h Nr. 95. D y d y i s k i Nr. 73. I. Die Ilandschriften. 11 enthiilt clie Institutionen (fol. 1—44), Novellen (fol. 45—199), Libri Feudorum nebst Lehnsgesetz Konrads (fol. 203—237), Cod. III, 3 (fol. 238) , tres libri (fol. 239 — 301). Die von verschiedenen Hiin- den geschriebene Hs. ist glossiert, doch geht die Glosse bei den Libri Feudorum nicht bis zum Schlusse und intermittiert verschie- dene Male. Bei den Libri Feudorum wird das zweite Buch vom ersten nicht abgcgrenzt. Im ersten Buche bilden 1/21. 22. 23 einen Titel. Im zweiten Buche fchlen II/6 und II/7 pr. Zwischen 11/22 und 11/23 sind die Capitula Ugonis. Auf 11/51 folgt 11/58, ohne Rubrik mit dem Vorhergehenden zusammenhangend. Jedoch ist an der Seite mit rothen Buchstaben vermerkt : 'Constitntiones Frederici imperatoris'. Nachdem 11/58 pr. beendigt ist, folgt 11/53 bisll, 56, hierauflI/6, nunmehr noehmals 11/58, und zwar vollstiin- dig, sodann nochmals II/6 , hierauf 11/52, Theil 1, sodann das Lehensgesetz Konrads, endlich das D ie ck S. 295, n. 17 abgedruckte Stiick. Es fehlt also giinzlich 11/52, Theil II. III, 11/57. 33. *Miinchen, Kgl. Hof- und Staatsbibliothek, Cod. lat. 23559 (22559), saec. XIV. et XV. perg.1). Die Hs. befindet sich in einem Holzdeckel, auf welchem mit einer Hand des 15. oder 16. Jahrh. die Worte stehen: 'Consuetudines syno- dales Maguntini, synodales Augustanae, Usus feudorum'. Sie ent- hiilt auf fol. 1 — 40 kirehenrecktliche Stiicke aus dem 15. Jalirh. (Aufzeicbnungen der Kirchenrechte des Erzbisthums Mainz von Erzbischof Pctrus von Mainz (fol. 1 — 27), das Concil von Constanz (fol. 28 — 31), Aufzeichnungcn des Kirchenrechts dcs Bisthums Augs- burg vom J. 1377. Auf fol. 40-70 folgt der 'Liber' feudorum von einer iilteren Hand des 14. Jahrh. Dieser Theil ist glossiert. Buch II. ist von Buch I. nicht getrcunt. Die Bubrikcn sind mcist spiiter eingefiigt uud weichen theilweise von den gewohn- lichen Kubriken ab. Was die Textgestaltung betrifft, so ist sie die regclmiissige bis 11/52, nnr ist 1/23 mit 1/22 vereinigt. Nach 11/52 folgt U/6 und 11/7 pr., dann 11/53, 11/54, 11/58, dic Con- stitutio pro scolaribus, 11/55 bis 11/57, worauf dcr Codex schlicsst mit dem Vermerk von spiitcrer Hand: 'Explicit liber feudorum Fridcrici imperatoris scmpcr Augusti'. 34. M ii n c li e n , K g 1. H o f - u n d S t a a t s b i b 1 i o t h e k, C o d. 1 a t. 3502 (A u g. c i v. 2), saec. XIV. perg. !). Die glossierte, ni it prachtvollen Bildern und Initialen versehene Hs. enthiilt fol. 1) Der Aug. II. der Gebauerschen Ausgabe. 2) Der Aug. III. der Gebauerschen Ausgabe, Schrader S. 60. 61, n. CXI, Dydyriski Nr. 79. 12 I. Dic Handschrifteu. 1 — 78 Tnstitutionon, am Schlussc von deren Glosse: 'ego Matiolus scripsi'. Pol. 79—148 tres libri, fol. 149—276 Novellen, fol.279 — 305 'Cousuetudiucs' feadornm mit der Glosse dcs Jac. Columbi (11/58 nicht glossiert) , fol. 306. 307 das Gesetz Friedrichs II. (Ad dccus), an dessen Schluss : 'Exphc.it usus feudorum'. Buch II. ist von Buch 1. nicht geschieden. Die Textgestalt ist die regel- massige. 35. Munchen, Privatbesitz (Hintcrlassenschaft Morbio's), XV saec. perg. Enthiilt Institutionen und 'Consti- tutiones' Feudorum nebst Constitutiones Friderici II. Siehe dariiber Seckel in Krit. Vierteljahrsschr. fiir Gesetzgeb. und Rechts- wissenschaft XXXVI p. 382. Ich selbst habe die Hs. nicht ein- gesehen. 36. *Miinster, Kgl. PaulinischeBibliothek, n. 1024, saec. XIV. perg. Sie enthiilt auf 86 fol. 1) die 'Constitutiones feudorum nebst Lehnsgesetz Konrads und Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), 2) von spiiterer Hand die Summa des Johannes Blan- cus, civis Marsihensis, de feudis. Fol. 1 hat die Aufschrift (von derselben Hand wie die Summa): 'Liber sanctorum Martirum Cosme Damiani et Symconis prophete in leysborn (Liesborn) Ordinis sancti benedicti', fol. 2 — 34 die Libri Feudorum , einschliesslich dcr ge- nannten Kaisergesetze, fol. 35—85 die Snmma. Die Libri feudo- rum sind in zwei Biicher gcthcilt. Buch I. ist im Ganzen rcgel- miissig1), nur ist 1/23 mit 1/22 vereinigt. In Buch II. fehlt an der richtigen Stelle II/6 und II/7 pr. , letztercs wird zwischen II/9 pr. und § 1 eingeschoben. Zwischen 11/22 und 11/23 die Ca- pitula Ugonis. Nachdem IT/23 in der Vulgatgestalt bis zu den Worten 'talem esse dcfinitionem' sich an die Capitula TJgonis unru- briciert angcschlosscn , wird nunmehr die Rubrik 'Quibus causis feudum amittatur' gesetzt und die abgekiirzte Gestalt (Dieck S. 332— 34) produciert. 11/24 hat die Zusiitze Laspeyres 429, 11/28 die unten abgcdruckte Lesart, 11/34 dic Vcrsion Laspey- r e s S. 448, 11/39 den Zusatz Laspeyres 430. Auf H/51 folgt D/58 pr. , darnach 11/53— 11/56 , hierauf n/6 , sodann 11/58 voll- standig, hicrauf nochmals II/6, sodann 11/52, Theil I, das Lehns- gesetz Konrads, das Stiick D i e ck S. 295, n. 17, 11/57, das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), endlich 11/52 vollstandig. 37. Trier, S t a d tbibli o the k , n. 867 , saec. XHI. et XV.*) (Num. Soc. 1303). Der Codex enthalt Bruchstucke der 1) Abgeschen von der Auffiihrung der Orte in 1/19 und von der Hcriiber- nahmc eincs Stiickcs dcr Capitula Ugonis nach 1/14 (wichtig, vgl. Laspeyres S. 256. 257) in dersclben Art, wie die Cujacische Ausgabe. 2) Dic IIs. I. Die Handschriften. 13 Novellen (von Buch II. bis IX.) und die Libri Feudorum. Die Novellen sind auf Pergament von einer Hand des 13. Jahrh. ge- scbrieben und unglossiert. Die Libri Feudorum sind von einer Hand des 15. Jabrh. auf Papier geschricben und glossiert. Letz- tere zerfallen in zwei Biicher. Der Text ist der Vulgattext. Am Schlusse : 'Et sic est finis libri feudorum. Qui alio nomine X. collatio nuncupatur'. 38. Tiibiiigen , Univcrsitiitsbibliothck 3Ic. 14 saec. XIII iiieuntis perg. Es ist die so wichtige Hs., welche Laspeyres S. 439- 444 eingehend und im Wesentlichen richtig beschreibt und welche ich in meiner Ausgabe der Consuetudines verwertliet habe, so dass icb von einer Beschreibung absehen kann. Vergl. auch unten II §4. Bemerkcn will ich nur noch, dass die Hs. mit M a i 1 a n d engere Beriihrung zu haben scheint , vielleicht dort entstanden ist, da auf Mailander liecht in den Glossen hiiufig Be- zug genommen wird. Insbes. ist von Interesse das Glossem zu 11/22 (meine Ausgabe der Consuetudines p. 34 Z. 25), welches dem Mailiinder Stadtrecht jedenfalls entlchnt ist. Dass sie noch in das 12. Jahrh. reicht , wie ich friiher fiir rnoglich hielt , nchme ich nicht mehr an , da dic Glosse zu 1/1 pr. (meine Ausgabe p. 8 Z. 20 ff.) nach Ardizo auf Azo zuriickfiilirt. 39. Wiirzburg, Un iver sitatsbibliothek, Ms. i. f. 3, saee. XIV. perg. '). Die mit der Glosse des Jac. Columbi ver- sehene Hs. enthiilt von verschiedenen Hiinden die Novellen, Insti- tutionen , 'Consuetudines' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), tres libri, endlich kirchcnrechtliehe Stiieke. Bei den Libri Feudorum wird das zwcite Buch vom ersten n i c h t gc- schicden. Auf 11/54 folgt 11/58, dann 11/55 bis 11/57, hierauf das Gesctz Friedrichs II. 40. W ii r z b u r g, U n i v e r s i t ii t s b i b 1 i o t h e k , M. ch. f. 115, saec. XV *). Die Hs. enthiilt dic Institutionen, Libri Feudo- rum und den Angelus de Haerecio super actionibus'. B. Danemark, Schweden. 41. Kopenhagen, Konigliche Bibliothek, Gml. Kgl. Samling n. 395, fol. perg., saec. XIV. exeuntis'). Die n. 92G , wclclic dic Lihri Feudorum ursprunglich cbcnfalls enthielt , ist dicses Theiles, wie mir dcr Ilcrr Stadtbibliothekar Keuffcr mittlicilte, beraubt wordcn. 1) Schrader p. 39, n. XIII, Heimbach Nr. 124, Dydyriski Nr. 93. 2) Vgl. Spangenberg, Einleitung in das ROmisch - Justiniancische Kechtsbuch, 1817, S. 541 , dem ich die mir von dcr Bibliotheksverwaltuug bestiitigtcn Anga- bcn entnehme. 3) Vergl. Heimbach Nr. 128, Dydyiiski Nr. 4. 14 I. Die Handschriften. glossierte Hs. entha.lt Institutioncn, Novellen, 'Constitutiones' feu- dorum nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus) als decima collatio, tres libri. Als Schreiber ergiebt sicb nach eincr Bemerkung am Scblusse: 'Petrus faber alias fauvel clericus'. Auf der Riickseite des letzten Blattes ist von des Schrcibers Hand notiert: 'In istis XXV quaternis continentur littere de duabus lineis xvm cum dd et magin s (!) litt. Item de littcris minimis cum paragraphis xxix et fifl*. Die Textgestaltung ist im Ganzen die regclmiissige , 1/23 mit 1/22 vereinigt. Buch II. wird von Bucb I. nicht gescbieden. 11/55 findet sich ausser in den L. F. am Schlusse der Novellen mit anderer Lcsart. 42. Stockholm, Kongl. Biblioteket, E 31. 1. n. 2, saec. XIV, perg., glossiert1). Enthiilt fol. 1 — 67 Institutionen, fol. 08-191 Novellen, fol. 192—215T 'Constitutiones' feudorum, fol. 216— 281v tres libri. Glossiert. Vulgattext. Eintheilung in 3 Biicber. Rubrikation hat einzelnes abweichende. C. Schweiz. 43. *St. Gallen, Stif tsbibliotbek , n. 744, saec. XIV, perg.s). I)ie glossierte Hs. cnthiilt die Institutionen und 'Consue- tiulines' feudorum nebst Lehnsgesetz Konrads. Bei letzteren ist eine Scbcidung nach Biichern nicht vorhanden. Auf 11,5 folgt II/7 § 1, dann 11/6, II/7 pr., II/8. Zwiscben 11/22 und 11/23 Ca- pitula Ugonis. 11/24 hat die Zusiitze Laspeyres S. 429, 11/26 zwiscben § 16 und 17 dasselbe Stiick , wie die Metzcr Hs. n. 64 (Anhang II), 11/34 die Vcrsion Laspeyres S. 448, 11/39 den Zusatz Laspeyres S. 430, nach 11/42 ist der erste Satz von 11/41 § 1 heriibergezogen. 11/43. 44 folgen hinter 11/46. 11/52 fchlt an der gevvohnlichcn Stelle. Nach 11/55 folgt 11/6 mit einem Zu- satze, hiernach 11/58, daranf 11/52, Thcil 1, das Lchnsgcset/. Kon- rads, das Stuck Dieck 295, n. 17, 11/56.57, 11/52, Tbeil II. III. Die Textgestaltung stimmt also fast g&nzlich iiberein mit derjcni- gen der Metzer Hs. n. 64. 44. St. Gallen, S tif t sb ibli o th e k , n. 749, saec. XIV, pcrg. Die Hs. cnthalt fol. 1— 40 die tres libri, fol. 41-49 die 'Consnetudines feudi' nebst Gesetz Friedricbs II. (Ad decns) und Index, fol. 50 — 64 dic Glosse des Jac. Columbi dazn , fol. 65 — 68 einige andere Stiicke. Die Libri Feudorum sind von zwei verschie- 1) Vergl. Heimbach Nr. 129, Dydyriski Nr. 279. 2) Scliradcr p. 48 n. LXVII, Dydynski Nr. 297. Die Papier-IIs. n. 748 entlmlt die Libri Feu- dorum nicht. I. Die Ilandschriften. L6 dcnen Hiindcn gcschrieben, von dencn die eine das erste Buch und die erstcn 34 Titel des zweiten Buches, die andere den Ilest von 11/35 ah schrieh. Eine Scheidung in zwci Biicher ist nicht vor- genommeu , vielmehr sind die Lihri feudorum mit durchlaufcnden Titelnummern versehen, und zwar enthalten sie 83 Titelnummcrn, wobei das Gesetz Friedrichs II. dic dreiundachtzigste bekommen hat ')• Die Textgcstaltung ist im Ganzen die regclmii.ssige. Nur 1/10 weist einen Glossenzusatz auf und 11/42 umfasst 11/41 § 2: 'Item — tinictur'. 45. St. Gallen, Stadthibliothek (Bibl. Vadiana), A, D. 3 aus dem J. 1504, chart.5). Enthiilt nach Haenel die 'Feu- dorum consuetudines et alii tr. iuris'. D. Niederlande. 46. Leiden, Universitiitsbibliothek, Cod. lat. 11D, saec. XIII, spiitestens XIV ■). Dcr unglossierte Codex enthalt von der Hand desselben Schreibers das ganze Corpus iuris nebst den 'Constitutiones' fcudorum und dcm Gesetze Friedrichs II. (Ad decus). Fol. 1— 278T Digesta, fol. 279—382 Codex I— IX, foL 383—397 ln- stitutionen, fol. 397— 433 Novellen, fol. 433— 438 Libri Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. als collatio decima, f. 438v — 457v tres libri , f. 458 — 460v Index titulorum. Hinter den Digesten steht : 'Explicit textus Digesti novi deo gratias. Scripsit Gervasius, cui celi gaudia dcntur, protinus illius cuin morte dics finientur, sit sibi solamen paxijue perhennis amen'. Dic Textgestaltung ist im Ganzen die regelniiissige. Eine Eintheilung nach Biichern findet nicht statt. 1/23 mit 1/22 vereinigt. 11,51 hat die volle Lesart : 'Secundum Steplianum sic, sccundum Gerardum et Ohertum similiter'. 47. Le i den , Un i ver si tii t sbib 1 i o th ek, Cod. n. 75, sacc. XV, chart.4). Die nach einer Bemerkung des Schreibers im J. 1413 •"•) gescluiebene Hs. ist unglo.s*iert. Sie enthiilt dic Institutionen, 'deciina collatio de fcudis', eine collectio regularum qnarnndam, Florc.-} secundum ordinem Alphaheti , qui incipinnt 'Antc primum nihil ost'. Die feuda sind nicht in Biicher geschieden. Die Text- gestaltung ist im Ganzen die rcgelmiissige, uur dass 11/24 die Zu- 1) Naeh dcr Oscnlirucggcn schen Ausgabc miisstcn cs 8" scin (28 + 58 -f 1). Ks felilcn aher Kubriken 1/11, 1/28, U/7, 11/54. 2) Vergl. Haenel S. 731. Die IIs. selbst habe ich nicht cingcscbcn. 3) Scbradcr p. 322 n. CLXI, Dydyriski Nr. 203. 4) Schradcr p. CO n. CX, Dydyriski Nr. 202. 5) Vergl. Schrader L c. Die IIs. U t r e c h t , Universitatsbibliothek, n. 008 (Eccl. 314), chart., entkalt nur den Jacobus Alvarottus supcr fcudis. 16 I. Dic Handschriften. siitze Laspeyres 429 hat und der crste Satz des § 2 von 11/41 nach n/42 hiniibergezogen ist. An die feuda schliesst sich das Gesetz Friedrichs EL (Ad decus) an. 47a. Utrecht, Universitatsbibliothek 605 (Eccl. 538), saec. XIII, perg., glossicrt. Enthalt Institutionen, Novellen, Eeuda. Ich habe die Hs. lcider nicht einsehen konnen, da sie wegen ihres schlechten Zustandes nicht verschickt wurde , gebe vielmehr nur den Bericht D y d y ri s k i' s Nr. 204 wieder. 48. SchlossArnholt. Vgl. iiber diesen Codex den Tex in Bijdragen tot Regtsgeleerdheid enWetgeving II, 1827, S. 607 ff. Der Codex besteht aus 267 foL, enthalt Insti- tutionen, Novellen, 'Constitutiones' feudorum, tres libri. Tlieilung in 2 Biicher. Am Schlusse der Eeuda : 'Expliciunt constitutiones feudorum. scriptae anno nativitatis domini nostri Iesu Christi 1269'. Ich habe dcn Codex nicht eingesehen. E. Oesterreich. 49. Wien, Kaiserl. bffentliche Bibliothek, Cod. lat. n. 2110 (oliin Univ. 801), sacc. XIV, perg.1). Die glossierte (bei den L. E. Glosse des Jac. Columbi) Hs. enthalt die Institu- tionen, den Codex und die 'Consuetudines usuum' Feudorum. Letz- tere sind in Biicher nicht geschieden. Dic Textgestaltung ist im Ganzen die regelmiissige. An die Libri fcudorum schliesst sich das Gcsetz Friedricbs II (Ad decus), an dessen Schluss : 'Expli- ciunt usus feudorum'. 11/51 : 'Secundum Stephanum sic, secundum G. et O. similiter'. 50. W i e n , K a i s e r 1. bffentliche B i b 1 i o t h e k , C o d. lat. n. 2262, saec. XIV, perg. Die glossierte Hs. enthiilt Trcs libri, Novellen, die 'Constitutiones' feudorum, das Gesetz Fried- richs 11. (Ad decus), dahinter: 'Explicit liber feudorum'. Die Libri Feudorum sind in Biicher nicht geschieden. 1/23 ist mit 1/22 vereinigt. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. 11/24 hat die Zusiitze Laspeyres S. 429, 1J/34 die Version Laspeyres 438, 11/39 den Zusatz Laspeyres 430. Sonst ist die Textge- staltung im Ganzen die regelmiissige. 51. Wien, Kaiserl. offentliche Bibliothek, Cod. 1 a t. n. 2058, saec. XIV, perg. Die aus ltalien stammende Hsr) 1) Vergl. D y d y n s k i Nr. 253. 2) Fol. 1 ist cine Notariatsurkundc von 1333, Notar ist Albertus civis Mantuanus, Zeugcn sind Mantuaner, 1'armenser ctc. Dic Haudschrift liat benutzt S a v i g n y, Geschichte, 2. Ausg., V, S. 374. T. Dle ITandschriften. 17 enthalt von verschiedenen Hiinden Bruchstucke des Tractates do- mini Iohannis Caldrini de appellationibus et accusationibus, rela- tionibus et denunciationibus eximii decretorum doctoris, sodann das Bruchsttick einer Summa tiber das Erbrecht (von Odofredus?), die Summa de feudis des Odofredus, endlich die Libri Feudorum. Letztere reichen bis 11/50, Anfang, wo die Hs. bei den Worten 'as- cendentes non succedunt' abbricht. Sie sind mit Accursischer Glosse versehen, zerfallen in zwei Bticher und enthalten zwischen 11/22 und 11/23 die Capitula Ugonis. 11/24 und 11/39 haben die Zusatze Laspeyres 429.430, 11/34 die Lesart Laspeyres 449. 1/23 ist mit 1/22 vereinigt. In 11/41 § 2 ist der zweite Satz vor den ersten gestellt. 52. Wien, Kaiserl. offentliche Bibliothek, Cod. lat. n. 2254, saec. XIV, perg.1). Die glossierte Hs. enthalt die Institutionen , Novellen, Codex X — XII, 'Consuetudines' feudorum. Die Glosse ist im Allgemeinen die Accursische, bei den Libri Feu- dornm die des Jacobus Columbi. Die Hs. reicht nur bis 11/55: 'qui tam illicitas reperti', wo sie abbricht. Die Textgestaltung im Allgemeinen die regelmassige. Eine Scheidung in Bticher findet n i c h t statt. 53. Wien, Kaiserl. offentlicheBibliothek, Cod. lat. n. 2065, saec. XIV, perg.2), glossiert. Enthiilt Institutionen, Novcllen, Codex, Libri Feudorum, Gesetz Friedrichs II. (Ad dccus). Keine Bucheintheilung. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Lgo- nis. 11/24 mit dem Zusatz Laspeyres 429, 11/39 mit dem Zu- satz Laspeyres 430, 12734 mit der Version Laspeyres 448. 54. Wien, Kaiserl. offentliche Bibliothek, Cod. lat. n. 2094, saec. XIV, perg., glossiert. Enthiilt Feuda und Pax Constantie '). Dic 'Consuetudincs' Feudorum cnthaltcn keinc Buch- einthcilung. Text regelmiissig. Rubrikation zum Tlieil abweichend. 55. *Wien, Kaiserl. iiffentliche Bibliothek, Cod. lat. 22G3, saec. XIV, perg. , glossiert4). Enthalt Institutionen, Novellen , tres libri, Libri feudorum. Letztere als novelle consti- tutiones domini Frederici imperatoris sacratissimi bczeichnet. Buch- cinthcilung n i c h t vorhandcn. 11/52 fehlt an der Vulgatstelle. Auf 11/58 folgt Gesetz Fricdrichs II. (Ad dccus) , dann das Pri- vileg Barbarossas fiir Bologna, dann 11/52, das Lehnsgesetz Kon- rads, das Sttick Dieck S. 295 n. 17, die Capitula Ugonis, U/6. 1) Vcrgl. Dydyiiski Nr. 257. 2) Vergl. Dydynski Nr. 259. 3) Weiland bat diesen Codex niclit bcnutzt. 4) Vergl. Dydyiiski Nr. 202. 2 18 L Dic Handschrifteu. F. Frankreich und Belgien. 56. Angcrs, Bibliothequc de la ville, Ms. 324, saec. XIV, perg. , glossiert '). Glosse des Accursius. Die Hs. enthalt a. die Institutionen ; b. die Novellen , an deren Schluss sich das Lehnsgesetz Friedrichs (11/55), das Landfricdensgcsetz Friedrichs, umfassend 11/53 und 54 pr., und das Lehnsgesetz Lothars 11/52 L von den Worten 'hac cdictali lcge' bis 'pretio ac beneficio se ca- riturum agnoscat' befinden ; c. die Libri Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad dccus) ; d. die tres libri. Die Libri Feudorum sind in Biicher nicht getheilt. Rubrikcn sind nicht vorhan- den, doch war der Raum fiir Rubriken frcigclassen. Jeder Titel wird mit 'Idem' cingeleitet. Die Titelordnung ist im Gan- zen die gewohnliche. Insbesondere findet sich II/6 und 11/7 pr. an der gewohnlichen Stelle. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitnla Ugonis. Am Schluss, nach dem Gesetze Friedrichs II. : 'Explicit expliciunt constitutiones Friderici', am Schlusse der Glosse: 'Expli- cit apparatus usutim feudorum'. 57. *Angers, Bibliotheque de la ville, Ms. 368, pcrg., glossiert *). Die Hs. ist im Jahre 1282 geschrieben , wie aus dem Vermerke am Schlusse der Libri Fcudorum hervorgcht : 'Explicit. Anno domini MCCLXXX secundo. Die mercurii post octobas apo- stolorum petri et pauli. Cumotus s) porcbier scripsit et intitulavit'. Sie enthiilt a. Distinctiones Petri de Sampsone in Decrctales; b. Apparatus magistri Bcrnardi Compostcllani in primum Decrctalium; c. 'Constitutioncs1 fcudorum als Collatio X, beginncnd mit: 'Impe- rator Fridericus', wie iiberliaupt jeder Titel mit einem 'Imperator' oder 'Idem' cingcleitet wird4). Einc Thcilung in Biicher ist nicht vorhanden. II/6 und 11/7 pr. fehlen an der gewbhnlichen Stclle, II/6 tritt dagegcn naehtriiglich zwcimal auf, einmal zwischen 11/8 § 2 und § 3, sodann hinter 11/56. Dic Capitula Ugonis finden sich 1) Vergl. dcn oilicicllcn Katalog, ferncr Ilcimbach Nr. 40, Dydyriski Nr. 188. Das Mscr. n. 325 cnthiilt nur cine suinnia domini Accursii supcr libro feudorum. 2) Vergl. den omciellcn Katalog und Schulte, Iter Oallicum in dcn Sitzungsbcr. dcr "Wicner Akad. Dd. 5'J S. 44u\ 447. 8) Schultc liest 'Guinotus'. Auch nimint Schultc an, dass das Jahr 1280 gemeint ist, indcm er das 'secuudo' zu 'dic' zicht, wic mir scheint, mit Unreeht. Dass bci den Di- stinctioncn des 1'ctrus de Sampsone das Jabr 1280 angegel)en, ist eher ein (Irund fur als gegeu meine Ansicbt. Denn das Schrciben solcher IIs. erfordcrte langerc Zcit. 4) Eine solchc IIs. mag Jac. dc Belvisio vor sich gebabt baben, siehe LaspeyreB S. 3 N. *. t Die Handschriften. 19 zwischen 11/22 und 11/23. 11/51 : 'secundum M. sic , secundum G. et 0. similiter'. Von 11/51 ab ist die Reihenfolge der Titel eine abweichende. Auf 11/51 folgt 11/53, dann 11/54, 11/55, H/56, hier- auf 11/6, hierauf das Gesetz Eriedrichs pro omnibus qui causa stu- diorum peregrinantur, sodann 11/52, Theil I, darauf das Lehnsge- setz Konrads, cndlich das StUck Dieck S. 295, n. 17, an dessen Schluss 'finitur'. Es fehlen demnach ganz 11/52, Theil II. III, 11/57 und 11/58. Auch die Rubrikation weist vielfache Eigenthiimlich- keiten auf. 1/1 bis 1/4 bildet ein Stiick , 1/5 uud 1/13 sind unru- briciert, aber durch eiuen Absatz vom Vorhergehenden getrennt und durch ein 'Imperator' eingeleitet. 1/22 bildet mit 1/21 ein Stiick in der Art, dass auf die letzten Worte von 1/21 : 'non labo- raverit si potuerit' unmittelbar fortgcfahren wird : 'et ultra annum seu menscm et dicm vadat'. 1/23 und 1/24 siud unrubriciert, aber mit 'linperator' eingeleitet. 11/8 und II/9 bildcn mit dem Vorher- gehenden cin Stiick. 11/11, 11/19, 11/35, 11/36, 11/41 sind ohne Rubrik, jedoch mit 'Imperator' eingeleitet. 11/42 bildet mit 11/41 ein Stiick. Die Hs. ist dabei oiicnbar nach verschiedenen Vorlagen geschrieben. Dies ergicbt sich daraus, dass, wiilircnd 11.52 an dcr gewbhnlichen Stelle fchlt, die Rubrik von 11/52 vor 11/51 § 6 ge- setzt ist. 58. Arras, Bibliothequc publique n. 42, saec. XIV, perg. Enthiilt nach dcm ofiieiellen Katalog S. 29 das Volu- men. Ich habe die Hs. nicht eingeschen. Vgl. auch Dydyiiski Nr. 137. 59. *Avignon, n. 334, saec. XIV, pcrg. , glossicrt1). Nach dcr Beschrcibung im Pertzschen Arcliiv VII, 798 enth< die Hs. die Decretalen und die Libri Feudorum. Dcr Tcxt der lctzteren weicht von dcr Vulgata crheblich ab. II/6 und 11/7 pr. fchlcn an der gewblinlichcn Stelle, stehen dagegen zwischen 11/52 und 11/53. Auf 11/54 folgt 11/58, dann die Constitutio pro scolaribus, hierauf 11/55 bis 11/57, endlich das Gesetz Eriedrichs II. (Ad decus), an dessen Schluss : 'Explicit liber usus feudorum'. Aus der Beschreibung ist nicht crsichtlich , ob die Libri Ecudorum in Biicher getheilt sind und ob zwischen 11/22 und 11/23 die Capitula Ugonis stehen. 60. Bordeaux, Bibliotheque publique 355. I , saec. XIV, perg. Euthalt nach dem officiellen Katalog S. 190 f. das Volumen. Vgl. S e c k e 1 a. a. 0. S. 380. Ich habe die Hs. nicht eingesehen. 1) Ich selbst habe dic IIs nicht eingesehen, gebe abcr die ziemlich genugcndo Beschreibung ini Archiv wiedcr. 2* 20 I. Die Handschriften. 61. Briissel, Bibliothequeroyale 12084, saec. XIV, perg., glossiert. Glosse des Accursius. Die Hs. enthalt a. Insti- tutionen ; b. Novellen ; c. 'Constitutiones' feudorum als collatio X ; d. tres libri. Die Libri Feudorum, welcbe in Biicber nicht ge- tbeilt sind , entbalten den Vulgattext ohne die Capitula Ugonis. Die Glosse scbliesst mit: 'Expliciunt constitutiones Frederici'. An die Libri Feudorum schliesst sicb das Gesetz Fricdricbs II. (Ad decus) an , sodann ein kircbenrecbtlicbes Stiick, bierauf nocbmals 1/1 pr. und LL/55 der Libri Feudorum, vvomit die Hs. abbricbt. 62. Cambrai, Bibliotheque publique, Mscr. 584, saec. XIV, perg. , glossiert '). Die Hs. entbalt a. Institutionen ; b. Novellen ; c. tres libri ; d. 'Consuetudines' feudorum als X. col- latio nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Am Scblusse dieses : 'Expliciunt constitutiones Friderici. Deo gratias et marie', am Scblusse der Glosse : 'Expliciunt constitutiones fcudorum'. Ein- theilung in Biicber nicht vorhanden. Vulgattext. 63. Chartres, Bibliotheque publique Nr. 273 (314) saec. XIV perg. Enthiilt das Volumen. Siebe He im ba c b Nr. 51, Dydyiiski Nr. 140. — Icb habe die Hs. nicht eingesehen. 64. Douai, Bibliotheque publiquc, Mscr. 572, saec. XIV, perg., glossiert2). Die Hs. enthiilt a. Institutionen, b. Libri Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die Libri Feu- dorum sind uuglossiert und unrubriciert , doch ist der llaum fiir Glosse und Bubriken freigelassen , und die llubriken sind zum Theil auch von spiiterer Hand nachgeholt. Einc Theilung in Biicher ist nicht vorhanden. Der Text der Vulgattext. Wohl nur aus Versehen des Scbreibers sind 11/20 und 11/21 ausgclassen. Am Schlussc des Gesetzes Friedrichs II.: 'Expliciunt constitutiones Frederici super fcudis. Deo gratias'. 65. G r e n o b 1 e, B i b 1 i o t h e q u c p u b 1 i q u e N r. 256 , saec. XIV et XV perg. Soll Bruchstiicke der Novellen und der Libri Feudorum enthalten. Vergl. Heimbach Nr. 53. lch habe die Hs. nicht eingesehen. 66. Montpellicr, Bibli otheque de l'ecol e de Me- dicine H. 8, saec. XIV perg. Enthiilt das Volumen. Ich habe dic Hs. nicht eingesehen. Vgl. H e i m b a c h Nr. 56 , Catal. gene- ral des Manuscr. I 288, Dydyriski Nr. 146. 67. St. Omer, Bibliotheque publique, Ms. 444, sacc. 1) Vgl. den officiellen Katalog , ferner Heimbach Nr. 50, Dydyriski Nr. 139. 2) Vgl. dcn officiellen Katalog p. 859, Dydynski Nr. 141. I. Die ITandschriften. •21 XIV, perg. , glossiert *). Glosse des Columbi. Die Hs. enthalt a. Institutioncn ; b. Novellen, an deren Scliluss II. F. 55; c. Libri Feudorum als collatio X. nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) ; d. tres libri. Die Libri Fcudorum sind in Biicher nicht getheilt. Text Vulgattext. 68. St. Omer, Bibliotheque publique, Ms. 464, saec. XIV, perg., glossiert l). Glosse des Accursius. Enthalt a. Insti- tutionen; b. Novellen, an deren Schluss II. F. 55; c. 'Constitutio- nes' feudorum nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus); d. tres libri. Text Vulgattext. 69. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 3922 A, saec. XIV, perg. Enthalt unter verschicdenen Stiicken , haupt- siichlich kirchenrcchtlichen Inhalts, 11/55, 11/53 und 11/54 pr., die letztcren beiden zu einem Stiicke vercinigt. Der Text weist Ab- weichungen von Bedeutung nicht auf. 70. Paris, Biblioth eque nationale, Cod. lat. 4366 B, saec. XIV, perg. Enthalt unter der Ueberschrift : 'Hec sunt nove constitutiones Frederici imperatoris' 11,55, 11/53 und 11/56 nebst andercn Authcntikcn und Schriften des Magister Tancredus de Corneto (ordo iudiciarius , summa de matrimonio). LT/55 enthalt zahlreiche Rubriken. Der dritte Satz : 'Habito ergo consilio' ist mit der Rubrik versehen : 'Fcuda ne vendantur'. Vor § 2 R. : 'Qui feudi investituram a proprio domino non petierit'. Vor§4R. : 'De divisione feudi'. Vor § 5 R. : 'Qui filius patri non succedat in fcudo'. Vor § 6 R. : 'Si vasallus dominum suum offenderit'. Vor § 7 R. : 'De controversiis'. 11/53 ist rubriciert : 'De observatione pacis', vor § 10 R. : 'De sacramentis pubcrum sponte factis'. 71. Paris, Bibliotheque nationale, Cod.lat. 4425 A, saec. XIV2), thcils chart., theils perg., unglossiert. Enthiilt Insti- tutionen und Constitutio Friderici de fcudis non alicnandis sinc consensu maioris domini (11/55), worauf die Constitutio pro scola- ribus folgt, an dercn Scblnss: 'Explicit constitutio Fridcrici Ro- mane urbis imperatoris'. 72. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4427, perg., glossiert 3). Die Hs. ist im Jahre 1269 geschrieben , wie aus dem Vermerk am Schlusse des mit den Libri Feudorum ver- hundenen Gesetzes Friedrichs II. (Ad decus) erhellt: 'Expliciunt 1) Vgl. den offioiellen Katalog p. 203. 212, II e i m b a c h Nr. 69. 70, D y- dyriski Nr. 148, 149. 2) Vergl. Schrader p. 43, n. XXXV, Dydyriski Nr. 1 1 1. 3) S c h r a d e r p. 44 n. XXXVIII, der die Hs. irrig dem 14. Jahrh. zuwuist, Ileinibach Nr. 78, Dydyriski Nr. 112. '22 L Die Ilandschriftcn. constitutiones Frederici scripte anno a nativitate domini nostri Iesu Christi MCCLX nono per manum Ar.'. Sie enthalt Institu- tionen , Novellen , Lihri Feudorum und tres lihri. Der Text ist der Vulgattext. 11/51: 'secundum istum sic, secundum G. et O. similiter'. 73. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4428, saec. XIV1), perg., glossiert, mit schonen Bildern und Initialcn versehen. Glosse des Accursius. Die Hs. enthiilt Tnstitutioncn, Novellen , tres lihri , Libri Feudorum nehst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die Libri Fcudorum sind in zwei Buchcr getheilt. Zwischen 11/22 und 11/23 die Capitula Ugonis. Iu 11/24 der Zu- satz Laspeyres S. 429. 11/28 hat die unten (Anhang I) mitgc- theilte Version. 74. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4429, saec. XIV2), perg., glossiert. Enthiilt von verschiedenen Hfioden a. Institutionen ; b. Novellen ; c. 'Constitutiones seu consuetudines feudorum' nebst Gesetz Friedrichs IX (Ad decus) ; d. tres libri. Glosse die Accursische mit spateren Zusatzglossen. Die Libri Feudorum sind in zwei Biicher geschieden. Capitula Ugonis nicht vorhanden. 11/24 hat den Zusatz Laspeyres S. 429. Kubrika- tion etwas abweichend. Insbesondere bihlen 1/21— 1/23 ein Stiick. Nach dem Gesctz Friedriehs II.: 'Explicit liber'. 75. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4437'), saec. XIV, perg., glossiert. Enthalt a. Institutionen ; b. Novellen; c. 'Constitutiones' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad de- cus); d. tres libri. Der mit schonen Bildern und Initialen ver- sehene Codex enthalt die Accursische Glosse. Die Libri Feudo- rum sind in zwei Biicher geschieden. Die Textgestaltung die ge- wohnliche. Die Rubrikation in Einzellieiten abweichend. Am Schlusse des Gesetzes Friedrichs II.: 'Expliciunt usus feudorum'. 76. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4438*), sacc. XIV, perg., glossiert. Enthiilt Institutionen , Novellen und 'Consuetudines' fcudorum nehst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus). Die Glosse ist mit 'Jac. Columbi' unterschriehen. Der mit pracht- vollen Bildern und Tnitialen ausgestattete Codex weist eine Suhei- dung in Biichcr nicht auf. Der Text ist der Vulgattext. Am Schlusse des Gesetzes Friedrichs II.: 'Expliciunt usus feudorum. Finito libro rcferamus gratia Christo amen'. 1) Schrader p. 44 n. XXXIX, Heimhach Nr. 72, Dydyriski Nr. 113. 2) Schrader p. 44 n. XL , Heimhach Nr. 71, Dydyriski Nr. 100. 3) Schrader p. 44 N. XLVII, Heimhach Nr. 73, Dydyiiski Nr. 121. 4) Schrader p. 45 n. XLYJH, Heimbach n. 74, Dydyriski n. 101. L Die Handschriftcn. 28 77. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4439 '), saec. XIV, perg. , glossiert. Enthalt von verscliiedenen Hiinden Institutionen, Novellen, Libri Feiulorum ncbst Gesetz Friedriclis U. (Ad decns). Glosse die Accursisclie. Die Libri Fciulorum in einen primus und einen secnndus libcr getheilt. Am Sehlusse des Ge- setzes Friedrichs II.: 'Explicit liber feudornm. Sit gratia rex angelorum amen. Quisque scripsit scribat semper cum domino vi- vat amen\ Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. 11/24 weist den Zusatz Laspeyres S. 429 auf. 1/19: 'sapientum Pa- pie atque Mediolani seu Mantue atque Verone quc Ybernns voca- tur Carvisie et Padue atque Vincentie ct Parme Luce et Pice ct Siponti' etc. Rubrikation zum Theil abwcichend. Insbcsondere bilden 1/23 und 1/22 cin Stiick. 17/3 R. : 'Qnaliter sit investitura de novo fcudo vcl vcteri'. 11/10 hatte urspriinglich als Rubrik : 'De expositione vocabulorum'. 11/15 und 11/14 bildcn ein Stiick, desgl. 11/19 und 11/18. II/2S hat zur Ueberschrift : 'Hic finitur lex domini Friderici. Deindc consuetudines regni incipiunt'. 11/33: 'Qualiter probanda sit nova investitura'. 11/54: 'De codicillis. Al. dc allodiis'. 78. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 44402), saec. XIV, perg., glossiert. Mit sehr schonen Bildern und Initia- lcn. Accursische Glosse. Die Hs. enthalt a. Institutionen ; b. No- vellen ; c. tres libri ; d. 'Consuetudines' fcudorum nebst Gesetz Friedricbs II. (Ad dccus) und der Auth. Habita, worauf : 'Expli- ciunt usus feudorum. Dcus collaudetur quia libri finis Iiabetur'. Wie sich aus einem iibereinstiinmenden Vcrmcrke am Schlusse der Glosse zu den Libri Feudorum und den tres libri ergiebt, gehorte die Hs. dem Martinus de Gualandis de Mutina. Die als X. colla- tio bezeichneten Libri Feudorum sind in Biicher nicht getheilt. Text der Vulgattext. 79. *Paris, Bibliothequenationale, Cod.lat.45G7'), saec. XIV, perg., glossiert. Glosse des Accnrsius. Enthiilt No- vellen, Libri Feudorum, tres libri. Die Libri Feudorum nicht in Bficher getheilt. Die Tcxtgcstaltung bis II, 51 die regelmiissige, nur dass 11/24 den Zusatz Laspeyres S. 429 hat. Auf n/51 folgt 11/58, dann 11/52 , das Lehnsgesetz Konrads nebst dem Zu- satz Dieck 295, n. 17, 11/53— 11/56, die Auth. 'Habita', das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) , 11/57, endlich die Constitutio Auxi- mana. Die Rubrikation in einigen Titeln abweichend. 1) Heimbach Nr. 80, Dydynski Nr. 122. 2) Schrader p. 45 n. L, Heimbach Nr. 75, Dydyriski Nr. 123. 3) Heimbach Nr. 76. 24 I. Die Handschriften. 80. Paris, Bibliothequc nationale, Cod. lat. 4615 ') , saec. XII, perg. Die von Anschiitz genau beschriebene Hs. enthiilt bekanntlich nach der Lombartla und deren Commentaren die epistola 1'hiliberti und die sg. lex 'Quicumque'. Der Abdruck, den An- schiitz in der Krit. Ueberscbau IU. p. 312 — 316 giebt, ist nicht ganz correct. Ich habe die Hs. in meiner Ausgabe der Consuetu- dines bereits verwertbet. 81. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 46172), saec. XHI. Enthiilt nach der Lombarda 11/52 I, 11/55 und 11/53, 54 pr.| die letzteren beiden zu einem Stiicke vereinigt. 82. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4675, saec. XIV, perg., glossiert. Enthiilt ausser zwei Summae Feudo- rum, von denen die eine die des advocatus Iohannes Blancus civis Massiliensis ist, und anderen Stiicken auf fol. 7—28 die 'Consue- tudines' feudorum, an die sich das Gesetz Friedrichs H. (Ad decus) anschlicsst. Die Glosse die Accursische. Eintheilung in Biicher nicht vorhanden. Textgestaltung die regelmassige. 83. Paris, Bibliothequc nationale, Cod. lat. 4676 (Colb. Rcg. 3161. 3), saec. XTTT. et XIV), perg. Diese iiusserst wich- tige Hs. besteht aus verschiedenen Theilen von verschiedenen Hiinden. Die Libri Feudorum, von einer Hand des beginnenden 13. Jahrh. , befinden sich nebst dem Tractat des Anselmimts auf fol. 1 — 8. Den iibrigen Theil des Bandes macbt eine summa des Rofredus von viel spiiterer Hand aus. Die crsten 8 Folien , auf die cs hicr ankommt, sind verhcftet. Fol. 1 enthalt 1/1 — 1/8 pr. incl., fol. 2 U/32 Mitte bis H/44 inch, fol. 3 11/45-11/51, 11/58, U/6 und 7 pr., fol. 4 U/8 § 1 bis U/20 Mitte, fol. 5 11/20 Mitte bis 11/24 § 4, 11/28—11/32 Mitte, fol. 6 1/8 § 1 bis 1/24 Mitte, fol. 7 1/24 Mitte bis U/8 § 1 , fol. 8 11/7 pr. , den Tractat des Ansel- minus , das Lehnsgesetz Konrads , 11/52 I, die Ueberschrift und Grussformel von 11/53. Die Keihenfolgc ist oficnbar fol. 1, 6, 7, 4, 5, 2, 3, 8. Dann stellt sich der Inlialt folgendermassen dar: Das erstc Buch der Libri Feudorum ist vollstiindig. Vom zweiten fehlcn an der gewtihnlichen Stellc 11/6 und II/7 pr. Zwi- schcn U/22 und 11/23 Capitula Ugonis ohne Ueberschrift. Auf 1) Vgl. A. Anschiitz im Pertzschcn Arcliiv XI, 230 ff. Derselbe, Die Lom- bardacommentarc des Ariprand nnd Albcrtus, 1855, p. XXV. XIII. XIV. Dcrselbe in Krit. Ueberschau III, p. 313—316. 2) Vgl. Merkel, Die Geschichte des Langobardenrechtes, p. 24. 37 ; A n s c h ii t z, Die Lombardacommentare, p. XVII. u. d. dort cit. Ich babe sie nicbt verglichen. 3) Vgl. schon R. J a c o b i, De summa Anselmini de Orto super contractibus emphytcosis etc, 1854, p. 6; v. Savigny, Gesch. des rOni. Rechts im Mittelalter, 2. Aurl., hd. V, 171. I. Die Handsehriften. 25 n/24 § 4 folgt n/28, so dass fehlen 11/24 § B fF., TI/25, H/26 und TT/27. Auf 11/51 folgt 11/58, dann II/6 und IT/7 pr., hierauf der Tractatus des Anselminus, das Lehnsgesetz Konrads , 11/52 I, die Ueberschrift und Grnssformel von 1T/53, womit die Hs. abbricht. Es fehlen also (ausscr 11/24 §5 bis 11/27) 11/52 II. III, 11/54— 11/57 und 11/58, welch letzteres aber jedenfalls auf dem folgenden ausgcfallenen Folium gestanden haben muss. AuffaTlig ist in erster Linie, dass auf 11/24 §4 11/28 folgt. Dass in der Hs. selbst eine Liicke ist, ist ausgeschlossen, da 11/28 sich auf derselben Seite unmittelbar an 11/24 § 4 unter der Ru- brik 'De pace tenenda' anschliesst. Entweder ist also die Hs. aus einer Vorlage abgeschrieben , in der eine solche Liicke war, oder die Vorlage reichte nur bis 11/24 §4, und es wurde eine andere Vorlage fiir den folgenden Theil benutzt. Das Letztere ist aus folgenden Griinden mindestens wahrscheinlick. Die beriihmte Tii- binger (oben n. 38), die Berliner (oben n. 5) und die eine Bamber- ger (oben n. 1) Hs. reichen ebenfalls bis 11/24. Nun weist unsere Hs. bis 11/24 § 4 nicht blos eine grossere Alterthiimlichkcit auf, als in den spateren Theilen , sondern auch eine auffallende Aehn lichkeit mit jenen drei Hss. , und zwar im ersten Buche mit der Tiibinger und Bcrliner, im zweiten mit der Bamberger. Sie niihert sich ihnen so sehr, dass sie offenbar mit ihnen eine besondcrc Klasse bildet. Von 11/28 ab sind dagegen die Abweichungcn von sonstigen Hss. minder erheblich, sie bestehen hauptsachlich in der mangelnden Rubricierung und in der cigenthiimlichen Reihenfolge dcr Titel von 11/51 ab, beidcs Erscheinungen. die sich auch andcr- wiirts vorfinden. Insbesondere fehlen nach 11/24 § 4 die zum Theil eigcnthiimlichcn Randglossen. Es ist anzunchmen, dass die von 11/28 ab benutztc Vorlage eine jiingere war , dem sog. 'Ardizoni- schcn' Reccnsionsstadium angehiirte. Ob 11/27 dabei nur aus Ver- 6chen ausgefallen ist, oder ob dessen Fortlassung auch als Zeichen der Altcrthiimlichkeit anzusehen ist , will ich dahingestellt sein lasscn. Es gab vielleicht eine Zeit, in der 11/27 noch nicht in die Libri Fendorum aufgcnommen war. Aber, ob unsere Hs. in ihrem zweiten Theile (nach 11/24) dieser Zeit noch angehort, ist fraglich, da ja die Rubrik von 11/27 (irrthumlich zu 11/28) heriibergc- nommen ist. TJntersuchen wir den alteren Theil (bis 11/24), so stellt sich im ersten Buche cine verbliiffende Achnlichkeit mit der Tiibinger und Berlincr heraus. Im zweiten Buche nahert sich unsere Hs. unverkeunbar der Bamberger (oben n. 1). Was die Rubrikation betrifft, so weist unsere Hs. eine sehr 26 I. Die H.mdsrhriften. sparliehe Rubrikation auf. Das erste Buch enthSlt ziemlich rein dic Ardizonisch - Blancnssohe Rubrikation (Laspeyres 50. 51), welche auch im zweiten Ruche durchbliokt , wenn auch nicht mit der gleichen Doutliohkoit. Im orsten Buche sind nur ruhriciert: 1/1. I'5, 1/7, 1/8, 1/10, 1/14, 1/25 § 1 ; im zweiten : II/5, IT/10, 11/19, IT/23, 11/24. 11/28 (R. von 11/27) . 11/50, 11/53, zum Theil mit eigenthfimlicben Ruhriken, so II/5: 'Qualiter sacramontum de- hct fiori et inrari', 11/10: 'De successione feudi qualitcr filii succe- dant et consentanoi et qualiter foudum revertitur ad dominum', 11/53 : 'De paoe componcnda et tnenda inter suos subditos'. Die unruhriciorton Titel sind vielfaoh durch Absatz oder grosse Ini- tialen oder Paragraphenzeichen als selbstandige Abschnitte kennt- lich gemaoht, worauf hier nioht eingegangen werden soll. Eine Ueberoinstimmung mit der Tfihinger liegt hier allerdings nicht vor. Jedenfalls liegt aber, wie in der Tiihinger, auoh hier eine Hs. vor, doren Ruhrikation noch unausgebildet ist. Dass unsere Hs. jiinger, als die Tiibinger ist, liegt auf der Hand. Es ergiebt sich , ansser dem Obigen, auch daraus , dass 1/14 bis 1/16 bcreits an der gewohnlichen Stelle eingeschaltet ist, und dass TI/3 die "Worte : 'vel Friderici' hat. Sie diirfte aber nooh dem Anfang des 13. Jahrh. angehorcn. Ich hahe die Hs. in meincr Ausgabe der Consuetudines verwerthet. 84. Paris, Ribliotheque nationale, Cod. lat. 14343 (St. Vict. 5 ol. 19)'), saec. XIV, perg. , glossiert, prachtvoll ausgcstattet. Die Hs. enthalt Institntionen , Novellen, tres libri, 'Consuetudines' Foudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), an dessen Schluss : 'Explioiunt usus feudorum'. Die als X. colla- tio bezeichneton Libri Foudorum sind in Bficher nicht einge- theilt. Der Text der Vulgattext. Glosse die Columbisoh -Accur- sische. 85. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 14348 (St. Vict. 131), saec. XIV, perg. glossiert. Enthiilt von ver- schicdenen Hiinden a. Institutionen ; b. Novellen ; c. 'Constitutio- nes' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) als X. col- latio ; d. tres libri. Die Glosse die Accursische. Am Schlusse des Gesetzes Friedrichs: 'Expliciunt constitutiones Friderici. X. collatio' etc. Eine Theihvng in Biicher findet nicht statt. Der Text ist der Vulgattext. 1) Srhrader p. 47, n. LXI, Heimbarh Nr. 81 , Dydynski Nr. 126. 2) Schrader p. 47, n. I.IX, Heimbach Nr. 82, Dydynski Nr. 127. I Die Handschriften. 27 86. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 15419, saec. XIII. et XIV, perg., glossiert1). Dic Hs. enthiilt von ver- schicdenen Hiinden a. Institutionen ; b. Novellcn ; c. 'Cousuetudi- nes' Feudorum nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus) ; d. tres libri. Die Libri Feudorum von einer Hand des 14. Jabrb. , mit der Glosse des Accursius, sind in zwei Bucher gctbeilt. Zwiscbcn H/22 nnd 11/23 Capitula Ugonis. 11/24 bat dcn Zusatz Laspey- res S. 429. 1/19: 'Mediolani atque Papie seu Mantue atque Ve- rone que Hybernus vocatur Carvisu et Padue atque Vincentie ct Parme Luce et Pise et Siponti' etc. Rubrikation zum Theil ab- weichend. Der Text scbliesst : 'Expliciunt constitutioncs Fride- rici', die Glosse : 'Explicit apparatus usuum feudorum'. 86. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 16905 (Navarre ll)2), saec. XIV, perg. , glossiert, praebtvoll ausge- stattct. Enthiilt a. Tnstitutionen ; b. Novellen; c. 'Liber de feudis' nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus) ; d. tres libri. Die Glosse ist die Accursiscbe. Die Libri Feudorum sind in zwei Biicher getheilt. Capitula Ugonis zwischen 11/22 ond 11/23. 11/24 hat den Zusatz Laspeyres S. 429. Am Schlusse des Gesetzes Friedrichs: 'Explicit liber Fendorum. Deo gratias'. Die Rubri- kation vielfach eigenthiimlich ; z. B. 1/6: 'Si episcopus, abbas vel abbatissa infeudat aliquem' ; 11/10: 'De illis qui investiti sunt de ducatu vel comitatu vel marcbia a principe'; 11,26 §6: 'An prop- ter clerieatum feudum non amittatur' ; 11/28: 'Hic finitnr lex do- mini Frederici. Consuetudines regni incipinnt'. 88. Paris, Bibl. St. Genevieve F. L. 2, saec. XIV, perg., glossiert s). Entbfilt Novellen , 'Constitutiones' Feudorum, tres libri. Keinc Thcilung in Biiclicr. Vulgattext. 89. Reims, Bibliotheqne publique, Cod. lat. 737 (613 H.), perg., glossiert4). Enthiilt a. Institutionen ; b. Novellen : c. 'Constitutiones' Feudorum als X. collatio; d. tres libri. Glosse dic Accursische. Die Hs. ist im Jahre 1300 'die mercurii post festum beati Tacobi et Christofori' geschrieben. Eintheilung in Biichcr nicht vorhnnden. Text im Ganzen der Vulgattext. An die Libri Feudorum schliesst sich das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an, an dcssen Scbluss: 'Expliciunt constitutiones Frederici'. 90. Reims, Bibliotheque publique, Cod. lat. 742 1) Heimbach Nr. 84, Dydyiiski Nr. 103. 2) Schrader p. 47 n. LX(?), Heimbach Nr. 83, Dydyriski Nr. 128. 3) Heimbach Nr. 8C. 4) Dieser und die drei folgenden Codices unter Heimbach 60—63, Dy dy nski Nr. 152, 153, 155. 28 I. Die Handschriftcn. (606), saec. XIV), perg., glossiert. Die mit schonen Bildern und Initialen verseliene Hs. cntlialt a. Institutionen ; b. Novcllen; c. 'Constitutiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad de- cus) als X. collatio ; d. tres libri. Glossc die Accursische. Ein- thcilung in Biichcr nicht vorhanden. Text der Vulgattext. Schliesst: 'Explieit textus constitutionum Friderici'. Ebcnso die Glosse : 'Expliciunt constitutiones Frederici. Deo gratias'. 91. Reims, Bibliotheque publique, Cod. lat. 743 (604 H.), perg., glossiert. Enthalt a. Institutionen; b. Novellen ; c. 'Constitutiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad de- cus) ; d. tres libri. Die mit schonen Bildern und Initialen ausge- stattete Hs. ist im Jahre 1328 geschriehen, wie aus dem Vermerk hervorgeht : 'Anno domini MCCCXXVIII. Iste liber fuit perfectus die sabbati ante festum conversionis sancti pauli apostoli de manu yvonis de villa aurea scriptoris. Qui scripsit scribat semper cum domino vivat amen'. Glosse die Accursische. Eintheilung in Biicher nicht vorhanden. Text Vulgattext. 92. Reims, Bibliotheque publique, Cod. lat. 745 (610) , saec. XIV, perg. , glossiert. Enthalt die unglossierteu No- vellen und die mit Accursischer Glosse versehenen 'Consuetudines' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs EL (Ad decus). Theilung in Biicher nicht vorhanden. Text im Ganzen Vulgattcxt. 11/16 fehlt ganz. Rubrikation zum Theil eigenthiimlich. Am Schlusse der Glossc : 'Explicit apparatus usuum feudorum'. 93. *Tours2), Bibliotheque publique, Cod. lat. 565 (St. Gatien n. 288), saec. XIII3), perg., glossiert. Diese wcrth- volle Hs. enthiilt die Decretalen Honorii III. mit der Glosso des Jacobi de Albenga und die Libri Feudorum. Letztere sind glos- siert. In der Glosse treten als Siglen auf : S. (Stephanus ?) , ar., ac. Sie sind in 2 Biicher geschieden. II/6 und II/7 pr. fehlen an der gewobnlichen Stelle. Die Capitula Ugonis allerdings sind nicht vorhandcn. 11/23 hat die bekanntc abgekiirzte Form. 11/51 : 'secundum me S. non secundumO. similiter'. Auf 11/51 folgt 11/53 und 11/54 pr. , beide ein Stiick bildend, dann 11/58, 1) Jedenfalls Anfang des 14., wenn nicht schon Ende des 13. Jahrh. Denn von einer bedeutcnd spiiteren Hand findet sich am Schlusse der Institutionen der Vennerk: 'Iste liber est Guidonis de Roya, qui emptus fuit die mercurii ante festum beate Katharine birgindario. Incarnationc domini millesimo CCC sexage- simo quarto'. 2) Vgl. Scliulte, Iter Gallicum S. 436, der die Hs/aber irrthiimlich als n. 579 bezeichnet. 3) Die in der Themis, Tom. VIII. ange- gebcnen Hss. n. 224 de St. Martin und n. 349 de St. Gatien (Dydynski Nr. 160, 164) sind verschwunden. I. Die Handschriften. 29 hierauf II/6, sodann 11/52, Theil 1, alsdann Konrads Lehnsgesetz. Am Schlusse dieses: 'Expliciunt feudi consuetudines. Incipiunt de feudis non alienandis sine consensu maioris domini', worauf 11/55 folgt, nach diesem die constitutio pro omnibus qui causa studiorum peregrinantur scolaribus', endlich unter der Ueberschrift: 'Idem F. A. universo populo subiecto imperio' 11/56. Auf einer neuen Seite und durch einen grossen Absatz geschieden endlich das Ge- setz Friedrichs II. : 'De statutis et consuetudinibus'. Es feblen somit ganz: II/7 pr., 11/52, Theil 11. III, 11/54 §§ 1. 2, 11/57 und auch 11/55 und 11/56 stehen ausserhalb des Textes der 'feudi con- suetudines'. Nicht minder eigentbumlich ist die liubrikation, in- sofern zahlreichen Titeln eine Rubrik fehlt und sie nur durch einen Absatz oder ein Paragraphenzeichen vom Vorhergehenden ge- trennt werden , so 1/5, 1/7, 1/8, 1/9, 1/10, 1/11, 1/13, 1/18, 1/19, 11/10, 11/14, n/15, 11/16, 11/17, 11/18, 11/19, 11/20, 11/21, 11/22, 11/26, 11/29, 11/33, 11/34, 11/36, 11/39, 11/40, 11/41, 11/42, 11/43, 11/45 , 11/46 , 11/48, 11/51 , oder gar mit dem Vorhergehenden ein Stiick bilden , so 1/6 mit 1/5 , 1/12 mit 1/11 , 1/22. 23 mit 1/21, II/8. 9 mit II/5. 7 § 1, 11/37 mit H/36, 11/44 mit 11/43, 11/49 mit 11/48. Auch die vorhandenen Rubriken sind zum Theil eigenthiim- lich. So 1/14: 'i)e marchia'; 11/11: 'Hic est secundus titulus de successione fratrum vel gradibus'. Von Lesarten fielen mir eigen- thiimliche nicht auf, ausser 1/19: 'que ybernus vocatur Tarvisum Padue atque Vincentie et Parme' etc. Fiir die Umbildung der Rechtsquelle ist die Hs. von Bedeutung. 94. Tours, Bibliotheque publique, Cod. lat. 640 (n. 353 de St. Gatien), saec. XIV, perg., glossiert1). Die Hs. enthiilt a. Institutionen ; b. tres libri ; c. Novellen; d. 'Constitu- tiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), an dessen Schluss : 'Hic finitur textus decime collationis'. Die Libri Feudo- rum sind in zwei Biicher getheilt. Zwischen 11/22 und H/23 Ca- pitula Ugonis. 11/24 hat den Zusatz Laspeyres S. 429. 11/51: 'secundum istum sic, secundum G. similiter et secundum C. et O.'. Die Rubrikation zum Theil abweichend von der Vulgata. So II/3: 'Qualiter fit investitura de novo feudo vel veteri'. 11/10: 'De expositione vocabulorum quis dicatur' etc. 11/28: 'Hic finitur lex domini Friderici. Deinde constitutiones regni incipiuut'. 1/11 und 11/54 haben — eine Seltenheit — die Osenbrueggenschen Rubriken. 1) Heimbach Nr. 66, Dydynski Nr. 159. 30 L Die Ilandsehriftcn. G. Italien. 95. Bologna, Collcgio di Spagna, Bibl. A.borno- tiana 282 perg., saee. XIV, glossicrt'j. Mit schonen Bildern und Initialen ausgestattct. Enthalt Institutionen , Novellen, tres libri, 'Consuetudines' feudornm mit Gesetz Friedrichs 11. (Ad de- cus), an dessen Schluss: 'Explicit Jiber usus feudorum. i)eo gra- tias amen'. Glosse des Accursius. Vulgattext. 96. Ceseua, Bibl. M al a te s tian a II* fU. plut. IV num. 1 saec. XIII exeunte oder XIV iueunte geschrieben. Enthiilt nach Heimbach Nr. 45 lustitutioneu , Novellen, tres libri, Libri feudoruni. leh liabe die Hs. nicht cingeschen. 97. Farfa, saec. XIV perg. Nach der Besehreibung Beth- manns in Pertz Archiv Xll 493 enthalt der Codcx Pctri Brate- rii ars notaria, Eonneln aus Bologna, Uolaudini Aurora de summa notariae , 'Consuetudines' feudorum ncbst Gesctz Eriedrichs II. (Ad decus). lch habc ilin nicht eingesehen. 98. Lucca, Bibliothck dcs Bomkapitels V 325 pcrg. saec. XIV, glossiert "^). Enthalt Institutionen, Novcllcn, Libri feu- dorum als X collatio, tres libri. Lie L. E. mit der Ueberschrift : 'lncipiunt novclle constitutiones (iomini Eredcrici impcratoris sa- cratissimi principis quibus modis feudum acquiratur et rctineatur vel al. incipiunt de moribus super ieudis compositio'. Glossc des Accursius. Eintheilung in 5 Biicher (Buch 11 an dcr Vul- gatstclle, Buch III bei 11/23, Buch V bei 11/28, wo Buch IV nicht ersichtlich). 1/19 : 'Papie atque Mediolani Mantue Vcronc que Ybcrnus vocatur Carvysu et Padue atque Vinccncic et Parme' etc. Nach 11/22 Capitula Ugonis. 11/24 mit dem bckannten Zusatz. liubrikation zum Tlicil abwcichend. An die Eeuda schliesst sich Gesetz Eriedrichs II. (Ad decus) an, dann : 'Explicit tcxtus leudo- rum'. Einzclne Eolicn ausgerissen. 99. Mailand, Bibl. Ambrosiana B 20 (Pars infcrior), perg., saec. XIV , glossiert3). Enthiilt Institutionen , Novellen, tres libri, 'consuetudines' feudorum. Glosse die Accursisch-Colum- biuische mit spiitcren Zusatzglossen. Keine Sciieidung iu Biicher. Tcxt Vulgattext. An 11/58 schliesst sich Gesetz Eriedrichs II. (Ad decus) an. Lanu : Expliciuiit feuda. Deo gratias amen amen. Benedictus deus in donis sit'. 1) Vgl. II e i m 1) a c h Nr. 31, D y d y n s k i Nr. 21G, B 1 u me p. 91. 2) Vgl. Ileimbach Nr. 30, Dydyriski Nr. 224, Blume p. 07. 3) Vgl. Ileim- bach Nr. 26, Dydynski Nr. 228. I. Die Handschriften. 31 100. Mailand, Bibl. Ambrosiana D 534 (Pars lnferior), saec. XIV perg., glossiert l). Enthiilt Institutionen, Novellen, tres libri , dann : 'ln Nomine domini nostri Iesu Christi ineipit liber feudoruin qualiter feudum adquiratur'. Seheidung in 2 Biieher. Nach 11/22 Capitula Ugonis, 11/24 und 11/34 mit den bekaniiteu Zusatzen. Rubrikation vielfaeh abvveiehend. Glosse die Aecur- sische mit spateren Glossen des Belvisio u. a. An die Feuda sekliesst sich Gesetz Eriedricks 11. (Ad decus) an. 101. Monte Cassiuo Nr. 122, saec. Xlll perg., glossiert *). Enthalt Jnstitutionen , tres libri , 'Consuetudines Eeudorum', No- vellen. lveine Buchtheilung. Angerciht au die feuda Gesetz Eriedrichs 11. (Ad decus). lieine Vulgatgestalt. 101". Padua, Bibliothek des Donikapitels. Diese Hs. wird im Pertzschen Archiv Xll, 005 aufgefuhrt. lch habe sie nicht eingcsehen. 102. II om, C o d. Vatican. I a t. 1434, saec. Xlll, iol. perg., glossiert3). Der prachtvoll ausgestattete (Jodex enthiilt Jnstitu- tionen, Novellen, Codex, 'Consuetudines' Eeudorum nebst Gesetz Ericdriehs 11. (Ad decus). lieiner Vulgattypus. Jveine Buchtheilung. 103. Rom, Cod. Vatican. J a t. 1435, saec. XIII, perg., glossiert '). Euthtilt Novellen, tres Jibri, die Libri Feudorum, Trac- tat des Anselmus ab Orto iiber den eontraetus libellarius , die Constitutio Auximana , die Pax Coustantie , das Privileg Jiarba- rossas iiir Bologna u. a., dann ein Verzeichniss der Jiubriken der I-iibri Eeudorum. Theilung in 2 Jiiieher. Vulgatgcstalt. 104. Rom, Cod. Vatican. 1 a t. 3980, saec. XIII et XIV, pcrg., glossiert. Enthiilt unter viclerlei StQoken aueh die glossier- ten Libri Feudornm im Wesentliohen in Vulgatgestalt. JJie Thei- lung in 2 Biicher ist hier zwischen 11/22 und 11/23 geriickt. 1/28 hat ausnahmsweisc die Kubrik: De leudo Mediolanensium. 11/20 und 11,27 liaben zahlreiche Unterrubriken. lU5. li o m , C o d. Palat. Jat. 753, saec. XIII , perg. Enthiilt hiuter deu Digesten auf dem letzteu fol. ein kleines Stiick der Eeuda, deu ersten Titei dcs ersten Buches fast ganz umfassend. 100. Rom, Cod. Palat. lat. 705, saec. XIII, glossiert, perg. a) mit sehr schonen Iuitialen und Bilderu. Euthalt Institu- tionen, tres libri, Novellen, 'Consuetudines' Eeudorum nebst Ge- setz Eriedriehs II. (Ad decus), an dessen Schluss : 'Explieiunt usus feudorum'. Iveine Buehtheilung. Reine Vulgatgestalt. 1) Heimbach Nr. 27, Dydyriski Nr. 227. 2) Heimbach, Nr. 44, Dydyriski Nr.219. 3) II e i mb a c h Nr. 36. 4) II e imba c h Nr. 37, K. J a c o b i , De summa Ansclmini ab Orto p. 9. 5) II e i m b a c h Nr. 39, D y d y n s k i Nr. 207. 32 I. Dic Handschriften. 107. *Rom, Cod. Palat. lat. 766, saec. XIII, glossiert, perg. l). Enthiilt Institutionen, Novellen, tres libri ncbst II F. 55, 56, 53, 54 und Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Dann die Libri Feudorum. Theilung in 2 Biicher. 11/6, 11/7 pr. fehlen an der Vulgatstclle. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. Nach 11/51 ein kurzes Stiick von 11/58, dann 11/53, 11/54 mit der Rubrik ■De allodiis', 11/55, 11/56, II/6, 11/58, 11/57, Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), dann nochmals 116, II/7 pr. 108. Rom, C od. P alat. 1 a t. 767, saec. XIV, perg., glossiert2), Entliiilt Institutionen , Novellen , 'Consuetudines' Feudorum als X. collatio und tres libri. An die Fcuda schliesst sich Gesetz Frie- drichs II. (Ad decus) und Privileg Barbarossas ftir Bologna an. Keine Buchtheilung. Vulgatgestalt. 109. Rom, C o d. Pal a t. 1 at. 770, saec. XIV, perg. , un- glossiert3). Enthalt Institutionen , Regulae juris und 'consuetudi- nes feudales'. Theilung in 3 Biicher. Das dritte Buch beginnt bei II F. 23. Vulgatgestalt. An die Feuda schliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. 110. Rom, Cod. Palat. lat. 772, saec. XIII. perg. Ent- halt die Lombarda in drei Buchern auf foL 1 — 83. Auf fol. 83" folgt das Lchnsgesetz Lothars nebst einer summula De successio- nibus beneficiorum , die ich weiter unten abdrucke. Dann die Lehnsgesetze Barbarossas und andere Stiickc , die mit den Feuda nichts zu thun haben. 111. *Rom, Cod. Chig. E VII 211, saec. XIII, perg.<). Leider ist es mir trotz vielfacher Bemiihungcn nicht gclungen, diese Hs. einzusehen und bin ich auf den unvollstiindigen Bericht angewiesen, der mir von dritter Seite zu Theil wurde. Die Feuda beginncn auf fol. 22b der Hs. Eine Bucheintheilung ist nicht vor- handen. Rubrikcn sind nicht sehr zahlreich , aber eigenthiimlich. 1/1 hat drei Unterrubriken, vor 1/4 § 6 ist die Rubrik : De incre- mento feudi. Ohne Rubriken sind 1/2, 1/4, 1/6, 1/12, 1/16, 1/18— 1/24, 1/26, 1/27, 1/28. Noch sparlicher ist die Rubrikation im zwei- ten Buche , wo noch nicht ein Dutzcnd Rubriken vorhanden ist. II/6, II/7 pr. fehlen an der Vulgatstelle, zwischcn 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. Die Reihenfolge dcr Titel nach 11/51 ist eine 1) Hcirabach Nr. 40, Dydyiiski Nr. 208. 2) Ilcimhach Nr. 41, Dydynski Nr. 209. 3) Dydynski Nr. 212. 4) Ueher die IIs. he- richtet Scialoja hei Pcscatorc, licitragc zur mittclaltcrlichen Rechtsgc- schichte lleft 2 1889 S. 90—99. Darnach ist das letzte Stiick (Summa de actio- nihus dcs dominus Johauncs de hlanescoj geschriehen zu Bologna 1256. I. Die Handsohriften. 33 von der Vulgata abweichende, indessen ist mein Bericht nicbt ge- niigend deutlich. Es ergiebt sich nur, dass am Schlusse 11/52 II und III angeliangt sind. Glossen finden sich nur am Anfange. 112. Sicna, Bibl. communale J IV 10, perg., saec. XIV. Entlialt unter verschiedenen Stiicken (darunter flos magistri llo- landini) auf fol. 12(5 ff. die 'Consuetudines' Feudorum. Keine Scliei- dung in Hiieher. Vulgattext. An die Feuda sehliesst sicli (iesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. Raum fiir die Glosse freigelassen. 113. Siena, Bibl. communale J IV 11, perg., saec. XIV, glossiert1). Enthiilt Institutionen , Novellen, 'Consuetudines' Feu- dorum als Collatio X , tres libri. Keine Theilung in Biicber. Vulgattext. An die Feuda scbliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. 114. Siena, Bibl. commnnale H IV 17, sacc. XIV, pcrg., glossiert *). Entbiilt Institutionen, Novellen, tres libri, 'Liber usns feudorum'. Keine Theilung in Biicber. Kuhrikation unregelmiissig. An die Feuda schliesst sicb Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. 115. Turin, Bibl. nazionale EI21 (HVI2), saec. XIV, perg., glossicrt8). Entbiilt Institutiouen, Novellen, 'Consuetudines' Fendorum als X. collatio, tres libri. Keine Scbeidung in Biicher. Vulgatgestalt. An die Feuda schliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. 116. Venedig, Bibl. di S. Marco Class. V Cod.XVIII, pcrg., saec. XIV, glossiert4). Enthiilt Institutionen, Novellen, Co- dex, die Einleitung zur Pax Constantie (diese von spaterer Hand) und den 'liber de feudis'. Keine Scbcidung in Biicbcr. II/6, 7 pr. fehlen an der Vulgatstelle. II/7 pr. folgt nacb II/9, II/6 nach 11/24. Sonst Vulgatgestalt. An die Feuda scbliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an, dann: 'expliciunt usus fcudorum'. 117. Venedig, Bibl. di S. Marco Cl a ss. V C od. CXIX, perg., saec. XIII sen XIV. Es ist dcr bekannte Codex des Dolleoni, den Merkel in Savigny, Gesch. VII 88— 90 beschreibt5). Die 'Consuetudines' Feudorum auf fol. 1—26 sind glossiert. Tbcilung in 2 Biicher. Von den Capitula Ugonis ist ein kleines Stiick nach 11/22 stehen geblieben. 11/26, 11/27, 11/28 habcn zahlreiche Un- terrubriken. Nach 11/53 hort die Rubrikation auf. Im Ganzen Vulgatgestalt. 1) D y d y n sk i Nr. 232. 2) D y d y ri s k i Nr. 230. 3) H e i m- b a c h Nr. 25, D y d y ri 8 k i Nr. 237. 4) II e i m b a c h Nr. 29, D y d y ri s k i Nr. 242. 6) Vergl. auch R. Jacobi, De sumraa Anselmini de Orto p. 8. 9. 3 34 L Die Handschriftcn. 118. Vicenza, Bibl. della Citta C 15. 2.4, perg., saec. XIV, glossiert1). Enthiilt Institutionen, Novellen, tres libri, Libri Feudorum. Keine Scheidung in Biicher. Vulgatgestalt. An die Feiula schliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. Lann 'Expliciunt libcr usus feudorum'. H. Spanien. 119. *(?)Madrid, Biblioteca Nacional C 8, s. XIV, perg., glossiert. XJeber diese Hs. , welchc nur die Consuetudines feudo- rum zu enthalten scheint , berichtet Haenel in der Leipziger Literatur-Zeitung 1828 Nr. 273. Ich selbst babe sie nicht einge- sehen. Sie scheint der Ardizonischen Classe zuzugehoren. 120. S. Lorenzo del Escurial L V. 1, XIV s. perg., glossiert. Enthalt nach Haenel, Leipziger Literaturzeitung 1828 Nr. 273 und nach Heimbach Nr. 87 das Volumen. Die Consuetudines Feudorum sind auf fol. 291 — 319. Ich habe die Hs. nicht eingesehen. 121. S. Lorenzo del Escurial II P 4. Diese Hs., welche Institutionen und Feuda enthalt, ist ohne Werth, da letz- tere erst im Jahre 1486 geschrieben sind. Vergl. Haenel, Cat. p. 950. 122. S. L o r e n z o d e 1 E s c u r i a 1 I. V. 6, saec. XIV, perg., glossiert. Enthiilt nach Haenel, Cat. p. 950 das Volumen par- vum nehst den Feuda. Ich habe sie nicht eingesehen !). I. Grossbritannien. 123. Cambridge, Coll. C. Gonv. 248, saec. XIV, perg., glossiert8). Knthalt Institutionen, Novellen, tres libri, 'Consuetu- dines' Feudoruin nebst Gesetz Friedrichs II (Ad decus). Keine Theilung in Biicher. Vulgattext. 124. Cambridge, Coll. C. Gonv. 293, saec. XIV, ?erg., gloss.4). Enthalt Institutionen, tres libri, Novellen, 'Constitutones' Feudorum als X. collatio. Daran sich anschliessend Gesetz Tried- 1) Vergl. Iilume p. 234. 2) Die Handschriften zu Toledo, Cijon 36 Nr. 1 und Nr. 2 cntlialten nach Hcimbach Nr. 92, 93 die Feuda nicht Wie es mit derlls. zu Coimbra stelit, von dcr Hacncl in dcr Leipziger Lit;ratur- Zcitung 1828 Nr. 273 berichtct, weiss ich nicht , da weder Hcimbacl noch Dydynski etwas Genauercs bericliten. 3) Heimbach Nr. I, Dyd;riski Nr. 183; Hach p. 199 f. 4) Heimbach Nr. 2, Dydyriski Ni 184; Uach p. 200 f. T. Die Flandsehriftcn. 86 ricbs II. (Ad decus). Dann: 'Explicit constitutiones Frederici'. Keine Buchtheilung. Vulgatgestalt. 12B. Cambridge, Coll. St. Peter 0 — 2 — 9, saec. XIV, perg., glossiert1). Enthalt Institutionen, Novellen, 'Constitutiones' Feudorum als coll. X, tres libri. An die Feuda schliesst sich Ge- setz Friedrichs II. (Ad decus) an. Dann : 'Expliciunt constitutiones Frederici'. Keine Theilung in Biicher. Vulgatgestalt. 126. Cambridge, Universitatsbibliothek D I 12, saec. XIV, perg. , glossiert 2). Enthtilt Institutionen, tres libri, Novellen, 'Constitutiones' Feudorum. Theilung in 3 Biicher, das dritte Buch beginnt mit H/23. An die Feuda schliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. Rubriken zum Theil eigenthiimlich. Im Granzen Vulgatgestalt. 127. Durham, K a th e dr alkir c h e C. J. 5, saec. XIV, perg. , glossiert. Enthalt nach Heimbach Nr. 8 Institutionen, tres libri , Novellen , Feuda. Ich selbst habe die Hs. nicht ein- gesehen. 128. Hereford, Kathedralkirche 0 cl. 7 part. 8 num.7, saec. XIV, perg., glossiert. Enthalt nach Heimbach Nr. 9 Insti- tutionen, Novellen, Feuda und tres libri. Ich habe die Hs. nicht eingesehen. 129. Hereford, Kathedralkirche P cl. 8 part. 8 nr.8, saec. XIV , perg. , glossiert. Enthalt nach Heimbach Nr. 10 Institntionen, tres libri, Novellen, Feuda. Ich habe die Hs. nicht eingesehen. 130. London, British Museum Reg. 10 E III , perg., saec. XIV*), glossiert, prachtvoll ausgestattet. Enthitlt Institu- tionen, Novellen, Libri feudorum, tres libri. Tbeilung in 3 Biicher. An die Feuda scbliesst sich Gesctz Friedrichs II. (Ad decus) an. Dann: 'Explicit liber feudorum amen'. 131. London, Britisb Museum Reg. 11 DI, saec. XIV, perg. 4), glossiert. Enthalt Institutioncn, tres libri, Novellen, Feuda, welche aber nur bis 11/56 reichen, da die folgenden Folien ausge- fallen sind. Raum fiir die Rubriken unausgefiillt. Text durchaus Vulgattext. 132. London, British Museum Reg. 10 D I, saec. XIV, perg. *), glossiert. Enthalt von verschiedenen Handen den Appa- 1) Heimbach Nr. 5, Dydyriski Nr. 186; Hach p. 205 f. 2) Heim- bach Nr. 6, Dydyuski Nr. 187; Hach p. 207 f. 3) Heimbach Nr. 16, Dydynski Nr. 172; Hach p. 186 f. 4) Heimbach Nr. 14, Dydynski Nr. 173; Hach p. 183. 5) Heimbach Nr. 15, Dydyriski Nr. 170, Hach p. 180 f. 3* 36 L Die Handsrhriften. rat des Accursius zu den Institutionen , dann die Institutionen selbst, hierauf die Novellen, die 'Consuetudines' Feudorum nebst Gesetz Friedricbs II. (Ad decus), endlicb tres libri. Keine Thei- lung in Biicher. Vulgattext. Am Schlusse der Feuda : 'Finito libro vinum tradatur magistro. A90 k'il boit k'a mervouill a soit. Ex- plicit liber usus feudorum amen'. 133. London, BritishMuseum Harl. 3752, saec. XIV, perg. '), glossiert. Enthiilt Iustitutionen, tres libri, Novellen, Feuda nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Keine Theilung in Biicher. Vulgattext. 134. London, British Museum Harl. 14857, saec. XIV, perg., glossiert. Enthalt Institutionen, Novellen , tres libri, 'Con- suetudines' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), worauf: 'Explicit usus feudorum. Deo gracias amen'. Keine Theilung in Biicher. Vulgattext. 135. London, BritisbMuseum, Ar. 449, saec. XIV, perg. !), glossiert. Enthiilt Novellen, Institutionen, tres libri, 'Con- suetudines' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Keine Theilung in Biicher. Vulgattext. 136. Oxford, Corp. Christi 73, saec. XIV, perg., gloss.8). Enthalt Institutionen, Novellen, tres libri , 'Constitutiones' Feudo- rum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) , worauf : 'Expliciunt Constitutiones Frederici'. Keine Theilung in Biicher. Vulgat- gestalt. 137. Oxford, New. Coll. 172, saec. XIV, perg., glossiert*). Enthalt Institutionen , Novellen, 'Constitutiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), worauf : 'Expliciunt constitutiones Frederici', endlich tres libri. Keine Theilung in Biicher. Vul- gatgestalt. 138. Oxford, New Coll. 174, saec. XIV, perg., glossiert5). Enthalt Institutioncn , Novellen , 'Constitutiones' Feudorum, tres libri. Theilung in 2 Biicher. Zahlrciche Uuterrubriken zumal in 11/26. An die Feuda schliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad dc- cus) an. Vulgattext. 139. Salisbury, Kathedralkirche, saec. XIV, perg., glossiert. Nach Heimbacb Nr. 23 enthalt dieser Codex Institu- tionen, Novellen, Feuda, tres libri. lcb habe ihn nicht eingesehen. 1) Heimbach Nr. 11, Dydynski Nr. 176, Hach p.l80f. 2) Heim- bach Nr. 17 (?) , Dydynski Nr. 178, Hach p. 189 f. 3) Heimbach Nr. 21, D y d y ri s k i Nr. 19G, H a c h p. 197 f. 4) H e i m b a c h Nr. 19, D y d y n s k i Nr. 195 , H a c h p. 192 f. 5) Heimbach Nr. 20 , D y- d y n s k i Nr. 194, II a c h p. 195 f. II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. II. Die Textentwicklung des Langobar- dischen Lehnrechts. § l Eine kritische Ausgabe des langobardischen Lehnrechts, seit den dreissiger Jahren dieses Jahrhunderts geplant, ist jetzt in der Vorbereitung. Ein eigenes Schicksal theilt diese Rechtsquelle mit dem corpus juris civilis. Das neunzehnte Jahrhundert, das letzte, in welchem romisches und langobardisches Reeht in Deutsch- land als gemeines Recht herrschen, ist das erste, welches kritische Ausgaben des corpus juris civilis und der Libri feudoram in An- griff nimmt. Viele Jahrhunderte hindurch waren die Libri oder besser Consuetudines feudorum l) die Hauptquelle des Feudalstaates. Ihre Rechtasatze gaben dem mittelalterlichen Staate sein Gepriige. Ein Kranz von Glosscn, Summen, Epitomes, Quaestionen, Commen- taren , Abhandlungen , Dissertationcn, Lehrbiichern umgab das ge- 1) So lautet die Bczeichnung dcr Rcrhtsquellc in dcn mcisten Ilandschriften und in dcn itltcrcn Drucken, so aucli schon in der wohl ans dcr 2. Hiilftc dcs 12. Jalirhunderts stammcndcn, wcil 1/22 und 11/24 F. kennendcn sg. Summula dc fcudis ct bcnenYiis dcs Aliprandus (Anschiitz, Die Lombarda-Commentare des Ariprand und Alhcrtus 1855, S. 105). Von dcn vier hestcn Ilandschriften — siche untcn §4 — habcn Tfib. , Berl. und Bamh. freilirh gar kcinc Bczeich- nung, Paris 4G7G nur dic Uchcrsclirift : Dc fcudis. Andcrc Bezcichnungen in Handschriften sind : constitutiones fcudorum , constitutiones Fridcrici, usus fcudo- rum, tcxtus fcudorum, dccima collatio de feudis. Scltcncr tindet sich: I.ihcr fcudorum, Liber de feudis, Liher usus feudorum. Nicmals fand sich, merkwiirdig gcnug, in Handschriften die Bezcichnung Lihri fcudorum. Lctztcre Bezeichnung hehalten wir einstweilcn bei , um mit dcm Sprachgchrauch nicht zu brechen. Ueber die Bezeichnungen in der Littcratur siehe Laspeyres S. 18 X. 2G (wel- chcr abcr mit Unrecht bchauptct , dass die Bezeichnung 'Libri fcudorum' in der crsten Halfte des 13. Jahrh. schon vorkommtl, Diplovatatius (ed. 1'escatore Berlin 1890) p. LXXXVII. Bemerkt zu werden verdient , dass in der Lombarda der bctr. Titel mitunter De usu feudorum uberschrieben ist. Mon. Germ. Leg. Fol. IV., p. 635. G39. 40 II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lebnrechts. feicrte Werk lombardiscber Jurisprudenz. Auf den Rechtsschulen Italiens , Frankreiehs und Deutschlands wurde es hiiufig und ein- gebend in Vorlesungen beliandelt , von Rechtslehrern in Recon- cinnationen und Reformationen be- und unigearbcitet, es ward der Schauplatz heftigster Controverscn in Wissenschaft und Praxis. Und dabei seit Alvarottus, Petrus Ravennas undFerra- rius Montanus bei sonst ausgezeichneten Arbeiten kein Werk, welches sicb anschickte, der Entstehung der Quelle ernstlicb, d.h. durcb Sammlung , Sichtung und Priifung aller historiscben Nacb- richten iiber dieselbe und durch Hcranzieliung der Handscbriften nachzugehen und so die unentbebrlicbe Grundlage eines kritiscben Textes zu scbaffen '). Erst in den zwanziger und dreissiger Jah- ren dieses Jalirhunderts , als in Frankreicb das Lehnrccht giinz- licb beseitigt war, in den meisten Landern Deutschlands es bereits vor der Beseitigung stand, erschcincn die Arbeiten von Dieck*) und Laspeyres*), um in streng wissenschaftlieher Metbode die scbwierige Frage dcr Fnt.stebung der Rcchtsquclle zn losen. Aber die Ungunst dcr Verhaltnisse bringt es mit sich , dass beide For- schcr nicht im Stande sind , den allein sichereii , weil geraden, Weg umfassender Benutzung von Handschriften zu bescbreitcn. Beide operircn vorwiegend mit den in iilteren Ausgaben, in Sum- men und Glossen zerstreuten Notizen , um zur Frkenntniss der ersten Urspriinge vorzudringen. Der handschriitliche Apparat, 1) Den Vcrdicnstcn eincs Cujacius sei dadurrh nicht zu nalic getretcn, aucli nicht den Arbeiten von Tatz u. a. Aber, wic der I.ctzterc scbarfsinnig comhinirt, oline aus dcm Stoff der Ilandscliriften bcraus zu arbeiten — so liegcn dic Vorziigc dcs F.rstcrcn zwar darin , dass er htiufig cinen bcsseren Text bcr- stclltc, als seinc Vorgiingcr und Nachfolger , da er viele , zam Tlicil scbr gute, Ilandscliriften benutztc. Alicr dics f;lu< kt aucli iha nur , weil er dann als fcin- fuliligcr Hunianist das Itirhtigc errietb, niclit weil cr nictliodiscb arbeitcte. Von seiner Willkiir lcgt am bcsten Zcugniss ab seine Kubrikation, die nach scincn Versicbcrungcn durchweg auf llandscbriften bcrubt (siebc die Notcn zu 1/11, IV/11, 1V/GC, IV/73 sciner Ausgabe), dic aber ein kritikloscs Sanimclsuriuni aus iiltcren und jungercn Ilandscbriftcn ist, zum Tbcil solcbcn, dic ganz abseits ge- standcn baben miisscn , da ieh bei so vielen cingescbem n IIss. Kntsiirecbcndes nicbt entdeckt babc. 2) Litcriirgescbichte dcs longobard. Lehcnrechts bis zuin vicrzcbnten .lahrh. , ihren Hauptgcgenstanden nach dargestellt von C. F. Dieck. llallc 1828. Dazu die Recension von lfiener in der (Tubingerj Krit. Zeitschrift fur Kechtswissenschaft. Bd. V. 107— lfc>6. Seine- nicbt unrichtigeu, aber ctwas an der Obertlacbc haftenden Anschauungcn iiber das bei ciuer Kdition zu beobachtende kritische Verfahrcn hat Dicck ausgcsprochen in 'Kurze Cha- racteristik der bei einer neuen Ausgabe des Langobard. Lehenrechts vorzugsweise zu herucksichtigenden Handschriften' im Khein. Museum VI. iid. 2. Heft Nt. IV. 3) Ueber die Kntstehung und alteste Bearbeitung der Libri feudorum. Berlin 1830. II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. 41 den Dieck und der bei Weitem bedeutendere , allerdings auf Dieck's Schultern stebende Laspeyres heranzieben , ist bei dem Reichtbum von Handscbriften der Libri feudorum ein gera- dezu klaglicher. Jener benutzt nur die Hallenser und die von G e b a u e r herangezogenen l), dieser ausserdem die T u b i n g e r und zwei Berliner Handschriften *) , wobei Beide die Gebauer'- scben Codices nur aus Gebauer kennen lernen und sich dadurch auch gewisser Irrthiimer schuldig machen '). Wohl aber liegt die Starke der Dieck'schen und noch mehr der Lasp ey r e s'schen Arbeit in dem erstaunlichen Fleisse, mit dem Alles gesammelt ist, was in der an die Libri feudorum ankniipfenden Litteratur vou Bassianus und Ardizo bis auf Mincuccius4) und Bara- t e r i u s 5) herab iiber die Entstehungsgescbichte unserer Quelle zu findcn ist, und in dem feinen Takte , niit dem aus dem zu- sammengetragenen Material die Goldkorner ausgesondert sind6). So gelangten sie trotz der Schwierigkeit des betretenen Pfades zu Resultaten, die eine hohe Anerkenuung verdienen. 1) Dies sind drei Hs. der Munchcner Staatsbibl. (jetzt Nr. 3502, 3509, 23559; vcrgl. oben S. 10—12 Nr. 32, 33, 34, eine Gottinger (oben S. 5 Njr. 16) und die Rbedigcrsche (oben S. 4 Nr. 10). 2) Vergl. oben S. 2. 3 Nr. 6. 7. 3) So ist ganz unriclitig, was Laspcyres S. 41 — 43 bcmcrkt und sein Verzeich- niss der Titclrubriken S. 433—438 deswegcn ganz irrefiihrend. 4) Nicht Minuccius, wie Laspeyres S. 123 N. 333 annimmt. Handschriften der Reconcinnation des Mincuccius bcfinden sich in Paris (Nationalbibl. Codd. lat. 4C79, 4680) und in Lucca , Bibl. dcs Domkapitels Nr. 427 pcrg. Alle drei . habc ich eingesehen. Von dcn zwei Tariscr Hss. ist der Cod. 4679 priichtig aus- gcstattet und mit der Vorrcde versehen, wiibrend dcr einfach ausgestattete Cod. 4680 dcr Vorrede entbebrt. Beidc Hss. weisen im letztcn Buche nur drei Titel auf. Dcr prachtvoll ausgestattcte Codex von Lucca weist dagegen noch die Pax Constantie und das Oesetz Heinriclis VII. , De judicio lese majestatis auf. Aus ihm hat Maccioni sicber geschopft, Laspcyres S. 127. 5) Eine vor- ziiglich gc8chriebene Papierbs. des Baraterius belindct sicli in der Stadtbibliothek zu Piaceuza (dcm Gcburtsortc des Baraterius). Ich babe sic selbst be- nutzt. Sic weicbt mebrfach von dcr Ausgabc des Itigaltius ab. 6) Spaterc Editionen baben freilicb die Unrichtigkeit mancher Conjccturen dargetban , so z. B. die Ausgabc der summa des Hugolinus in G a u d e n z i , Bibliothcca mcdii aevi tom. II die Unricbtigkeit dcs von Laspeyres S. 305 ff. Gcausscrten. Eine walire Scbatzgrube fiir die Eeudistcnlitteratur bildet dcr aus 97 fol. bestcbcnde Cod. perg. Nr. 1227 (HHI/11) der kgl. Bibliotbek zuParma aus dem 14. Jahrh., der die altesten und werthvollsten Summen iiber die Feuda entbiilt, und der noch gehoriger Ausbeute barrt. Manclie von La spey re s gehegte Zweifel werden durch ibn bcseitigt, so enthalt er, wie schon v. S a v i g n y, Geschichtc V 97 bemerkt hat, auf fol. 84 eine brevis summula Gaufredi super feudis , wodurch die Bemer- kungen von Laspeyres S. 355 — 358 u. S. 405 N. 1 1 erledigt werden. Auch die von Laspeyres S. 34 vermisste Summa super usibus feudorum secundum Odofredum (welche aber fiir unsere Eragen kaiun Bedeutung hat) findet sich auf fol. 87—97. 42 II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. Sechzig Jabre sind seit dem Erscheinen der Arbeiten von Dieck undLaspeyres verflossen. Die Zwischenzeit hat auf dem Gebiete der Textkritik Erhebliches nicht zu Tage gefordert. Wohl ist das Material an Handschriften ein wenig durch die K r i e- gelsche Edition vermehrt worden '), wohl hat Anschiitz aus dem Pariser Cod. 4615 die Fragmente der sg. Lex quicumque edirt2), wohl ist das Mailiinder Rechtsbuch , von dem man sich so vieles versprach, inzwischen durch B e r 1 an s) veriiffentlicht worden. Die Fragen, welche die Entstehung unseres Lehnrechtsbuches umschwe- ben, sind aber kaum weiter gefordert worden , als es durch Las- peyres geschehen war. Denn kaum verdient ein Fortschritt ge- nannt zu werden, was E i ch h or n*) ausfiihrt und die Darstellung Stobbes in seiner Geschichte der deutschen Rechtsquellen 5) ist nicht viel mehr als ein Referat der von Laspeyres entwickel- ten Thesen. Das Gleiche ist von den Erorterungen in neueren Gesammtdarstellungen 6) zu sagen. Weymanns talentvolle 1) Insofern noch die Ilamburger Handschrift (oben S. 7 Nr. 18) heran- gezogen ist. Die Tiib. und Ilallenscr hat der Herausgeber Oscnbrueggen nicht selbst eingesehen , sondcrn er hat seine Citatc nur aus Dieck und Las- peyres entnommcn. 2) Kritische Ueberschau III, 310 — 316 (nicht ganz correct). Jedenfalls liegt hicr, wic Anschiitz richtig bemerkt , nur ein Frag- ment der Consuetudines Feudorum vor, nicht ein Gesetz, wozu stimmt, dass die epistola Fulberti den Stiicken voraufgcht. Ardizo nennt iibrigens den Lothar als Gesetzgeber in cap. 137 (gcgen Laspeyres S. 180 und Eichhorn § 278 N. d.). 3) Liber consuetudinnni Mcdiolani anni 1210 cx Bibliothecae Am- brosianae Codicc nunc primum cditus curantc Prof. Francisco Bcrlan, Mai- land 18G9, sodann in dcn Historiae patriae Monumenta Tom. XVI (Legcs Muni- cipalcs Tom. II) 187G von Porro. Dic Erwartungcn, dic man (so Laspeyrcs N. 55) an dic Fublication dieses Kcchtslmches odcr besscr Tractates, knitpfte, findet man wohl stark cnttiiuscht. Fiir die ursprungliche Gestaltung unserer Kec h t s<]ucllc liisst sich wenig gewinnen , zumal immer zweifclhaft blcibcn wird. ob dcr gcnuinc Tcxt dcr Compilation von 1216 in dcn beidcn spiiten Hss. auch nach vollstiindigcr Bescitigung dcs unsinnigcn Wustes zu crblicken ist. (Der Bcrlanschc und Porrosche Tcxt ist in dicscr Hinsicht nicht kritisch genug.) In dieser Bezichung sind die von mir aufgefundenen Fragnientc dcs Mailiinder Lehnrechts im Berliner Codex (oben S. 2 Nr. 5) , die ich wcitcr untcn nochmals abdrucke, von Werth. Die von Berlan, Le due edizioni Milancse c Torinese delle consuetudini di Milano 1872 angeregtcn Emendationen des liber consuetudi- num werden dadurch zum Theil bestatigt, zum Theil hinfiillig. Werthvoll diirftc der Liber consuetudinuni fiir dic Titcl 2G ff. des zweiten Buches der Feuda sein. 4) Bechtsgeschichte 5. Ausg. § 278, Einleit. in das dcutsche rrivatrecht. 5. Ausg. § 12. 5) Bd. I § 58 , mit theilweiser Verwcrthung des Pariser Cod. 467G. G) Schroder, Lehrb. der dcutschcn Bechtsgeschichte , jetzt unter Adoptierung meiner Besultatc, 2. Auti. S. 668. 669, Kraut-Frensdorff, Grundriss 6. Aufl. S. 54. 55, Pertile, Storia dcl diritto italiano II 632 ff., F. Ciccaglione, la feu- II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. •13 Erstlingsarbeit endlich iiber das Verhaltniss des Liber consuetu- dinum Mediolani zum Liber feudorum lasst die Fragen, um die es sich hier handelt, unerortert '). Wir kniipfen somit direkt an Laspeyres an. So sei es ge- stattet, bevor wir unsere, aus einer Benutzung der obigen , zum grossten Theile von uns selbst eingesehenen Handschriften der Libri feudorum, gewonnenen Resultate vortragen, kurz die Ergeb- nisse, zu denen Laspeyres gelangt, zusammenzufassen. § 2. Laspeyres gelangt zu einer Unterscheidung von drei Re- censionen : 1. Wie das Rechtsbuch uns in den gewohnlichen Ausgaben vorliegt, besteht es aus zwei Biichern. Das erste Buch umfasst 28, das zweite 58 Titel, welche in der Reihenfolge und Gestalt, wie sie etwa die jiingste Osenbrueggen sche Ausgabe bietet, auf einander folgen. Dies ist die Gestaltung, von der die Accursische Glossse ausgeht2) und welche der bei Weitem grossere Theil der Feudisten zu Grunde legt. Laspeyres bezeichnet diese Gestal- dalita studiata nelle sue origini etc. Mailand 1888 cap. 139. Schr eingehend, aber wescntlich referiercnd Schupfer in seinem trefflichcn Manuale di Storia del diritto italiano 2. ed. p. 447 ff. 1) Weymann s Grundanschauung glaube ich beipflichten zu sollen. Das Mai- liinder Rcchtsbuch scheint auch mir von dcn Libri feudorum auszugehen, als dicsc sich im Stadium der Fortentwickelung von dcr iiltestcn (Obertischen) zur zweiten (Ardi/.onischcn) Reccnsion befandcn. Dass unter dcn Mitglicdcrn der Commission sich ein Nachkomme des Obertus de Orto befand, bcweist niehts dagegcn, da z. B. der Tractat des Anselmus dc Orto uber den contractus libellarius gar nicht benutzt ist. Uebrigens ist niclit bloss dcr liber secundus der Keuda, sondern aucli dcr libcr primus benutzt. Fiir den jiingercn Ursprung des Textes iin Mailandcr Rechtsbucbe ist die ausgebildetere Tcrminologie (feudum avituin, antic[iium, ordinarium, conditio- nale, dominium directum, dominus directus, terra fcudataria und die stete Hczug- nahme auf Friedrich Barbarossa characteristisch, wiihrend von Conrad und Lothar gcschwiegen wird. Mir scheint sogar, dass mit den antiquac feudorum consuetu- dines, auf die hin und wieder Bezug genommen wird, dic Libri feudorum gemeint sind. — Weymanns Ausfuhrungcn leiden durch den Umstand, dass dem Vcrf. die nothigcn Vorkenntnisse fehlen. Er weiss z. B. niclit , dass II F. 9 dic Lom- barda meint. Die Stelle II F. 32, dic er durch weitschweifige Conjcctur verstiind- lich zu machen sucht , bekommt eincn besseren Sinn , wcnn man , was bereits Cujacius tliat und was dcn Handschriftcn cntspricht, das si zwischen Sed und alii fortlasst. Viel besser handelt iibcr die Stelle Laspeyres S. 152 N. 35. Der Text dcr Vulgata ist allerdings verstiiminelt. Im Uebrigen verweise ich auf meine Edition. 2) Allcrdings nicht ganz. Siehe unten § 6. 44 II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. tung als die Accursische Recension1). Von den 9 Hand- schriften, welche er henutzt hat , hieten diese Gestaltung freilich nur drei2), und auch diese in etwas von den modernen Ausgaben abweichender Art. 2. Dieser Accursischen Recension, welche Laspeyres friihe- stens in die Mitte des dreizehnten Jahrhunderts setzt s) stellt er eine altere Recension, die Ardizonische Recension, gegen- iiber4). Jacobus de Ardizone vollendcte seine sumnia feudorum, ein Werk, welches in der Feudistenlitteratur eine grosse Beriihmt- heit erlangte, in der Zeit von 1234 — 1250, etwa um das Jahr 1240 5). Er befolgte dabei eine eigenthiimliche Ordnung , welche mit Schwierigkeit und nur anntihernder Sicherheit aus seiner eig- nen summa zu eruiren ist 6) , dagegen mit Zuhilfenahme der ein- zelnen spiiteren Summisten, insbesondere des Joannes Blanchus7), des Jacobus Alvarottus8) und des Ferrarius Montanus9) erkannt wird. Die Abweichungen dieser Ardizonischen Recension sind aber folgende : a. Die Ardizonische Recension kennt zwar auch zwei Biicher, theilt aber nicht das erste Buch in 28 , das zweite in 58 Titel, sondern weist in jedem Buche nur eine geringe Anzahl von Ti- teln auf, deren jedweder einen bedeutenden Umfang besitzt10). 1) a. a. 0. S. 62 — 67. 2) Die beiden Berliner und eine Miinchcncr (Cod. lat. 3502). 3) Aucb mit Rccht, dcnn schon dic Pariscr Handschrift von 1269 oben S. 21 Nr. 72 zcigt dic Vulgatgestaltung. Im gleiclien Jabrc ist der Anlioltcr Codex (oben S. 16 Nr. 48) gescbrieben , dcr wahrschcinlich auch die Vulgata cnthult, wiihrcnd dcr 1256 gcschriebene Cod. Chig. (obcn S. 32 Nr. 111) noch die Ardizonische Reccnsion bringt. 4) a. a. O. S. 47 — 62. 5) Laspcyres S. 67— 73. Eine Ausgabc dieser summa auf Grund dcr Handschrif- tcn wiire schr verdienstlich. Ich wciss bisbcr von 5 Handschriftcn. 4 fiihrt Sa- vigny Geschichte des rom. Rechts i. M. V 84, eine Hinschius in Zeitschrift fur Rcchtsgc8cb. I, 468 an. Ich sclbst habc die beiden IIs. zu Faris (Cod. lat. 4604, 4677), ferner die zu Parma 1227 (II. II. 1/11), endlich dic zu Ncapcl (Bibl. Na- zionale III A 32) eingcselien. Allc diesc sind mit Pezug auf dic Extravagantcn wenig ausgicbig. In keiner findcn sicli alle gedrucktcn Stiicke (auch nicht im Cod. Paris. 4677, wie Savigny anninimt). Wie es mit der im Escurial befindlichcn IIs. steht , weiss ich niclit. Die erste Ausgabe des Ardizo von 1518 (Asti fol. , auf der Miinchener Staatsbibliothek vorhanden) cnthiilt bereits alle Extravaganten. 6) Hieruber Laspeyres S. 47—57. 7) Dieck S. 21—29, Laspeyres S. 79—86. 8) Laspeyres S. 116, S. 60, Notc 120. 9) Laspeyres S. 411,412, womit iibereinstimmt die erste Ausgabe von 1554. 10) Laspey- res S. 60, 61. Freilich haben cinzelne Titel bereits bei Ardizo die Untereinthei- lung in Capitel, so der Titel De consuetud. regni die Untercintheilung in 3 Kapitel (Laspeyres N. 101). Auch sonst noch tritt die Kapiteleintheilung auf. So wird wiederholt Explicit liber I c. investitura citiert, dann Qualiter usus beneficii sit tencndus c. Si quis fecerit. Novum non paternum caput ultimum. Eine feste Capiteleintheilung war aber jedenfalls nicht vorhanden. II. Die Textentwicklung des Langobardischcn Lehnrechts. 45 Ardizo selbst theilt jedes Buch iu sieben Titel, J. Blanchus das crste Buch in 7, das zweite in 12 Haupttitel. Ferrarius Montanus erkliirt sich in der historischen Einleitung fiir G Titel im ersten, 12 Titel im zweiten Buche, J. Alvarottus nimmt zwar eine grbssere Titelanzahl an, bleibt aber hinter der Accursischen Recension im- mer noch weit zuriick '). Auf die Einzelheiten hier nicht einge- hend, constatiren wir, dass die Zahl der Titelrubriken in der Ar- dizonischen Recension eine geringere ist. b. Die Ardizonische Recension hatte die Kaisergesetze, welche sich am Schlusse des zweiten Buches der jetzigen Aus- gaben bcfinden, noch nicht in das Rechtsbuch autgenommen. Ar- dizo selbst fiihrt diese, soweit er sie iiberhaupt erw&hnt, in An- hiingen zur eigentlichen summa, also als extravagantia an2), bei Blanchus, Alvarottus und Ferrarius Montanus sind sie zwar be- reits in das Rechtsbuch eingefiigt, aber wenigstens bei ersterem zeigt sich in den letzten Titeln des zweiten Buches noch ein Rest der Ardizonischen Auffassung 8). Das Grleiche gilt von einigen der von Laspeyres benutzten Handschriften4; , welche nach 11/51 F. ein buntes Bild in der Gruppirung der Titel bieten und dem Vulgattext fremde Bestandthcile von da ab aufweisen. c. In der Ardizonischen Recension bildcten weder 11/6 noch II/7 pr. noch endlich 11/58 Bestandtheile des Rechtsbuches. Ar- dizo fiihrt II /6 und II/7 pr. in einem Anhange unter der Rubrik : De forma et sacramento fidelitatis zusammen mit vielen Stellen des Decrets und der Decretalen , 11/58 unter den capitula extra- ordinaria an, alle also ausserhalb des Rechtsbuches *) , Blanchus und Ferrarius Montanus nennen als die beiden letzten Titel des Rechtsbuches die Titel De forma fidelitatis und De notis feudo- 1) Laspcyrcs S. 50—52, 83, 412. Uebrigens sind die von Laspeyres dem Ardizo zugcscliriebcncn Ruliriken nicht ganz corrcct angcfuhrt. Difl Kutirik: Dc interpellationc fcudi steht zwar iiber cap. 145, im Text aber ist vom Titel: Si de fcudo vasallus interpcllatus fuerit die llcde (Cap. 9, 10), dic Hubrik : I)e consuetudinibus rcgni stclit zwar iiber cap. 146, im Tcxtc aber heisst cs cinnial : Hic linitur lex Deinde consuctudincs regni incipiunt (Cap. 4), so dass cs fraglich ist, ob nicht in dcr Handsihrift , die Ardizo vor Augen liatte, das Landfricdcns- gesetz Friedrichs bercits auf II/2G folgte. Aucb sonst ist Laspeyres liierin nicht correct. 2) Ausserdcm riickt er das Landfricdensgcsetz 11/27 in die Extravaganten. Obwohl es nacli dem in der vorigen Note Vorgetragencn zweifel- haft blciben muss , ob nicbt II F. 27 wenigstens in der von Ardizo benutztcn Handsclirift am Vulgatplatze stand. 3) Laspeyres S. 84. 85. 4) Dcr Halleschen und zwci Miinchener ((Jod. lat. 3509, 23559), endlich der Rhed ige rs c h e n. Sieho unten § 5 ; Laspcyres 39—43 macht theilweise falsche Angaben. 5) L a s p e y r e s S. 55. 46 II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. rum1), Jacobus Alvarottus und dic Glosse bemerken bei II /6 und 11/7 pr. ausdriieklich , dass Einige diese Titel nicht haben -), sowie bei 11/58 , dass es sich nicht um einen eigentlichen Titel, viclmehr um Noten uud Glosscme handle, die am Schlusse ange- fiigt seien. Vou den Handschriften, die Laspeyres benutzt hat, vertreten drei denselben Standpunkt 3). Das eigentliche Lehnrechtsbuch der Ardizonischcn Recension bildeten demnach, um die Worte von Laspeyres zu gebrauchen, 'nur dic Texte I F. 1— II F. 51 mit Ausnahme von II F. 6 und 7 pr.' Wollte man Ardizo folgen, so wiirde auch das Landfriedens- gesetz II F. 27 urspriinglich ausserhalb dieser Rccension gestanden haben, allein dieses ist, ausser bei Ardizo selbst, iiberall in dem Lehnrechtsbuch an der gewohnlichen Stelle recipiert. Dieses bis II F. 51 reichende Rechtsbuch war in 2 Biicher getheilt, von de- nen jedwedes nur wenige grosse Titelabschnitte aufwies. 3. Ueber diese, von Dieck bereits gefundenen, von ihm nur exacter ausgefiihrten Resultate hiuaus gelangt aber Laspeyres mit Hilfe eiuer Handschrift zu einer noch iilteren Gestaltung, die bei ihm freilich nur dic Umrisse zeigt. Die wichtige Tiibinger Handschrift, welche Dieck unbekannt geblieben war, reicht nem- lich nur bis 11 F. 24. Dass sie an dieser Stelle abbricht, ist durch den Handschriftenbefund ausgeschlossen, welchcr vielmehr ersehen liisst, dass der Text hier zu Ende sein sollte. Die Tiibinger Handschrift war nun dic alteste aller bis dahin gefundenen Hand- schriften, die cinzige, welchc in den Anfang des dreizehnten Jahr- hunderts hinaufreichte. Sie iiberragte alle andercn Handschriften nicbt bloss zcitlicb, sondern auch inhaltlich durch die Alterthumlich- keit ihres an dic Lombardajurisprudenz ankniipfenden Textes4). Sie repriisentierte einen ganz neuen Typus. Da in ihr das Rechtsbuch mit dem zweiten Briefe des Obertus schloss, so konnen wir ft) dicse Reccnsion als dic Obertischc bezeichnen. Diese Obertische 1) Laspeyres S.85, 412. 2) Auch Cujacius hat schon darauf auf- merksam gemacht. 3) Dic Hallische liisst II/G und II/7 pr. an dcr ge- wohnlichcn Stelle aus, hringt 11/6 dagcgen zweimal am Schlusse, die Munchener 23559 hringt sic zwar an der gewohnlichen Stelle, hcrnach am Schlusse aber nochmals, so dass offenbar die H. zwei verschiedcne Vorlagcn benutzt hat. Siehe unten §5. 11/58 stclit in der Hallischen und dcn beiden Miinchener HH. mitten zwischen den Kaisergcsetzen. Vcrgl. untcn § 5. Eine feste Ordnung ist also nicht vorhanden. 4) Ihre Besehreibung bei Laspeyres S. 439 — 444. 5) Laspeyres gebraucht dicse Bczeichnung nicht. II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lcbnrecbts. 17 Recension umfasste demnach I F. 1— II F. 24 '). Wie in der Ar- dizonischen, fehlten auch hier natiirlieh 11/6 und II/7 pr. an der Stelle, an welcber die Vulgatrecension sie aufweist. Ausserdem aber unterscbeidet sich diese Obertische llecension, wenn man der Tubinger Handscbrift folgt, nicbt bloss von der Accursiscben, sondern auch von der Ardizonischen Recension, in folgendem wicli- tigen Punkte. Die Tiibinger Handscbrift bringt vor dem zwei- ten Briefe des Obertus, also nach 11/22 und vor 11/23 der Vulgat- ausgaben, die mit: Haec fecit Ugo de Gambolado *) iiberschriebe- nen Stiicke, die sg. Capitula Ugonis, wogegen ibr im ersten Bucbe die Titel 14, 15, 16 feblen. Nun ist bekannt, dass die Titel 14—18 des ersten Bucbes denselbeu Inbalt und fast denselben Wortlaut habeu, wie jene Capitula Ugonis, und es kann sich nur fragen, ob diese Stucke urspriinglick im ersten oder im zweiten Bucbe ge- standen haben. Nimmt man das Erstere an, so wiirde die Tfi- binger Handscbrift die Stiicke irrthumlich in das zweite Buch versetzt, im ersten Buche aber einen grossen Tbeil (Tit. 14 — 16) wiederum irrthiimlich ausgelassen baben. Nimmt man das Letz- tere an, so wiirde die Tiibinger Handscbrift den alteren nvd ursprUnglichen Text bieten , der nur insofern corrumpiert ist, als bereits ein Tbeil der in das zweite Bucb eigentlicb gehorigen Stiicke (nemlich die Titel 17 und 18) in das erste Bucb heriiberge- nommen ist. Laspeyres schliesst sicb der lctzteren Ansicbt an3). Nach ihm stand der Aufsatz des Ugo de Gambolado urspriinglich zwischen 11/22 und 11/23 und ist erst spiiter in das erste Buch versetzt worden. Danaeh wiirden die Titel 14 — 18 des ersten Buclios urspriinglich dort gar nicbt gestanden haben, so dass das erste Buch um jene 5 Titel einschrumpfen wiirde, wahrend das bis zum vierundzwanzigsten Titel reichende zweite Buch durch den Aufsatz des Ugo vermehrt erscheint. Die so gewonnene alteste Recension versucbt nun Laspeyres, vorsicbtig tastend , aus dem Text selbst heraus in ihre einzelnen Bestandtheile zu zerlegen *). Das erste Bucb bestebt ibm, nach Streichung der Titel 14 — 18 , nur aus einer systematischen Ab- handlung iiber das Lebnrecht , welche die ersten acht Titel um- 1) Laspeyres S. 238 ff. 2) Ueber Hugo de Gambolado siebc Ficker, Forscbungen zur Rcicbs- und Itechtsgeschichte Italiens II 273. Er war im An- fang dcs 12. Jahrli. Judex und ( onsul zu 1'avia. Vergl. auch unten § 7. 3) a. a. O. S. 174— 17G, 243 ff. 4) Was bereits vor ihm Pactz und Dieck versucbt batten. Seine Ergebnisse sind aber zufriedenerstellende , wenngleicb auch nicht ganz zutreffende. Wir werden hierauf spiiter eingehen. 48 H. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. fasst, einera Anhang von 1 9 — 13, einem zweiten, auf einer bei Ardizo citierten Lex Quicumque beruhenden Anbang von I 19 — I 23 , endlich aus 'fragmentarischen Bemerkungen iiber verscbie- dene Materien des Lehnrechts' (I 24 — I 28). Das zweite Bucb umfasst zvvei Briefe des Obertus, von denen der erste II, 1 bis 11/22 (ausschliesslich H/6 und 11 7 pr.), der zwcite 11,22 und 11/23 umfasst. Den ersten Brief ergiinzten die Capitula Ugonis. An Titelrubriken war natiirlich diese Recension arm , wenn sie iiberhaupt solche besass. Eine Eintbeilung in Biicber war nicbt vorhanden. Dies die Resultate, zu denen Laspeyres gelangt. Als Spu- ren der von ihm angenommenen altesteu Recension in anderen Handschriften , in Summen und in Glossen siebt er an , dass in mebreren Handscbriften ') sich die Capitula Ugonis zwiscben LT/22 und II, 23 finden, obwohl das erste Buch die Titel 14 — 18 anfweist, dass die Glosse auf das Vorhandensein der Capitula Ugonis an jener Stelle liinwcist*) und endlicb dass Minc u ccius cine Hand- schrift benutzt hat, dic jenen Doppeltext besass3). Weitere Spu- ren bat er nicht entdeckt4). Es ist also im Wesentlichen die Tiibinger Handschrift, auf welche er seine Ansicht stiitzt. § 3. Ura das Resultat dcr folgenden Erorterungen vorwcgzunehmen : Die Dreitheilung, zu der Laspeyres gelangt , ist im Grosscn die richtige. Was er mit einem unzureicbenden Apparate von Handschriften und mit Benutzung der in den Summen und Com- mcntaren des Mittelalters enthaltenen, zum Theil sicb gegenseitig widersprechcnden Notizen , auf.stellt, wird in den wichtigsten Be- ziebungen durcb eine umfassende Handschriftenvergleichung be- statigt, in viclfachen Einzelheiten ergiinzt oder modificicrt. War seinen Ergebnisscn bishcr nocb mit den Zweifehi entgogenzutreten, welcbe ein, wenn auch noch so gescbickter Indicienbeweis zu cr- warten bat , so darf die Scheidung in drei Recensionen jctzt als wisscnscbaftliche Wahrheit betrachtet werden. Eine kritische 1) Einer Miinchcner (Cod. lat. 3500), der Hallenser und der G o t- tinger. 2) Glosse Obert. 3) Laspeyres S. 128. 129. 4) Er hiitte noch darauf hinwciscn konnen, dass das dera sg. Comnientar des Ariprand entnoinmcne Glosscm in Titel I : quia ncque faidam lcvarc vel pugnam facere pos- sunt eine von Cujacius henutzte alte Handschrift im Texte aufweist und dass es auch in der Ed. I wenigstens thcilwcise erhalten ist. Auch eine Wiirzbur- ger Handschrift liat es theilweise erhalten. II. Dic Tcxtcntwhklung dcs Langobardischcn Lchnrcchts. 40 Ausgabe dcr Libri feudorum wird mit ihr zu rechnen habcn und fiir die Interpretation dss Langobardischen Lehnrechts wird sie von nicht zu unterschatzender Bedeutung sein. Die bisher eingesehenen Handschriften spiegeln die von Laspey- res angenommenen drei Recensionen wieder: die Obertische, die Ardizonische und die Accursischc oder Vulgat-Recension. Die Zahl der jcdwcde Reccnsion vertretenden Handschriften steht natiirlich in urngekehrtem Verhaltniss zu dem Alter der Recension. Die Obertische Recension ist bisher nur durch vier, rechnet man den Cod. Paris. 4615 und den Cod. Bamberg. D. II 5 hierhcr, durch sechs, die Ardizonischc durch siebzehn, die Vulgatrecension durch alle ubrigen Handschriften reprasentiert. Auch ist es ferner sofort begreifiich, dass nicht jede Recension uns in voller Treue und Ur- spriinglichkeit von denjenigen Handschriften vorgcfiihrt wird, welche wir als deren Vertreter betrachten. Wie Vertreter der Oberti- schen Recension mit Elementen durchsetzt sind, die spiiteren Rc- censionen zuzuziihlen sind , so weisen umgekehrt Vulgat - Hand- schriften Erinnerungen an die Obertische Recension auf1). Ja es darf ticr sogsr schcn bcmsrkt wert^ei, tiass dic nrtflori d3r Vre: Recensionen, die Ardizonische , uus in ihrer wirklichen Gestalt in keiner Handschrift entgegentritt, dass sie vielmehr nur im Wege allerdings unanfechtbarer SchlUsse gewonnen werden kann. Wir betrachten im Folgenden die drei Recensionen. § 4. Die Obertische Recension rcprasentieren bisher vier Hand- schriften : 1. Der Codcx Mc 14 der Tiibinger Universitatsbiblio- thek (ob. S. 13 Nr. 38). 2. Der Codex lat. 4G2 der Konigl. Bibliothek zu Berlin (ob. S. 2 Nr. B). 3. Der Codex lat. 4 6 76 der Pariser Nationalbibliothek (ob. S. 24 ff. Nr. 83). 4. Der Codex P. I 18 (C. 55) der Konigl. Bibliothek zu Bamberg (ob. S. 1 Nr. 1). Ihrer alterthiimlichen Fassung nach verdiener ferner hierhcr gezogen zu werden. 5. Die Fragmente des Cod. lat. 4615 der Pariser Na- tionalbibliothek (ob. S. 24 Nr. 80). 1) Siehe obcn S. 48 N. 1. 4 50 II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lebnrechts. 6. Die Fragmente des Codex D II 5 der Konigl. Bibliothek zu Bamberg (ob. S. 2 Nr. 4). Dem zwolften Jalirhundert gehort der fiinfte und secbste, dem beginnenden dreizehnten Jahrhundeit der erste, zweite und dritte Codex an, wahrend der vierte etwas jiinger ist. Characteristisch sind fiir die vier ersten Handschriften zu- nachst zwei Momente. Einmal treten sie — anders als die mei- sten Handschriften der Libri feudorum — nicht in Verbindung mit Bestandtheilen des corpus juris civilis auf. Der T ii b i n g e r Codex enthalt ausser den Feuda verschiedene Summen, Epitomes, Distinctionen , die Exceptionen des Petrus in der Gestalt des sg. Tiibinger llechtsbuches u. a. m., der Berliner die Lombarda, den sg. Commentar des Aripraud und kirchenrechtliche Stiicke , der Pariser den Tractat des Anselmus de Orto iiber den contractus libellarius und — von viel spaterer Hand — eine summa des Rofredus, der Bamberger endlich kirchenrechtliche Stiicke. Pragt sich schon in diesem Umstande die Selbstandigkeit der vier Codices gcgeniibcr dcr Vulgata l) aus, so fallt zweitens ins Gewicht , dass alle vier Handschriften arm an Glossen sind, wie es scheiut , die ersten Anfiinge der Glosse zeigen. ln dem Tiibinger, Berliner und Pariser Codex finden sich nur diirftige Glossen, sei cs Marginalglossen , sei es in den Text hin- eingcschobene, zum Theil solchc, welche die Columbinische Glosse benutzt hat*j, zum Theil aber auch solche, die als antiquiert spiiter reprobiert sind3), zum Theil endlich solche, die Eigenthiimlicbkeiten der einzelnen Handschrilt sind 4). Die Bamberger Haudschrift 1) Vergl. untcn §§ 5, G. 2) Vergl. dariiber Laspeyres S. 443. Hier- hin gehiirt die Glossc: Dare zu 1/1 pr. (meine Ausgabc dcr Consuctudincs p. 8 Z. 20—23), die Glossc: Tcstatum zu 1/3 pr. (ebcnda p. 10 Z. 32), Glosse: Rever- titur zii 1/5 (ebcnda p. 12 Z. 29), Glosse : Mutus zu I/<» (ebenda p. 13 Z. 24), Glossc : Ad septimum zu 1/8 (chciida p. 13 Z. 34), (ilosse : IIoc ita zu 1/9 (cbcnda p. 14 Z. 30 f.), Glosse: Insuper post annum zu 1/11 (chcnda p. 15 Z. 215), Glosse: Derogatum zu 1/13 (cbenda p. 15 Z. 35), Glossc : Sciente zu 1/20 (ebcnda p. 19 Z. 32. 33), Glosse: Damnctur zu 1/22 pr. (ebenda p. 20 Z. 32 ff.) , Glosse: Non obstante zu 1/27 (cbenda p. 23 Z. 37). 3) Vergl. Laspeyres S. 427. Hier- hin gehort die Glosse 1/1 § 5 (meinc Ausgabe dcr Consuctudines p. 9 Z. 23—29), zu 1/4 pr. (ebenda p. 10 Z. 38-40), zu 1/4 § 3 (ebenda p. 11 Z. 30 ff.), zu 1/10 (ebenda p. 14 Z. 35 ff), zu 1/12 (ebenda p. 15 Z. 29—32), zu II/2 pr. (ebcnda p. 24 Z. 32 ff.), zu II/S pr. (ebenda p. 27 Z. 27 ff.). 4) z. B., wcnn der Tiibingcr, Berliner oder Pariscr Codcx auf das Mailiinder Recht wiederholt recurriert (meine Ausgabe der Consuetudincs p. 9 Z. 30, p. 10 Z. 28. 29, p. 34 Z. 27 ff.) , oder auf die abweicbenden Meinungen anderer vcrweist, (ebenda p. 10 Z. 35. 36. 37. 38. 42, p. 23 Z. 33, 41, 42), unter denen des Ariprandus Erwahnung geschieht, was von besonderer Wichtigkeit ist. II. Die Textentwicklung des Langobardischcn Lehnrcclits. Bl ist, mit Ausnahrae einiger winziger Stellen (I, 27, II/3 § 2), un- glossiert. Angesichts aller dieser Momente wird man die Thatsache, dass alle drei Handschriften von Titelrubriken wenig oder gar nichts wissen, nicht auf einen blossen Zufall zuriiekfukren. Wenn noch Ardizo nur wenige Titelrubriken kennt, so lasst sich fiir die vorardizonische Zeit natiirlich von einer ausgebildeten Titelrubri- kation iiberbaupt nicht reden. Ganzlich gehen die Rubriken dem Bamberger Codex ab , der Tubinger Codex hat im ersten Buche sieben , im zweiten zwei Titelrubriken. Von den sieben Rubriken des ersten Buches sind aber offenbar nur vier von wirk- licher Bedeutung, wahrend die drei anderen der Laune des Schrei- bers entspringen1). Der Berliner Codex zeigt nur an wenigen Stellen Rubriken , die von spaterer Hand angefiigt sind , nemlich zu 1/1 § 6 (Quid sit feudum dicendum et quod non), zu 1/5, 1/7, 1/8. Der Pariser Codex endlich weist im ersten Buche sieben, im zweiten, soweit es sich um die Stiicke bis 11/24 handelt, fiinf Rubriken auf und nahert sich insofern dem Ardizonischen Stadium. Aaf alle FUie i3t auch in ihin die Ruoiikation eine noch unent- wickelte. Drei nun von diesen vier alten Codices, der Tiibinger, Ber- 1 i n e r und der Bamberger, fiihren unsere Rechtsquelle nur bis zum vierundzwanzigsten Titel des zweiten Buches fort. In der Tiibinger Handschrift ist die Moglicbkeit, dass es sich um einen blossen Irrthum des Abschreibers oder um ein Abbrechen des Ma- nuscriptes handelt, nach dem Handschriftenbefunde aus Griinden, welche Laspeyres") schon angefiihrt hat, direkt ausgeschlossen. Einmal nemlich horen die Feuda nicht am Ende eines Foliums, sondern an einer Stelle des Blattes auf, an welcher Raum zur Fortsetzung vorhanden war, ferner bricht das Manuscript nicht mitten in einem Satze oder Worte ab, sondern der Titel 24 wird bis zum letzten Worte vorgefiihrt, endlich folgen auf Titel 24 ver- schiedene Verse und darauf ein strafrechtliches Fragment. Offen- bar betrachtete der Schreiber den Text als beendigt. Die andere Frage , ob nicht eine defecte V o r 1 a g e vom Schreiber der T ii b. benutzt ist, wiirde aus den gleichen Griinden vom rein ausserlichen Standpunkte der Handschriftenkunde eher verneint als bejaht wer- 1) Es sind diese 1/1 § 1 : Qui succcdunt in feudum et qualiter, 1/1 § 6 Quid proprie feudum dicatur et de feudo quod nomine gastaldie vel vardie datur, 1/4 § 6: De incremento feudi. (Nur der Wiener Codex 2263 und der Cod. Chig. E VII 211 hat diese Rubrik aufzuweisen). 2) S. 37. 4* 52 II. Die Textentwicklung des Langoliardischen I.elinrcclits. den mtissen. Hinzu kommt dic hohe Wahrscheinlicbkeit , welche vom innerlichen Standpunkte der hoheren Kritik dafiir spricht, dass die Feuda hier in einem altercn Stadium endeten, und welchc bereits Cujacius veranlasste , an dieser Stelle sein drittes Buch enden zu lassen. Aher jedes Bedenken muss schwindeu , wenn man zwei weitere Handschriften entdeckt, die ebenfalls dcn Text nur bis 11/24 fortfiihren, und einc vierte, die wenigstens schliessen liisst , dass einc ihrcr Vorlagcn ihn nicht wciter fiihrte. Der B e r 1 i n e r Codex zuniichst enthiilt nach dem sg. Commen- tar des A r i p r a n d 1/1— 11/24 als cin abgeschlossenes Stiick, dem er ein Stiick dcr Summa des Rolan dus und dann cin Schuldverzeich- niss folgen liisst. Erst dann folgt das principium und § 1 — 3 von II F. 26, aber mit Initialen von anderer Form und Faibe. Offenbar hat dem Schreiber darnach 1/1 — 11/24 als eine selbstiindige Com- pilation gcgoltcn. Nur unter dieser Voraussetzung ist es auch crkliirlich, dass H/25 ganz ausgelassen und dass II F. 26 riiumlich von 11/24 getrennt wird. Diese Erwiigung wird dadurch unter- stiitzt, dass die Lesarten des Berliner Codex denen des Tii- binger sehr nahe stehen, wie eine Specialvcrgleichung des Textes mciner Consuetudincs lehrt. Ein Corrector hat an verschiedencn Stellen den Text des Berliner Codex freilich im Sinne der Vul- gata emendiert, aber die alte Lesart des Tiibingcr Codex ist noch zu erkenncn und dcr spiiteren vorzuziehen. Die dritte Handschrift, die Bamberger, bricht ebenfalls nicht ctwa irgendwo im Satze oder Worte ah, sondcrn fiihrt, gleich der Tiibinger, dic Feuda bis 11/24 vollig durch. Sie reprasen- tiert, wenngleich sie dcr T ii b i n g e r und B e r 1 i n e r an Altcrthiim- lichkeit nicht gleichsteht, im Ganzen einen durchaus zuverliissigen Text. Wie ihr Biuh- und Rubrikcneintheilung, sowie ein gehiiri- ger Glossenapparat abgeht, II/6 und 11/7 pr. noch fehlen, die Ca- pitula Ugonis hinter 11/22 stehen geblieben sind, obwohl Titcl 14 bis 18 bereits im crsten Buche zu tinden sind — 80 zeigt sie in den Einzelheiten dcs Textes eine grosse Giite und nicht selten eine nahe Verwandtschaft mit dcr Tiibinger. Aus allen diesen Griindeu ist auf den Umstand, dass auch sie nur bis H/24 dcn Text fiihrt, ein crhcbliches Gewicht zu legen. Die sehr wahrschein- liche Hypothese einer Obertischen, bis 11/24 rcichendcn, Recension wird durch sie zu einer fast als sicher gelteuden Annahme erhoben. Die vierte Handschrift, der P a r i s e r Cod. lat. 4676, vertritt den Standpunkt der Obertischen Receusion nicht mehr rein. Diese cigenthiimliche Handschrift, an Werth zwischen der Tiibinger bez. Berliner und Bamberger stehend, hat offenhar verschie- II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. 53 dene Vorlagen benutzt. Bis 11/24 § 4 gehort sie zweifellos hierber. Sie zeigt ira ersten Bucbe eine auffallende Aehnliehkeit mit der Tubinger und Berliner, im zweiten eine grosse Anniiberung an die Bainberger Handschrift. Auf 11/24 §4 folgt auf dem- selben Foliura unmittclbar 11/28 mit der Uebersehrift : De pace tenenda, worauf der Text bis 11/51 ordnungsmassig (nur ohne Ru- briken) fortgesetzt wird. Hierauf ein buntcs Gemisch von allerlei StUcken in der Art, wie es die Handscbriften der Ardizonischen Recension ') bieten, nur besonders werthvoll wegen des eingeflick- ten Tractatus des Anselmus iiber den contractus libellarius. Auch bei oberflachlicher Betrachtung des Textes der Handschrift crgiebt sich nun, dass der erste Theil (bis 11/24 § 4) viel alterthiiinlicher als dcr zweite (von 11/28 ab) ist. Insbesondere fehlen von 11/28 ab die alterthiiinlicben Glossen , welche die Handschrift bis H/24 aufweist, auch sind die Abweichungen vom Vulgattext weniger er- heblich als im ersten Theile. Es scheint darnacb die Handscbrift zwei Vorlagen benutzt zu baben , von denen die iiltere jedenfalls nicht Uber 11/24 hinausging. Dass sie uragekehrt nur bis § 4 des vierundzwanzigsten Titels gebt, lasst sich, da fUr die Annabmc, es habe der zweite Brief des Obertus nur bis dahin gercicht, ein Grund nicht erfindlich ist, schlechterdings nur aus einer Nachliis- sigkeit des Schreibers erkliiren, wie ja solche gleich darauf darin zu Tage tritt, dass der unmittclbar folgeude achtundzwanzigste Titel mit der Rubrik des fehlenden siebcnundzwanzigsten : De pace tenenda versehen ist 2). Alle vier Handschriften weisen also darauf hin, dass bis 11/24 und nicht weiter eiustmals die Feuda reicbten. Priifen wir nun diese Obertische Rccension auf ibr Aussehcn naher, so ergeben sicb aus einer Vergleichung der vier Handschrif- ten folgende Resultate : Eine Scheidung in Biicber war nicht vorhanden. Fiir die Titeleintheilung kommt die Bamberger Handschrift nicbt in Betracht. Der B e r 1 i n c r Codex zeigt von spaterer Haud am Rande Rubriken nur zu 1/1 § G, 1/5, 1/7, 1/8. Der Tiibinger und der Pariser Codex weisen Ubereinstimmcnd nur fiir folgcndc Titel Rubriken auf: 1/1 , 1/5, 1/7, 1/8, wobei diese Titelrubrikcn nicht ganz gleicb lauten 3) ; mit Bezug auf die sonstige Rubrikation 1) Sielie unten §5. 2) Dass dcr mit 11,23 heginnende Ahschnitt auch in dcr Literatur des 13. Jahrh. unter der Uuhrik De pace tenenda citiert wird, z. B. von Ilenricus Ostiensis, Rofredus (desscn Sumnia gerade im Cod. l'ar. 4670 ent- halten ist), Pillius, daruber siehe Laspeyres S. 2G8 N. 82, S. 271 N. 89, S. 96 N. 233. 3) 1/1 hat in Tiib. die Kubrik: (^ui feudum dare possunt, ui 54 II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnreohts. gehen beide Handschriften auseinander '). Jene vier Titel sind also offenbar die am friihestcn rubricierten , was mit Ardizos ausserer Anordnung-) auf das Trefflichste zusammenpassen wiirde undsichere Schliisse auf die Entstehungsgeschichte des ersten Buches gestattet, woriiber unten Genaueres 8). Inhaltlich enthalten die vier Handschriften mancherlei Ab- wcichungen vom Vulgattext. Zwar tritt dies nicht so sehr in dem Mehr oder Minder an grosseren Abschnitten hervor. Denn ein Plus an solchen ergiebt sich nur durch die in allen vier Handschriften nach 11/22 auftretenden Capitula Ugonis, ejn Minus nur durch das Fehlen von II/6 und II/7 pr., in der Tiibinger Handschrift ausser- dem durch das Fehlen der Titel 14 bi3 16 im ersten Buche. Im Uebrigen finden sich die grosseren Abschnitte der Vulgata hier siimmtlich wieder. Wohl aber aussern sich die Abweichungen von der Vulgata zuniichst in zahlreichen Einzelheiten , sei es in der Wahl anderer Worte oder Satzformen, die meist alterthiimlicher und pragnanter klingen als die der Vulgata, sei es in dem Fort- lassen von Satzen der Vulgata, die entweder als Grlosseme in das Rechtsbuch gerathen sind4) odcr die spiiter zur Erzielung grosserer Klarheit dem urspriinglichen Texte angefiigt sind, sei es umgekehrt in dem Hineiudringen von dem Vulgattext fremden Glossemen, welche zum Theil die Glossa ordinaria spiiter ubernommen hat. Im Ganzen ist der aus den vier Handschriften zu construierende Text ein viel kiirzerer und knapperer, stellweise geradezu gedriing- terer als der der Vulgata. Auf Einzelheiten einzugehen, erubrigt sich , da dieser Text der Consuetudines von mir bereits publiciert ist5) und die unten folgende Edition das Verhiiltniss beider Texte vor Augen fiilirt. P aris: Quibus modis feudum adiiuiritur et retinetur (vergl. dazu den Titcl dcr Lombarda bci Ariprand und vor allem in dcr Summula de feudis, Anschutz ]>. 104. 195). Die Vulgata hat, wie man sicht, aus heiden ihrc IUibrik zusammcn- gesctzt. Uebcr die drci andercn Titcl liat T a r i s. die Vulgatruhrik , wiihrcnd Tiib. nur fur 1/8 der Vulgata folgt, zu 1/5 dicKubrik: Qualiter fcudum amit- tatur (so auih dcr Cod. B bei Anschutz), zu 1/7 dic Hubrik: Quc sit natura fcudi, zu II/l §1 (sic !) dic ltuhrik : In quibus rcbus fcudum consistcre possit aufwcist. 1) Wahrend Tiib. nooh die S. 51 N. 1 genannten Kuhriken hat, hat Paris Kubriken iiber 1/10. 14. 25 § 1, II/5. 10. 19. 23. 24. 2) Ardizo hat freilich mclir lUihrikcn, aber das Plus ist spiitcr hinzugekommen. 3) Cujacius folgt iibrigens fur die erstcn 8 Titel dcs ersten Buches dcr- selben Titcleintheilung und zwar, wie er sagt, auf Grund altcr Handschriften. 4) Dahin gehort z. B. die Bemerkung in 1/1 § 5 : quod in masculis descendcn- tibus novo jure usque in infinitum extcnditur, da noch die Summa dcs Ansclmus de Orto die Beschrankung bis zum 7. Grade kennt. 5) Ich hahe dieser Publikation die T ii b i n g e r Us. zu Grunde gelegt und bin desswegen angegriffen II. Die Textentwicklung des Langobardisehen Lehnrechts. Eine schwierige, aber fiir die Entstehungsgeschichte unserer Rechtsquelle wichtige Frage ist die, ob die Obertische Recension schon die Reihenfolge des Textes aufwies, welche die Vulgata zeigt. In dieser Beziehung erheben sich nemlich folgende Bedenken : Alle vier Handschriften enthalten die Capitula Ugonis nach 11/22, wah- rend die diesen entsprechenden Titel 14 — 18 des ersten Buches sich in drei Handschriften vollstandig, in der Tiibinger aber wenigstens zum Theil (Tit. 17. 18) an der Stelle befinden, an welcher sie die Vulgata hat. Ist die Annahme von Laspeyres richtig, dass die Capitula Ugonis urspritnglich hinter 11/22 gestanden haben und erst spater in das erste Buch geriickt sind ') , so wiirden un- sere vier Handschriften in diesem Punkte sich vom urspriinglichen Standpunkte bereits entfernt haben , und zwar die Berlineri Bamberger und Pariser weiter als die Tiibinger, welche wenigstens in der Fortlassung der Titel 14 bis 16 des ersten Buches den alten Standpunkt aufrecht erhalten hiitte. Zur Entscheidung dieser Frage ist der PariserCod. lat. 4615, auf den bisher nicht cingegangen war, heranzuziehen. Der Pariser Cod. 4615 aus dem zwblften Jahrhundert enthalt hinter der Lombarda einige Fragmente der Libri fcudorum , nemlich die epistola Fulberti (II/6) und die in Titel 14 — 26 des ersten Buches enthaltenen Stiicke, die letzteren dabei in einer Gestalt, welche alterthiimlicher ist, als worden. Allcin, wcr nur einigermassen vertraut mit dicser Materie ist, winl auf mciner Seite stehcn. Fiir dic Tiibinger Ilandschrift spricht nicht nur dcrcn Altcr, sondcrn auch der Umstand, dass die Berliner und 1'ariserIIs. ihr schr nahc verwandt sind, wahrend dcr jiingstc der vier Codiccs, dcr Bamberger, sich mehr der Vulgata n;ihert. Die Tiibingcr IIs. ncbst der Ber 1 i n c r und Par is e r bcsitzt ferncr jcnc alterthumliihen Glosscn, welche zu den Lombardisten Fiihlung zeigen, was der Bainbergcr IIs. aligclit. Die Tiibingcr, wic die Berlincr H8., baben endlieh bcsondcrc Bczielmng zu Mailand. Dic Bamberger IIs. zu Grunde legen , hiessc sovicl als die so sichcrc iiltcre Recension cinfach aufgebcn. Dass an cinzelncn Stellen dic Bambcrgcr Ils. dcn Yorzug vcrdient, babc ich nie gcleugnet und in meinem Text sclbst bczeugt. Weitcre Sehliissc, insbcsondcre durch Construction willkiirlichcr Stammbaunie — ein neuer Sport — zu zichcn, verbictct mir dic Vorsicbt. Bei eincr Quelle, wie dicscr , in der das crstc Buch langsam durch Ancinanderrciliung klcincr Traktate entstandcn ist, liegt die Sache anders, als bci Capitularicn. Das solltc cin Kritiker nicht ausscr Augcn lassen. 1) Ich haltc an dicser Annahmc aucli fest. Allerdings ist zuzugeben, dass die Fassung dcr Capitula 1'gonis nacli 11/22 nicht altcrthiimlicher ist, als die Fas- sung der Titel 14 bis 18 dcs ersten Buches. Das Wort feudum, das in 1/14 Ul 1/18 niclit auftritt, tritt dort auf, das Wort senior, das in 1/14 — 18 auftritt, felilt dort (es wird immer nur vom dominus gesprochen). Dicse Momente sind aber nicht entschcidend , weil wir den urspriinglichcn Wortlaut nicht erhalten haben mogen. 56 II. Die Tcxtentwicldung des Langobardischen Lebnrechts. die uns in allen sonstigen Handscbriften iiberlieferte ') und welche auch dem Ardizo hochst wahrscheinlich bekannt war 2). Nun ist die Reibenfolge, in der uns vom Pariser Cod. 4615 die Titel 14 bis 26 iiberliefert werden, eine von der Vulgata erheb- lich abweichende. Voran steben Titel 19 bis 24 als ein Stttck. Hierauf folgen obne Rubrik die Titel 15 und 16, alsdaun nochmals unrubriciert das Pr. von Titel 22, hierauf Titel 14 mit der Ueber- schrift: Qualiter usus beneficii tenendus sit, darnach Titel 17 und 18 als ein Stiick uuter von spiiterer Hand am Rande angefiigter Rubrik, sodann Titel 25 mit der Randrubrik : Qualiter alienationes militum evacuari debent, schliesslich damit zusammenhiingend das Pr. von Titel 26 , womit das Fragment endet. Was also den Ca- pitula Ugonis entspricht, ist im Pariser Cod. 4615 zwar enthal- ten, und auch als in das erste Buch gehorig gedacht, da es mit Titel 19 bis 26 zusammensteht, aber es wird nicht in d e r Reihen- folge und an der Stelle vorgebracht, wo wir es in der Vulgata finden. Vielmehr stehen die den Capitula Ugonis entsprechenden Stiicke zwischen Titel 24 und 25 , und auch unter ibnen herrscht eine von der Vulgata abweicbende Ordnung, insofern die Titel 15 und 16 vor dem Titel 14 stehen , durch welchen sie von Titel 17 und 18 getrennt sind. Vielleicht fallt hierdurch ein Licht auf den Umstand, dass die Tiibinger Handscbrift im ersten Buche zwar die Titel 17 und 18, dagegen nicht die Titel 14—16 bringt. Sieht nemlich der Pariser Cod. 4615 die Titel 17 und 18 als ein inner- halb der Capitula Ugonis enger zusammengeborendes Stiick an, so wiiide es erkliirlich sein, wenn die Tttbinger Handschrift diese 1) Dics gilt vornchmlicli von den Titcln 14 — 24. Insbesondere ist darauf hin- zuweiscn, dass der Cod. 1'aris. 4015 bier nie das Wort feudum gebraucht, son- dern immcr nur Ton heneticium spricht. Da nun fcudura in Titcl 1 bercits auf- tritt, ja schon in dcm sg. Commcntar dcs Ariprand, so scheinen diese Stiickc bis in dcn Anfang des 12. Jahrh. hinaufzurcic^en. Tritt ja Ugo auch 1112 zu 1'avia als judex auf. Oben S. 47, Note 2. 2) Vcrgl. uber die Lex QaiconqiM Laspeyres S. 17'Jff., Eichhorn II 2(!(), Anschutz in der Krit. Uebcrschau III p. 310 ff. Von einem wirklichen Gesetz kann offenbar keinc Kede scin, lioch- stens von dcr Ueberarhcitung cines solchcn. Schon Pillina wusste damit nichts. aiizufangcn. Laspeyrcs S. 292 N. 135. Eine Zeit lang hattc ich, wie Cujacius u. a. an Lotliar 111. gcdacht, zumal cinc gute Handschrift statt dcs Papstes Eu- genius Innocentius nennt. Allein es ist wohl das Bestc, cincn Aufsatz darin zu erblicken, dcr auf das in dcr Lombarda gefundcne Lchnsgesetz Konrads zuruck- gelit, mit dem Vieles wortlich iibereinstimmt. Bereits Ariprandus hat dieses Lchnsgcsctz Konrads bearbeitet, wie es iiberbaupt als dcr Ausgang dcr Keudisten- litcratur anzuscben ist. Die „constitutio ante januam beati Petri-' ist wohl gleich- falls aus dcr Lombarda hcrubergenommen, wie scbon Dieck bemerkt hat. II. Die Tcxtontwicklung des Ijangobardischen Lchnrechts. 57 beiden Titel bereits in das erste Bucb aufgenommen, die iibrigen reprobiert hat. Es scbeint sich eben die Aufnahme der Capitula Ugonis in das erste Buch schrittweise und mit einer gewissen Un- sicherheit, wohin man sie setzen sollte, vollzogen zu haben. Man nahm, wofiirTiib. Beweis ware, erst ein grosseres Stiick (Tit. 17. 18), dann auch alle iibrigcn auf, diese aber, wie Paris 4615 leh- ren wiirde, in einer gewissen Unordnung und an einer anderen Stelle , als in der Vulgata , nemlich zwischen Titel 24 und 25 , bis man sich schliesslich entschloss, alle Stiicke nach Titel 13 *) unter- zubringen und sie in kleinere rubricierte Abschnitte im Sinne der Vulgata zu theilen. Aus alter Gewohnheit liess man vielfach da- neben nach 11/22 die Capitula Ugonis stehen, bis man einsah, dass sie da iiberflussig seien und sie fortliess. Ist diese Hypothese richtig, so wiirde sich von hier aus ein Einblick in das Werden des ersten Buches, das uns in den Feuda so geschlossen entgegentritt , ergeben. Es scheinen darnach die Titel 14 — 18, welche nacb dem Bamberger Codex D II 5 zu schlies- sen, als eine selbstandige Compilatio auch sonst umliefen, spater in das erste Buch gerathen zu sein, als die Titel 19 — 24, und zwar wiederum die Titel 17. 18 friiher als die Titel 14. 15. 16. Wenn man den Umstand, dass das Fragmcnt des Pariser Cod. 4615 nur bis zuin Pr. von Titel 26 reicbt, urgieren will, so wiirde die Aufnahme der Titel 14 — 18 sich in der Zeit vollzogen haben, in der das erste Buch nur bis zum Pr. von Titel 26 reichte. Ich sehe aber hier- von als von einer, zur Zeit jedenfalls aussichtslosen, Hypothese ab. Aus dem Vorgetragenen ergiebt sich, dass fiir die Obertische Rccension die Capitula Ugonis als noch nicht zum ersten Buche gehorig anzusehen sind. Dieses umfasste also nur die Titel 1 — 13 und 19 — 28 unserer Ausgaben. Von allen diesen Stiicken waren nur die jetzigen Titel 1 — 8 in vier Titcl getheilt , die den Titeln 1. 5. 7. 8 der heutigen Ausgaben entsprechen. Das Uebrige reihte sich nnrubriciert an, eine Erschcinung, die wir fiir die Ardizoni- sclic Recension mit Bezug auf die Titel 28 — 49 des zweiten Buches ebenfalls beobachten werden. Das zweite Buch umfasste die Titel 1 — 24 mit Ausnabme des Titels 6 und des Pr. von Titel 7, ferner "die Capitula Ugonis nach Titel 22. Da eine Scheidung in Biicher dieser Recension fremd war, so bildeten die Consuetudines feudo- rum eine Sammlung der verschiedensten Bestandtheile, unter denen sich nur die ersten 8 Titel unserer Ausgaben durch die 4 Rubri- 1) Dies wohl wegen des Sihlusssatzes von Titel 13, der sich bereits in der T u b. Handscbrift iindet und dcr die beste Ankniipfung bot. 58 n. Die Textentwicklung des Langobardiscben Lehnrechts. ken iiber Tit. 1. 5. 7. 8 und der erste Brief des Obertus ') durch eine eigene Eubrik abboben 2). Das Ausseben der Rcchtsquclle in dieser Recension war dem- nach ein wenig gcfiilligcs. Die auf Grund der Handschriften ge- wonnenen Resultate stiinmen aber mit den Bericbten der Summisten und den inneren Kriterien auf das Beste iiberein. § 5. Ueber die Ardizonische Recensiou sind wir ungleich hesser unterrichtet als iiber die Obertische. Steben nns doch hier ausser einer grossen Anzahl Handscbriften die Angaben der mittelalter- lichen Summisten, vor Allen des Ardizo und des Alvarottus, zu Gebote. Alles ergiinzt und fiigt sich hier so trefflich in ein- ander, dass von Zweifcln nicht gut mehr die Rede sein kann. Vor AUem ergiebt der Handschriftenhefund ganz klar, dass es ein Stadium gab , in dem die Libri feudorum mit dem einundfunf- zigsten Titel des zweiten Bucbes abschlossen. Nicht als ob auch nur eine Handscbrift hier den Text wirklich schlossc, aber er- heblich mehr als ein Dutzend Handschriften zeigen nach 11/51 ein so eigenthiimliches Aussehen , dass auch ohne Ardizos Summa die Thatsache , dass hier die Feuda auf hiirten , feststchen wiirde. Die in Betracht kommenden Handschriften sind aber folgende : 1. Der von G eb au e r benutzte Miin chen er Cod. lat. 23559 '). Auf LI/51 folgt 11/52, dann II/6 und II/7 pr., hierauf 11/53. 54, 11/58, die Auth. Habita, 11/55. 56. 57, womit die Handschrift schliesst. 2. Der St. Galler Codcx Nr. 744«). Auf 11/51 folgen 11/53. 54. 55, dann IT/6, 11/58, 11/52 Theil I , das Lehnsgesetz Konrads, zwci capitula extraordinaria 8), 11/56. 57, 11/52 Theil II. III. 3. Der Metzer Codcx Nr. 64 6). Die Reihenfolge ist die gleiche wie im voraufgehenden. 4. Der Miinsterer Codex Nr. 1024 7). Auf 11/51 folgt 11/58 pr., dann LT/53. 54.55. 56, bieranf II/6, alsdann nochmals und zwar vollstiindig 11/58, nochmals II/6, 11/52 Theil I, das Lehnsgesetz Konrads, die zwei capitula extraordinaria des St. Galler Codex 744; 1) Wie weit dieser erstc Bricf reiclite, ob bis Titel 8 (Paetz, Eicbborn) odcr bis Titcl 11 (excl. 6, 7 pr., 10 Dieck, Weymann) odcr bis Titcl 22 (La- speyres, Stobbe, Pertile, Schriider) ist nicbt gcnauer festzustellen, docb diirfte letztere Ansicht den Vorzug verdienen. 2) Meine Edition der compilatio antiqua zeigt also dieses Stadium nicht mehr rcin. Sie sollte aber nur den Befund der iiltesten Hs. wiedergeben, die es ja summtlich nicht mehr rein wiederspiegeln. 3) Oben S. 11 Nr. 33. 4) Oben S. 14 Nr. 43. 5) Bei D i e c k S. 295 N. 17 sowie in meiner Edition zu capp. extr. 28, 29. 6) Oben S. 9 Nr. 26. 7) Oben S. 12 Nr. 36. II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnrcclits. 59 11/57, das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) und nach dem Schluss- vermerk : 'Expliciunt constitutiones Friderici', 11/52 ganz. 5. Der Codex 334 von Avignon1). Die Reihenfolge ist : 11/51, 11/52, II/6. 7pr., 11/53. 54, 11/58, die Auth. Habita, 11/55. 50. 57, das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). 6. Der Pariser Codex 4567»). Auf 11/51 folgt 11/58, dann 11/52, das Lehnsgesetz Konrads und die heiden capitula extraordi- naria des St. Galler Codex, 11/53. 54. 55. 56, die Auth. Habita, das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), 11/57, die Constitutio Auximana. 7. Die von Dieck und Laspeyres benutzte Hallische Handschrift Y e 24 3). Auf 11/51 folgen 11/53. 54. 55. 56, dann II/6, 11/58, nochmals 11/6, darauf 11/52 Tbeil I, das Lehnsgesetz Konrads und die beiden capitula extraordinaria des St. Galler Codex , das Gesetz Friedricbs II. (Ad decus), eudlich II/7. 8. Der von G e b a u e r benutzte Miinchener Codex lat. 3509 4). Auf 11/51 folgt 11/58 pr., dann 11/53. 54. 55. 56, hierauf II/6, alsdann nochmals und zwar vollstandig 11/58, nocbmals II/6, LI/52 Theil I , das Lehnsgesetz Konrads und die beiden capitula extraordinaria des St. Galler Codcx. 9. Der Bamberger Codex P. II/4 (C. 38) 5). Die Reihenfolge ist : II 51 , H/53. 54. 55. 56, H/6, II 58 , zwei sonst unbekannte Zusiitze. Ganz fehlen also 11/52, 11/57. 10. Der Codex 368 der Stadtbibliotbek von Angers6). Es folgen auf 11/51 11/53. 54. 55. 56, dann II/6, die Auth. Habita, 11/52 Theil I , das Lehnsgesetz Konrads und die beiden capitula extraoidinaria des St. Galler Codex. Es fehlen demmach nicht bloss 11/52 Theil II. III, sondern auch 11/57. 58. 11. Der Codex 565 der Stadtbibliothek von Tours7). Auf 11/51 folgen 11/53. 54 pr., dann II 58, H/6, 11/52 Theil I, das Lehns- gcsetz Konrads, durch den Schlussvermcrk : 'Expliciunt feudi con- suetudines' von dem Vorkergehenden getrennt: 11/55, die Auth. Hubita, 11/56, endlich auf einer anderen Seite das Gesetz Fried- richs II. (Ad decus). 12. Der Pariser Codex lat. 4676, welcher seinera alteren Tbeile nach zur Obertischen Recension gehorte 8). Auf 11/51 folgen 11/58, LT/6. 7 pr., der Tractat des Anselinus, das Lehnsgesctz Kon- rads, 11/52 Theil 1, 11,53. Von letzterem Titel ist aber nur die Rubrik erhalten, weil die Handschrift hier abbricht. 1) Oben S. 19 Nr. 59. 4) Oben S. 10 Xr. 32. 7) Oben S. 28 Nr. 93. 2) Obcn S. 23 Nr. 79. 5) Oben S. 1 Nr. 2. 8) Oben S. 24 Nr. 83. 3) Oben S. G Nr. 17. 6) Oben S. 18 Nr. 57. GO II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. 13. Die von Gebauer benutzte Rhedigersche Hand- schrift l). Sie hat die Reihenfolge der Vulgata, doch fehlt ihr 11/52. 14. Der Wi ener Codex der Kaiserl. Hofbibliothek Nr. 2263. II 52 fehlt an der gewohnliehen Stelle, tritt dagegen untcr den Kaisergesetzen des Anhanges auf, denen sich II/6, trotzdem es im Text gestanden hatte, ebenfalls anschliesst z). 15. Der Romische Cod. Palat. lat- 766. Auf n/51 folgt 11/58 pr., dann 11/53— 11/56, n/6, 11/58, 11/57, dann Gesetz Fried- richs II. (Ad decus), worauf nochmals II/6, II/7 pr.3). 16. Der Wiirzburger Codex Ms. j. f. 3 *). Er hat die Reihenfolge der Vulgata, nur steht 11/58 zwischen 11/54 und 11/55. Es ist zuniichst auch dem blodesten Auge klar, dass eine durch so viele Handschriften — und es ist zweifellos, dass es deren noch mehr giebt 5) — vertretene Abweichung von der Vulgata nicht auf einem blossen Zufalle beruhen kann. Umsoweniger, als alle diese Handschriften gerade zu den besseren gehoren, als sie sammtlich die gewohnlichen Vulgathandschriften iiberragen, ja als von einigen geradezu zu sagen ist, dass sie erstclassig sind. Wie der in seinem iilteren Theile noch in die Obertische Recension zu setzende Cod. P a r. 4676 in seinem jiingeren Theile hierher zu ziehen ist , so sind die Hallische, Miinsterer, Bamberger Handschrift, sowie die Codices von Tours und Angers nach den drei Oberti- schen die alterthiimlichsten der bisher eingesehenen, wie ja keiner dieser fiinf Codices mit Bestandtheilen des corpus juris civilis auf- tritt, alle vielmehr mit Summen Uber die Feuda oder mit kirchen- rechtlicheu Stiicken. Auch die iibrigen Codices sind meist altcr, als die Vulgathandschriften , was sich in dem Fehlen von II/6. 7 pr., in dem Aufweisen der Capitula Ugonis, in Eigenthiimlichkeiten der Rubrikation und in anderen Momenten aussert, auf die noch zu kommen sein wird. Liegt in dem Gesagten bereits, dass die obigen Abweichungen Rcste einer alteren Reccnsion wiederspiegeln diirften , so wird es zuniichst geboten sein, auf die Abweichungen genaucr einzugehen. Da ergiebt sich nun , dass es sich fast iiberall nicht um blosse Afcnderungen der Reihenfolge handelt. Denn nur einer der obigen 1) Oben S. 4 Nr. 10. 2) Oben S. 17 Nr. 55. 3) Oben S. 32 Nr. 107. 4) Oben S. 13 Nr. 39. 5) So hat auch Mincuccius einen hierhcr ge- horigen Codex benutzt, nach den manchen alterthiimlichen Lcsarten, die er auf- weist, zu schliessen (II/8 c. 6, 111/12 c. 4, 111/13 c. 16, IV/17 c. 11, V/13 c. 3). Ferner gehort sicher der Cod. Rom. Chig. E VII 211 (oben S. 32 Nr. 111) hier- her, iiber den ich aber Zuverlassiges nicht ermitteln konntc, wie es scheint auch die M a d r i d e r IIs. (oben S. 34 Nr. 119). II. Die Tcxtcntwicklung dcs Langobardischen Lehnrechts. til Codices, der Wiirzburger (Nr. 10), beschriinkt sich darauf, le- diglich die Reihenfolge der Titel zu iindern , ohne materiell von der Vulgata abzuweichen und gerade dieser zeigt auch sonst den Vulgattypus fast vijllig ausgepragt. Die iibrigen weisen dagegen materiell ein Plus oder ein Minus oder sowohl ein Plus als ein Minus gegeniiber der Vulgata auf. Gruppieren wir sie dement- sprechend, so weiseu ein Plus die ersten sechs, ein Plus und ein Minus die folgenden sechs, nur ein Minus der dreizehnte, vierzehnte1) und funfzehnte Codex auf. Das Minus, welchcs sich vorfindet, ist nicht iiberall das gleiche. Jedoch herrscht insoweit Ueberein- stimmung , als iiberall, wo einMinus bemerkbarist, der zweite und dritte Theil von Tit. 52 fehlen. Am characteristischsten ist der Befund im Miinsterer Codex (Nr. 4). Nachdem dieser an , vom Standpunkte der Vulgata aus falscher Stelle, immerhin aber doch unter den Feuda 11/52 Theil I gebracht hat, lasst er nach dem Gesetz Friedrichs II (Ad decus) und dem Schlussvermerk nochmals 11/52, dann aber vollstandig, folgen. Offenbar hat die Handschrift zwei Vorlagen benutzt. In der einen feblten 11/52 Theil II. III , in der anderen waren sie vorhanden. Bei Durcbsicht der letzteren zur Controle der ersteren wurde dies entdeckt und der ganze Titel 52 anhangsweise zugegeben, obwohl Tbeil I bereits vorher niedergeschrieben war. Es ergiebt sich hieraus der sichere Schluss, dass 11/52 Theil II. III viel spater in den Text der Feuda aufgenommen ist, als 11/52 Theil I, obwohl auch letzteres Stiick noch der Ardizo- nischen Recension abging *). — Nachst 11/52 Theilll. III wird am haufigsten 11/57 vermisst. Dieser Titel fehlt in allen Handschriften , welche ein Minus aufweisen , mit Ausnahme der Rhedigerschen, der Romischen nnd der Wiener, in einer ferneren (Nr. 6) findet er sich erst nach dem Gesetze Fried- richs II. (Ad decus), also offenbar hinter den Feuda. Auch von ihm ist also mit Sicherheit anzunehmen, dass er erst sehr spiit in das Lehn r e c h t s buch hineingelangt ist. — Mit Bezug auf die sonst fehlenden Stiicke ergiebt sich nicht die gleiche Uebereinstimmung. LI/52 Theil I fehlt in nur 4 Hand- schriften, der Bamberger (9), der Rhedigerschen (13), der Wiener (14) und der Romischen (15), 11/58 in nur einer, der von Angers (Nr. 10), 11/54 § 1 gleichfalls in nur einer, der 1) Denn Titel 52 tritt in diesem zwar nachher, aber offenbar ausserhalb der Feuda auf. 2) Ilierdurch bestatigt sich, was Laspeyres auf anderem Wege gefunden hat, 1. c. S. 218—220. 69 II. Die Textentwicklung des Langohardischen Lehnrechts. von Tours (Nr. 11). 11/55 und 11/56 sind in einer Handschrift, der von Tours, wenigstens als Extravaganten gedacht. Wie man sieht, sind nur 11/53 imd 11/54 pr. , welche ja auch urspriinglich ein Stiick gebihlet liaben1), iiberall vertreten. Mit einer anGewissheit g r e n z e n d e n W a h r s c h e i n 1 i c h k e i t lasst sich von hier aus sagen, dass dieses Landfrie- densgesetz zu den zeitlich ersten Bestandtheilen gehbrte, welche 11/51 angehangt worden sind. Darauf weist auch die Reihenfolge der Titel in obigen Handschriften hin, da in mehr als der Halfte aller obigen Handschriften 11/53 auf 11/51 folgt. Nur 11/58 ist wohl schon frulier dem Rechtsbuche angehangt worden. Zwar fehlt dieser Titel der Handschrift von Angers, aber in den Pariser Codd. 4567 und 4676 folgt 11/58 unmittel- bar auf 11/51 und in dem Miinchener Codex 3509, dem Rbmi- schen sowie dem M u ns t e r er Codex wird wenigstens das Prin- cipiuni von 11/58 an 11/51 gereiht, worauf allerdings der Schreiber, als ob er einen Irrthum begangen hatte , zu 11/53 iibergeht , um, nachdem er bis 11/56 fortgefahren ist, II/6 und 11/58 vollstandig zu bringen. Auch innere Griinde machen die Annahme geboten, dass dem bis 11/51 reichenden und so in sich geschlossenen Liber ein derartiger Titel angehangt wurde , wahrend es unwahrschein- lich ist, dass dies geschah, nachdem bereits ein Anhang in dem Landfriedensgesetz (11/53, 54 pr.) vorhanden war. Das Landfriedensgesetz Friedrichs (11/53, 54 pr.) ist dann selbst bald dnrch den Zusatz in 11/54 §§ 1, 2 vermehrt und es ist 11/55, spiiter 11/56 angeschlossen worden. Stufcnweise liisst sich dies in den obigen Handschriften verfolgen. Wiihrend die Handschrift von Tours noch 11/53, 54 pr. als ein Stiick von den anderen ab- grenzt, habcn dcr Miinchener Codex 23559 und der Codex von Avignon 11/54 abgerundet , im St. Galler und Metzer sind die Titel 53 bis 55, im Halleschen, Bamberger, Rbmischen und Miinsterer die Titel 53 bis 56 in der Ordnung der Vulgata aneinandergereiht. Hierzu trat dann Theil I von Titel 52 , der sich dementsprcchend in den meisten obigen Codices erst nach den auf 11/53 folgenden Stiicken findet , spiiter 11/57 , schliesslich Thcil II, III von Titel 52. Waren so alle Stiicke der Vulgata gewonnen, so riickte der Titel: De notis feudorum, dessen Stellung mit dem allmahlichen Anschwellen der Zusatze immer unsicherer geworden war — tritt er ja doch in den obigen Codices an den 1) Siehe M. G. Leges 4°. Sectio IV Tom. I p. 245. II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lchnrcchts. 63 verschiedensten Stellen auf — an den Sehluss des Rechtsbucbes, womit die Ordnung der Vulgata erreicht war. Haben die bisherigen Ausfiihrungeu die in den einzelnen Hand- schriften fehlenden Stucke in das Auge gefasst , so sind auf der anderen Seite die Uberschiissigen Stiicke zu betrachten. Die Entwicklung der Feuda von der ObertiscLen zur Accursischen Recension ist nicbt bloss in der Richtung der Vervollstiindigung des Rechtsbuches gegangen, sondern es haben sich iu der ZwiscLen- zeit Stiicke aggrcgiert , die nicLt dauernd Laften blieben , sondern wieder abgestossen wurden. AucL in dieser HinsicLt gewaLren die obigen HandscLriften ein treues Spiegelbild. ZaLlreicLe Hand- scLriften weisen, wie wir bemerkten, ein Plus gegeniiber der Vul- gata auf. Und zwar ergiebt sicb aucL Lier, dass gewisse iiber- scLiissige Stiicke in sehr vielen, gewisse in nur einzelnen Hand- scbriften Linzutreten. Sehr hiiufig finden wir das Lehnsgesetz Konrads. Es tritt in nicht weniger als zehn vou den sechzeLn Codices auf , fast stets nebst den beiden capitula extraordinaria. Mchrfach aucL findet sich die Auth. Habita und das Gesetz Fried- ricbs II. (Ad decus) , vereiuzelt nocL andere Stiicke , sei es ein ReicLsgesetz wie die Constitutio Auximana , sei es eine Abhand- lung, wie die des Anselmus de Orto. Alle diese Stiicke sind der Vulgata ganz freind. Daneben finden sich andererseits aber auch nacL 11/51 in dem grosseren Theile der obigen Codices ') Bestand- theile, die die Vulgata auch aufweist, nur an anderer Stelle, wah- rend sie den obigcn Codices an jener anderen Stclle feblen*). Es sind dic epistola Fulberti und die nova forma fidelitatis , also LT/6 und LI/7 pr. der Vulgata. II/6 tritt in fast allen obigen Coilices und zwar regelmiissig nach den auf 11/53 folgenden Stiicken auf. Es ist offenbar schonziemlich friih in dieFeuda gerathen, wie ja auch der Cod. Pa r is 4615 bcicits die epistola Fulberti zusammen mit den Fragmenten des ersten Buches bringt. 11/7 findct sich seltener, nur in fiinf Codices (Nr. 1, 5, 7, 12, 15) und auch hier zweimal (7, 15) cbaracteristischer Weise von 11/6 1) Nicht in allen , so nicht im Pariser 4567 (Nr. G) , Wiirzburger (Nr. 10), Hhedigersc hen (Nr. 13), wo diese Stucke vielmchr am gcwohnlichen 1'latze stehen. Im Wiener Cod. (Nr. 14) steht 11/G zwar an richtiger Stelle, tritt dann aber nachtriiglich im Anhang nochmals auf. 2) In einzelnen Hand- schriftcn liegt das Verhaltniss mit Bezug auf diese so wie mit Bezug auf dio Cajiitula Ugonis. Beide Ilecensionen, die alte und die neue, werden gegeben, so im Metzer (Nr. 3) und St. Galler (Nr. 2) Codex, wo II/G am Ende auftritt und im Texte dcmentsprechend auf II/5 11/7 § 1 folgt, nach II/7 § 1 dann aber wieder II/G und II/7 pr. eiugeschaltet sind. Aehnlich in der Handschrift von Augers (Nr. 10). 6-i II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnreclits. getrennt und als Extravagaute kenntlich gemacbt. 11/7 ist also erheblich spater in dic Feuda aufgenommen worden1). — Nach dem Obigen sind von den iiberschiissigen Stiicken das Lehnsgesetz Konrads und die epistola Fulberti am friibesten den Feuda angefiigt worden, was sich bci beiden aus ihrem Alter, bei dem Lehnsgesetze Konrads ausserdem aus dessen Wichtigkeit und dem Umstande, dass es in der Lombarda vorgefunden wurde, sehr gut erklart. Beide hatten ein verschiedenes Schicksal. Das Lehnsgesetz Konrads wurde nachtraglich wieder entfernt, die epi- stola Fulberti dagegen an eine fruhere Stelle der Feuda versetzt. Ebenso steht es mit den anderen uberschussigen Stiicken. Wahrend von den angefiigten Iteichsgesetzen die Auth. Habita und die Constitutio Auximana wieder ausgestossen wurden , ist das Gesetz Friedrichs 11. (Ad decus) im Laufe der Zeiten ganz am Schlusse der Feuda beibehalten worden -') und wiihrend z. B. der Tractat des Anselmus ganz entfernt wurde, hat man die nova forma fidclitatis an eine friihcre Stelle versetzt und die auf das Lehnsgesetz Konrads folgenden Stiicke wenigstens als capitnla extraordinaria in der Summenlitteratur bewahrt. Als bisber gewonnenes Resultat konnen wir also betrachten, dass von allen Stiicken , die die Vulgata beibehalten hat , friihe- stens einerseits 11/58 und 11/53, 54 pr., andererseits 11/6 an 11/51 angereiht worden sind. Nachtraglich baben sich hintereinander an 11/54 pr. angegliedert 11/54 §§ 1, 2, 11/55, 11/56, 11/52 Theil I, 11/57, H/52 Theil II, III — an 11/6, 11/7 pr. und das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die sonstigen Stiicke, insbesondere das Lehnsgesetz Konrads, sind wieder abgestossen worden. Mit anderen Wortcn : 11/51 bildete in einem Stadium, das uns keine Handscbrift mehr in seiner lteinheit darstellt, das Ende des Rechtsbuches. Nunmehr gewinnt Ardizos Summa erst den eigentlichen Hin- tergrund, nunmehr werden die Angaben des Johannes Blanchus, Alvarottus, Ferrarius Montanus erst gehorig gewahrleistet. Ar- dizo schliesst bekanntlich den Text der Feuda mit 11/51 und bringt dann vier Abschnitte : 'De capitulis extraordinariis hujus doctri- nae feudorum'. 'De feudis et beneficiis constitutiones imperiales'. 'De forma et sacramento fidelitatis'. 'De pace tenenda'. Zu dem ersten Abschnitte wird ausser capitula extraordinaria , von deneu sich in obigen Handschriften Stiicke nicht finden, der Titel 58 ge- rechnet , also derjenige , welcher nach unserer Annahme zeitlich 1) Die Schwurformel von II/7 nimmt Bezug auf das Lehnsgesetz Friedrichs. 2) Siehe unten § 6. II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lchnrechts. 65 am friiliesten dem Titel 51 angesetzt worden ist. In den zweiten Abschnitt werden fast alle sonstigen Stiicke gebracht , die wir oben hinter 11/51 bemerkt haben , nemlich 11/52, 54, 55, 57, das Lehnsgesetz Konrads, die beiden capitula extraordinaria, ausser- dem andere Gesetze, Decretalen u. dgl. m. Unter den dritten Abschnitt zieht Ardizo neben Stellen des Decrets und der Decre- talen II/6 und II/7 pr. , unter dcn vicrten 11/53 und 11/27. Alle Stiicke , welche in der Vulgata nach 11/51 auftreten , stehen also bei Ardizo ausserbalb der Feuda l). Ebenso stehen bei ihm auch II/6 und II/7 pr. ausscrhalb des Textes der Feuda. Offenbar hatten endlich die Handschriften, welche Ardizo vor Augen hatte, das Lehnsgesetz Konrads mit den beiden capitula extraordinaria, ausserdem aber noch zahlreiche andere Bestandtheile, welche unsere Handschriften nicht kennen , angcreiht. Was aber auffallig ist, auch 11/27 steht bei Ardizo ausserhalb der Feuda *). In letzter Hinsicht nehmen alle obigen Handschriften den Standpunkt der Vulgata ein. Der Cod. Paris 4676 lasst zwar 11/27 aus, aber da er die Rubrik von 11/27 iiber 11/28 setzt8), so scheint hier nur ein Versehen des Schreibers vorzuliegen. Dass 11/27 einmal ausserhalb der Feuda gestanden hat, ist moglich, aber seine jetzige Stellung erkliirt sich schon geniigend dadurch, dass die Angliede- rung von 11/25 bis 11/51 erst in die zweite Halfte des zwolften Jahrhunderts fiillt4). Blanchus stcht direkt auf dem Boden nn- serer Handschriften *). Auf 11/51 folgt ihra H/53— 11/55 (56?), II/6, 11/58, 11/52 und, wie er bemerkt, in vielen Handschriften das Lehnsgesetz Konrads und das Gesetz Friedrichs 11. (Ad dccus). Bl anchus liisst dabei mit 11/58 den Liber feudorum schliessen und 11/52 , sowie die beiden Kaisergesetze als Extravagantcn folgen. 11/27 steht bei ihm an der Vulgatstelle. Auf eineni ithnlichen Staud- punkte steht F e r r a r i u s M o n t a n u s 6). Bei Alvarottus7) ist im Ganzen die Vulgatgestaltung vorhanden. Nur von LI/52 Theil II, III bemcrkt er , dass einige Handschriften diese Titel fortlassen. Betrachten wir nun die Gestaltung dieser Ardizonisclien bis 11/51 reichenden Recension auf Grund der obigen Handschriften und mit Zuhilfenahme der Summisten ! 1) Nur II/5G erwiihnt er nicht besonders, wahrschcinlich wcil er ilin zu 11/55 rcchnete. 2) Vergl. jedocli oben S. 45 N. 1. 2. 3) Vergl. dazu oben S. 53 N.2. 4) Man kann die Stellung von 11/27 in doppelter Weisc erklaren, entweder daraus, dass es Anhangsel dcr um 11/25. 2G vcrmehrten Obertischen Recension bildete, zu der die altcra compilatio feudorum (11/28— 4'.)) trat — odcr daraus, dass es den Anfang der altera compilatio bildete. Im letzteren Falle wurde sich das oben S. 53 N. 2 Gesagte erklaren. 5) Laspey res S. 84. 85. 6) Laspey- res S. 412. 7) Laspeyres S. 114 fif. 5 66 H- r>ie Textentwicklung des Langobardischen Lchnrechts. Zunachst hat sich in einem Theilc der Handschriften die Scheidung in zwei Biicher vollzogen. Zwar sind es von den obigen Codices nur fiinf (3, 4, 7, 11, 15), welche eine Buch- eintheilung aufweisen , darunter aber drei sehr werthvolle. Da auch Ardizo von der Buchtheilung ausgeht, so wird man kein Be- denken hegcn diirfen , das Aufkommen derselben in diese Periode zu verlegen. Das erste Buch ist inhaltlich abgerundet. Alle Titel, welche die Vulgata bietet, treten uns auch in deren Reihenfolge entgc- gen. Insbesondere sind die Capitula Ugonis nach derjenigen Stelle, welche den Titeln 14 bis 18 der heutigen Ausgaben entspricht, nicht bloss hiniibergeriickt , sondern haben auch die veranderto Fassung erhalten, sind freilich andrerseits in dem grosseren Theile der Handschriften (2-4, 7 — 10, 12, 15 der ob. Cod.) daneben noch an der alten Stelle behalten worden. In einer werthvollen Hand- schrift, der von Miinster, konnen wir den Hergang der Heriiber- nahme deutlich verfolgen. Wahrend nemlich sonst iiberall def Titel 14 des ersten Buches am Schlusse eine erheblich kiirzere Fassung aufweist, als das entsprechende Stiick der Capitula Ugo- nis, ist im Miinsterer Codex die Ugonische Fassung wortlich iibernommen worden '). Im zweitenBuche fehlen 11/6 und II/7 pr. an der Vul- gatstelle. Wie der weitaus grossere Theil der obigen Handschrif- ten beide dort auslasst, so weisen Ardizo, dessen Anhiinger und die Glosse darauf liin. Das Landfriedensgesetz Barbarossas (11/27), das bci Ardizo im Texte fehlt, ist dagegen in den Handschriften am richtigen Platze, wie iiberhaupt inhaltlich bis Tit. 51 alle Stiicke der Vulgata in deren Reihenfolge sich finden 2). Von grosser Wichtigkeit ist auch hier dic Frage der Titcl- rubricierung. Die bis LI/24 reichende Obertische Keeension war durch nur 5 Titelrubriken vertreten. Anders steht es mit der Ardizonisctoen Recension. Betrachten wir zunachst die obigen Handschriften , so finden wir, dass ein Theil dcrselben bereits die complete TitelrubricierOng der Vulgata hat, rxui dass die Rubriken stellcnweise alterthUmlicher 1) Ganz dasselbc ist der Fall bei dcm Codex, deu Cujacius zur Textlicr- stellung dieses Titels verwendet bat , wobei er sicli in der Note riihmt, dass cr besonders diescm Titel die alte Forni wiedcrgegcben babe. Aucb Mincuccius bat einen derartigen Codcx bcnutzt. (II Titel 8 cap. 6.) 2) Kur in Kleinig- kcitcn weichen einige IIss. ab. So bringen die St. Galler und Metzer Hand- schrift 11/45. 46 vor 11/48. 44. II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lchnrechts. 67 lauten, I 9 z. B. statt der Rubrik : Qui successores teneantur, die Rubrik : Quid juris sit si aliquis de alieno feudo fuerit investitus, 1/14 statt der Rubrik : De feudo marchie ducatus et comitatus, die Rubrik : Qualiter usus beneficii sit retinendus , 1/15 statt der Ru- brik: An maritus succedat uxori in beneficio, die Rubrik : De fe- mina babente feudum besitzt. Wenn wir die Grlossen und Summen vergleichen , so finden wir haufig auch auf diese abweichenden Rubriken hingewiesen , sie dabei aber meist verworfen. Andre Codices beschriinken sich indessen nicht auf blosse Abweichungen in der Wortgestaltung der Rubriken. Sie ziehen vielmehr wieder- holt einzelne Titel der Vulgata zu einem Titel zusaramen, so dass die Zahl der Titclrubriken bei ihnen im Ganzen eine gerin- gere ist, als in der Vulgata. Im ersten Buche findet sich diese Erscheinung vornehmlich bei den Titeln 21—23 der beutigen Aus- gaben, indem bald alle drei, bald je zwei von ihnen, die sich auf cinander folgen, zu einem Titel verbunden sind. Im zweiten Buche hiingt hiiufig Titel 4 mit Titel 3, stets, wo Titel 6 und 7 pr. feh- len, Titel 7 § 1 mit Titel 5 zusammen oder es wird gar von Titel 5 bis Titel 9 ohne Unterbrechung fortgefahren. Dann wie- der hangen Titel 29 und 28, 51 und 50 zusammen. Recht unre- gelmassig ist die Rubrikation in den vierziger Titeln, indem hau- fig mehrere, mehrmals viele Titel unter einer Rubrik vereinigt sind. Bei mehreren Handschriften lasst sich nach der Tinte des Schreibers eine altere und jiingere Rubrikation unterscheidcn, von denen jene weniger Rubriken besass, als diese, die sich zudem in der Fassung von der Vulgatrubrikatiou abhoben. Eine spiitere Hand hat sodaun die Rubrikation der Vulgata hiniibergeschrieben. Vornehmlich bei dem Halleschen Codex tritt dieses von Las- peyres1) und Dieck") bcscbriebene Verfahren zu Tage, aber auch in einer Miinchener Handschrift3). Weisen schon diese Momente auf eine in Fluss befindliche Entvvicklung hin , so giebt es unter den obigen Handschriften geradezu solche , welche iihn- lich , wie die der Obertischen Recension , itberhaupt keine oder verhaltnissmassig wenige Rubriken aufweisen. Es gehoren hier- hin der Bamberger Codex P. II 4, der Munchencr 3509 und der Pariser 4676. In dem Bamberger Codex P. II 4 sind die Libri feudorum unrubriciert, die einzelnen Abschnitte sind aber durch grosse Ini- tialen kenntlich gemacht. Solcher Abschnitte finden sich im ersten 1) S. 44G. 447 nicht ganz correct. 2) Dieck im Rhcin. Museum VI. 3) Cod. lat. 23559, wo in der iiltercn Rubrikation nur 18 Titel des ersten, C Titel des zweiten Uuches vertreten sind. 5* G8 II. Dic Textentwicklung des Langobardiscben Lehnreclits. Buche elf, im zweiten, soweit es sicb um die Titel 1 — 51 handelt, nur sechs. In dem Miinchener Codex 3509 zeigt das erste Buch achtzehn , das zweite bis Titel 51 nur sechzehn von den llubriken dcr Vulgata. Im Pariser Cod. 4676 kommen ja nur die Stiicke von 11/28 bis 11/51 in Betracht '). Hier aber existiert nur e i n e Rubrik , iiber 11/50. Denn dic iiber 11/28 gesetzte ge- hort ja, wie wir bemerkten, zu 11/27"). Unter diesen Rubriken bez. Titelzeichcn sind nun iiberall die der Obertischen Recension, (also iiber 1/1, 1/5, 1/7, 1/8, II/l) ver- treten. Was die hinzugekommenen bctrifft, so ist das erste Buch vom zweitcn zu scheiden. Fiir das erste Buch kommen vor allen die Titel 14, 15, 25 der heutigen Ausgaben in Betracht. Ueber Titel 14 wies bereits dcr Pariser Cod. lat. 4676 die Rubrik : Qualiter usus beneficii sit retinendus auf, wahrend in dcmHalli- s c h e n und dem Miinchener Cod. 23559 hier allerdings urspriing- lich die Rubrik fehlte. Titel 15 ist in allen Handschriiten , mit Ausnahme des Pariser Cod. 4676, durch cine Rubrik, und zwar meist die alterthiimlichcre : De femina habente beneficium (feuduni), vertreten. Ebenso ist Titel 25 in allen Codices, auch im Pari- ser 4676, wo die Rubrik nur irrthiimlich iiber den § 1 gesetzt ist, rubriciert bez. als bcsonderer Titel gekennzeichnet. Halten wir nun im Auge, dass bereits dcr Cod. Paris. lat. 4615 iiber Titel 14 und 25 Rubrikcn aufwies, so werdeu wir als die erstrubricier- tcn Titel dcr Ardizonischen Recension die Titel 14 und 25 anzu- sehen haben. Dass Titel 15 neben Titcl 14 rubricicrt wurde, be- ruht wohl darauf , dass bei der Versetzung der Capitula Ugonis in das erste Buch Titel 15 bald vor bald nach Titel 14 stand3), wcshalb man im ersteren Falle Titel 15 rubricierte. Folgt man dieser Annahme , so ist im ersten Buche der Fortschritt von dcr Oberti.schen Reccnsion zuniichst dnrcfa Hinzufiignng von 2 Rubri- ken (uber Tit. 14 bcz. 15 und Tit. 25) erfolgt. Die eine Rubrik hob die heriibcrgenommenen Capitula Ugonis als selbstiindigen Abschnitt von dem vorhergehenden ab , die andere schied die sg. Lex quicunque vom Folgcndcn. An diese sechs Rubriken des ersten Buches schloss sich dann als die niicbste die von Tit. 10 an. Bereits der Pariser Cod. 4676 kennt sie und der griissere Theil unserer Handschriften weist sie auf. Damit ist das Ardi- zonische Stadium der sieben Abschnitte des ersten Buches erreicht. Ardizos Sicbentiteltheilung stimmt mit dem Obigen bis auf 1) Ueber die Stiicke bis 11/24 siehe oben § 4. 2) Oben S. 25. 3) Siebe das oben iibcr den Cod. Paris. lat. 4615 Bcmcrkte (§4). II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lelinrechts. 69 dcn einen Pnnkt iiberein , dass bei ihm niclit Titel 25 , sondern Titel 24 als der siebcnte Titel erscheint , offenbar aber vcrdient angesichts des Pariser Cod. 4615 Titcl 25 den Vorzng, zumal die Rubrik des Ardizo auf Titel 24 gar nicht passt. TJeber die wciterc Entwicklung dcr Rubrikation des erstcu Buches lasst sich nur theilweise Sicheres sagen. Es sind jeden- falls die Titel 9, 17, 19, 26 zuniichst rubriciert worden. Die Titel 9 und 17 werden in mchrcrcn Handschriftcn mit der Einleitung: Hic potest esse titulus versehen , eine Einleitung, die jedenfalls aus der Zeit v o r der Vulgata herstammt. Auch lauten ihre Rubriken in einzelncn Handschriften abweiehend , was immer ein Zeichen grosserer Alterthumlichkeit ist. Das Letztere gilt aueh fiir Titel 26. Titel 19 endlich hob sich dnrch seine Bcscliaffcnheit wohl schon friili von den vorhergehenden Bcstandtheilen ab. Zu diesen traten dann die iibrigen Titelrubriken , welche sich in der Vulgata finden , am friihesten die Rubriken zu Titel 12, 13, 27. Die Glosse und die Notizen des Alvarottus lassen diesen Ent- wicklungsgang crkcnnen , gegen wclchcn die Handschriften minde- stens nicht sprechcn. Langsamcr entwickeltc sich die Rubrikation des zweiten Buches. Wie hier der Pariser Cod. 4676 nur durch sieben Rubriken (von dencn sechs zudcm auf dcn der Obertischen Recen- sion zugehorigen Theil entfallen) vertrcten ist, so hat der Bam- berger Codex P II/4 nur sechs und der Miinchener 23559 urspriinglich auch nur 6 Rubriken. Dabei ist iibereinstimmend in allen drei Handschriften nur der crsto Titel als solcher kenntlich gcmacht, in zweien wenigstens auch der dreiundzwanzigste und der fiinfundzwanzigste Titel. Die iibrigen Titclrubriken sind nur in je einer Handschrift vertretcn. Offenbar waren also die Titel 23 und 25 nach Titel 1 dic zucrst rubricierten, was mit Ardizos Rubri- kation durchaus vcreinhar ist und dcr Ent.stehungsgeschichte der Rechtsquelle nur entsprechen wiirde '). Ziehen wir die andercn Handschriften diescr Recension heran, so springen 2 Rubriken ins Auge, die von Titel 11 und von Titel 50. Bei Titel 11 haben mehrere werthvolle Handschriften *) die Rubrik : Secundus titulus de successione fratrum vel de gradibus 1) Bei Titcl 23 lasscn ja auch dicjenigen Summcn und Handschriften, welchc an dcr Thcilung in 3 Biichern festhalten, das dritte Buch beginncn. Cujacius lasst mit Titel 23 das dritte, mit Titel 25 das vierte Buch hcginnen. 2) Die Handschriftcn von Tours, Halle, Munster. 70 II. Die Textentwicklung des Langobardischcn Lehnrechts. snccedendi in feudo , so dass sie sich offenbar diesen Titel als den zweiten des zweiten Bucbes dacbten. Aucb der P a r i s e r Cod. 4676 stebt auf dem gleicben Standpunkte. Zwar rubriciert er nicht Titel 11, sondern Titel 10, aber seine Rubrik: De suc- cessione feudi qualiter filii succedant et consentanei et qualiter feudum revertitur ad dominum, trifft offenbar nicbt auf Titel 10, sondern auf Titel 11 zu. Titel 50 andererseits ist bereits im Pariser Cod. 4676, sodann auch in den meisten Handschriften rubriciert. Von hier aus ergabe sicb , dass das zweite Bucb zur Zeit unserer Recension in mindestens 5 Abschnitte zerfiel , von dencn der erste Tit. 1 bis Tit. 10 (excl. II/6, 7 pr.) , der zweite Tit. 11 bis Tit. 22, der dritte den zweiten Obertischen Brief , der vierte Tit. 25 bis Tit. 49, der funfte endlich Tit. 50 und 51 umfasste. Der zweite Abschnitt beginnt bei Ardizo freilich erst mit Titel 12, es leuchtet aber sofort ein , dass die Handschriften hier den Vorzug vor A r d i z o verdienen. Von diesen fiinf Abscbnitten nun bat der erste sehr bald eine Theilung erfahren, insofern Tit. 5—10 sich als selbstiindige Unter- abtheilung absonderte. Schon der Pariser Codex 4676 hat iiber Tit. 5 die Kubrik : Qualiter sacramentum debet fieri ct jurari, und bei Ardizo sowobl als hei Blanchus beginnt mit Tit. 5 ein neuer Abschnitt. Der zweite (Tit. 12—22) und der dritte (Tit. 23, 24) Abscbnitt haben sich liingere Zeit in dem alten Umfang erhalten , wie die Berichte der Summisten lehren. Dagegen ist der vierte Abschnitt (Tit. 25—49) einer Umiinderung dadurch unterzogen worden, dass dasLandfriedensgesetz Barbarossas (Tit. 27) als solcbes kenntlich gemacht wurde. Die Folge davon war eine Vermehrung der Bubriken um zwei. Das Landfriedensgesetz erhielt seine Rubrik : De pace tcnenda '), und der darauf folgende Tit. 28 wurde als nicht zu ibm gehiirig durch die Worte : Hic iinitur Lez , deinde consuctudines regni incipiunt, von ihm abge- grcnzt !). Dieses Stadium liisst der Codex 565 von Tours deut- lich crkennen. Damit ist der Standpunkt gewonnen , den Ardizos Summa einnimmt , nur dass in dicser das Landfriedensgesetz Friedrichs 1) So lautet die reberschrift in den besscren Handscbriften. Der Zusatz : et ejus violatoribus ist sputeren Ursprungs. Cujacius fiibrt aus cinem alten Mscr. die Rubrik : De treuga ct pacc an, die ich bishcr aber nicbt entdcckt habe. Viellcicht aus Ardizo. 1'arnia 1227 hat: De pace et treugua tenenda et com- ponenda, cbenso Paris 4C77. 2) Was Dieck S. 130- 135 iiber das Wort lex sagt, ist viel zu gesucht. II. Die Tc-Ntentwicklung des Langobardi&chen Lehnrechts. 71 ausserhalb des Textes steht1). Die Fortentwicklung von diesen acht Titeln bis zur Vulgata mag hier kurz berichtct werden. An langsten scheiuen sich in ihrer Ungetrcnnthnit die letzten Abschnitte erhalten zu haben , also die Stiicke vom Titel 28 ab. Dagegen sind die Bestandtheile der Obertischen Rccension durch das Hinzutreten neuer Rubriken stiirker zerkliiftet worden. Alva- rottus nennt im Einklang mit manchen Handschriften Tit. 26 des 2. Buches bereits als selbstiindigen Titel der alten llubrikation, die Bamberger Handschrift P. 11,4 und der Miinchener Godex 3509 sondern Titel 12 des zweiten Buches von Titel 11 ab, wiihrend sie von Titel 12 bis Titel 22 iucl. keine Rubrik bez. Titelzeichnung anerkennen. Der sonst so altcrthiimliche P a r i s e r Cod. 4676 hat Titel 19 des zweiten Buches sonderbarer Weise eine Rubrik gegeben. Vor allem aber zeigt sich die Zerkliiftung am stiirksten in den ersten 10 Titeln des zweiten Buches. Die Zersetzung der letzten Absclinitte von Tit. 28 ab scheint erst das Werk des 13. Jahrhunderts zu sein. Wic bei Ardizo die Titel 28 bis 49 als ein Sttick (consuetudines regni) auftreten, so zeigen nocli die B a m b e r g e r Handschrift P. II, 4 und der P a r i s e r Codex 4676 ein zusammenhangendes Sttick. Auch dcr Munchener Codex 3509 und der Codex 565 von Tours, desgl. der Cod. Chig. E. VLI, 211 kennen nur Rubriken iiber wenigen Titeln. Die tibrigcn Handschriften unserer Recension bieten mehr oder minder die Vulgateintheilung. Fassen wir zusammen, was wir bisher tiber die Ardizonische Recension ermittelt haben, so ergiebt sich Folgendes : Die entwickelte Ardizonische Recension der Libri feudorum reichte bis Titel 51 des zweiten Buches der hcutigen Ausgaben unter Auslassung von II/6, 7 pr. Das Rechtsbuch war, hiiufig wenigstens, in zwei Biicher getheilt. Das erste Buch, welches inhaltlich die Vollstiindigkeit der Vulgata erreicht hat, zerfallt in sieben rubricicrte Titel, welche den Titeln 1, 5, 7, 8, 10, 14 (15), 25 der heutigen Ausgaben ent- sprechen. Das zweite Buch, welches die Capitula Ugonis zwischen Tit. 22. und 23 bewahrt hat, zerfallt in 8 rubricierte Titel, welche den 1) Siehe oben S. 45 N. 1.2; wie ich mit Laspeyres S. 2C4 glaubc, ist Ar- d i z o hierin eigenmachtig vorgegangen. Da er am Schlusse dcr um 11/25 und 11/2G vermehrten Obertischen Recension 11/27 vorfand, so hat er dieses zu den Anhangseln dcr anderen compilatio heriibergezogen. Keine Ilandsc.hrift und kein Suminist folgt Ardizo hierin. 72 II. Die Texteutwicklung des Langobardischcn Lehnrechts. Titeln 1, 5, 11, 23, 25, 27, 28, 50 der beutigen Ausgaben ent- sprecben. Dariiber hinaus baben wir die allmahlicbe Entwicklung bis zur Vulgata bereits wahrgenommen. In beiden Biicbern, indem wir sahen , wie sich die Titelrubriken vermebrten, im zweiten Bucbe ausserdem, indem wir bemerkten, wie eine Reibe von Titeln sich an den einundfiinfzigsten anreihte, welche die Vulgata frei- lich nur zum Tbeil acccptierte. Bevor wir uns nun zu der ausgebildeten dritten Recension, der Vulgatrecension , wenden , sei noch der Textgestaltung der Ardizonischen Recension im Einzelnen gedacht. Die priignante Fassung der Obertiscben Recension und die Alterthumlichkeit der Wendungen hat sich die Ardizonischc Re- cension gegeniiber der Vulgata an manchen Stellen bewabrt Nnr bat sie viele von denjenigen Glossemen aus dem Text getilgt, welche den Anscbluss unscres Recbtsbuchcs an die Lombarda be- kunden*), und hat sie stellenweise wobl scbon den Text der Obertiscben Recension completiert3) oder gar jiingere Glosseme bineingeflickt 4). In den hinzukommenden Titeln 25 — 51 ist der Text der Ardizonischen Handschriften in mehreren Titeln reicb- baltiger, als der Text dcr Vulgata. Es zeigt sich der unfertige Character dieses Stadiums darin, dass spiiter abgestossene Stiicke uns mebrfach begegnen , so am Schlusse von Tit. 24 ein Stiick, 1) Ob cs zwcckmassig sein wird, fiir 1/1 — 11/24 eincn selbstiindigen Ardizo- niscbcn Text zu bietcn, ist freilich recht fraglich, da bercits die altcsten Ils. in der Mittc zwischcn bciden stehen. 2) Fast alle die von Laspeyres S. 443 und 420—428 aus dcr Tflb. Ilandschrift angefiihrtcn Zusiitze fohlen dcn obigcn Handscliriftcn , sowcit ich sie eingesehcn liabc , (natiirlich niit Ausnahme dcs 1'ariser Cod. 4C76). Nur die Bamberger Ilandschrift P II 4 hat Ein- zelncs crhaltcn. 3) Schon in Ilandscliriften der Ardizonischen Becension tindcn sioli z. 1!. in [/19 pr. ausser 1'avia, Cremona, Mailand, Mantua, Verona, 1'arma, Lucca, Pisa, Sipontum nocli angcfiihrt: Treviso, Padua, Viccnza. Spiitcre Handschriften fiigen nocli Modcna und Heggio liinzu. Andreas de Isernia ncniit noch Pistoja und Florenz. 4) So bat die Ilallcsclie llandschrift solchc Glossen an mehrercn Stellcn dcs Textes, iueist abfalligc Bemerkungen iiber andere Meinungen (so 1/5 § 7 in curtc domini sui quod vulgo de camcra dicitur, 11/28 § 3 in fine: quod milii non plaoet, ebcnda § 2 in fine: Quidam vero aliter et malc dicunt, II/3G Z. 2: Quidam dicunt scd pauoi, 11/44 § 1 : vidctur tamcn Bulgaro non si aut proprio etc). Aehnlioh die Miinsterer, St. Galler 744, Metzer 64, Bamberger P II 4. der von Mincuccius benutzte Codcx. Es entspricht dies .ja auoli dem Auftretcn andorer Lehnssohoffen , wie Stcpha- nus (11/51), Martinus, die in Handsohriftcn dcr Ardizonisohen Rccension he- reits begegnen. II. Die Textentwicklung dcs Laugobardisclicn Lclinrcchts. 73 welches den Inhalt der §§8 — 12 in kiirzerer Gestaltung nochmals wiedergiebt '), in Tit. 28 und Tit. 34 Stiicke, die auf das Mailiin- der Stadtrecht zuriickzugehen scbeinen*). In einzelnen Stiicken liegt das Verhaltniss iihnlich , wie bei den Capitula Ugonis. So zeigen die St. G-aller und Metzer Handschrift zwischen § 16 und § 17 des Titels 26 einen grosseren Abschnitt , der aus Be- standtheilen der Titel 28, 30, 33 § 4, 34 § 2, 45 besteht, jedoch eine andere Form besitzt, wahrend sich die entsprechenden Titel daneben finden '). Fiir das allmalichc Anwachsen der Libri feudorum sind der- artige Erscheinungen nicht zu unterschatzen. § 6. Alle anderen bisher eingesehenen Handschriften reprasentieren den Typus der Vulgatrecension, viele rein, ein Theil noch mit Erinnerungen an die Ardizonische oder gar Obertische Recension durchsetzt, sei es, dass die Capitula Ugonis zwischen Titel 22 und 23 des zweiten Buches beibehalten sind4), sei es, dass das Lehns- gesetz Konrads oder einige capitula extraordinaria oder andere Stiicke dem Rechtsbuche ein- oder angefiigt sind5), sei es, dass die Zahl •) oder Fassung ') der Rubriken an den alteren Typus an- klingt. Der weitaus grossere Theil der Vulgathandschriften findet 1) Siebe Laspeyres S. 429 (Eine quaestio und solutio). In dcr Bambcrger H. P. II/4 stebt diescs Stiick an Stelle der 8 — 12. 2) Siebe unten Anbanp. Das unter >'r. I abgcdrucktc Btftck findet sicb aucb bci MincucciusIII Tit. 12 cap. 4 in unsinniger Lesart. 3) Dicsc Thatsacbc liisst vielleicht den Scbluss zu, dass 11/20 urspriinglich nur bis § 1C gereicbt liat. Denn aucli in der Bam- bcrgcr Handscbrift P. 11/4 und im Cod. Chig. E VII reicht dieser Titel nur soweit. 4) So in Paris 4428, 4439, 154 19, 16905, Metz 65, Tours 640, Gcittingen, Angers 324, Wien 226 2, 205 8, Leipzigl098, Lucca :i'2.r>, Mailand 534. In Venedig CXIX ist wenigstens ein kleines Stiick stehen gebliebcn. 5) So ist in der Hamburger Handschrift, wclche die Reihen- folge dcr Vulgata hat, das Lehngcsctz Konrads zwiscben Tit. 52 und 53 gefiigt. In M c t z 65 folgen auf Tit. 58 dic Autb. Hahita, das Lchnsgesetz Konrads und die bcidcn capitula extraordinaria. In Miinchen 8006 stebt zwischen Titel 54 und 60 die Constitutio Auximana. Im Codex S. Marci olim Dollconii reiht sich an dic Libri feudorum der Tractat des Anselmus an. Aucb II F. 6, 7 pr. sind in Vulgathandschriftcn hin und wieder an andcrcr Stelle, z. B. in V e n e- dig XVIII folgt II/7 pr. auf II/9 und II/6 auf H/24. 6) So weist der Pa- riser Codex 44 2 8 in dem Stiick von 11/28 bis H/49 nur 3 Titclrubrikcn auf. 7) Die alteren Rubriken von 1/9. 17,11/11 u. a. bcgcgnen auch in Vulgathand- schriften, baufig mit den neuercn Rubriken durch ein vel verbunden. 74 II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. sieh mit Theilen des corpus juris civilis zusammen. Zieben wir die dem 15. Jahrh. angehorigen , ganz werthlosen Handschriften ab , so bleiben von allen eingesehenen Vulgathandschriften nur wenige iibrig , bei dcnen dies niclit zutrifft '). Wenn demnach al- lerdings der Umstand, dass die Feuda mit Theilen des corpus juris civilis zusximmenstehen, noch nicht gegen den Werth einer Hand- schrift entscheidet, so wird umgekehrt der TJmstand, dass sie iso- liert oder mit andereu Stiicken verbunden sind, eine starke Pra- sumtion fiir dcn Werth einer Handschrift erwecken diirfen. Die Drucke2) zcigen uns die Libri feudorum gewohnlich in 2 Biichern, von denen das erste 28, das zweite 58 Titel hat. Haufig ist das Gesetz Friedrichs II (Ad decus) miteinbegriffen. Die ein- zelnen Rubriken haben meist das Aussehen der modernen 0 s e n- brueggen schen Edition. Es fragt sich zuntichst, ob wir hier ein wirklich treues Abbild der Vulgathandschriften besitzen. Diese Frage ist zu verneinen : 1. Zunachst lasst sich nicht sagen, dass die Buch-Eintheilung dem Standpunkte der Vulgata unbedingt entspricht. Es giebt Handschriften, welche eine Eintheilung in Biicher iiberhaupt nicht, solche, welche die Theilung in 2 Biicher, endlich ganz vereinzelt3) auch solche, welchc die von Isernia, Alvarottus, Jason u. A. vertretene Theilung in 3 Biicher kennen, jasogar eine Hs. (Lucca 325), welche eine Schcidung in 5 Biicher aufweist. Die Zahl der- jenigen Vulgathandschriften , welche eine Eintheilung in Biicher iiberhaupt nicht aufweiscn , ist jedenfalls nicht geringer als die Zahl derjenigen, welche eine Zweitheilung von Biichern gewahren4). Auch das lasst sich nicht behaupten , dass sich die Buchtheilung bei den jiingsten Handschriften am ehesten finde. Wie sie Hand- schriften des fiinfzehnten Jahrhunderts abgeht, so tritt sie in solchen des dreizehnten Jahrhunderts auf. Wiihrend aJso in der Snmmenlitteratur der Streit sich darnm dreht, ob die Zwei- oder 1) Der Pariser Cod. 46 75, die Handschrift zu Siena J IV 10, der Cod. Vat. lat. 3980 und dcr Wioner 20 5 8, in denen unscr Rcchtsbuch mit mehreren summae feudorum oder andcrcn Stiicken zusammensteht , der Vene- zianische des Dolleoni , in dcm es mit dem Tractat des Anselminus und Kaisergesetzen steht , cine Metzer und eine Karlsruher Handschrift, in dcr es sich allein befindet. 2) Zucrst, soweit ich sehe, die Mailiinder Ausgabe von 1482. 3) Eine Breslauer Handschrift (II F 3a) aus dem 15. Jahrh., ferncr der Stockholmer Codex E 31. 1. Nr. 2, der Londoner Codex Bri- tish Museum Reg. 10 K III, der zu Cambridge, Universitiitsbibl. D 1/12, der.RO- mische Cod. Palat. 770. 4) Aur.h die Ed. I kennt cine Buchtbcilung nicht, wohl aber die Mainzcr Ausgabe von 1477 und die Bascler von 1478. II. Die Textentwicklung der Langobardischcn Lehnrechts. 76 Dreitheilung die bessere sei, handelt es sich nach dem Stande der Handschriften darum, ob iiberhaupt die Eintheilung in Biicher der Vulgata entspricht *). Ich miichte indessen auf diesen Punkt nicht allzuviel Gewicht legen. Es ist klar, dass eine Bueheintheilung das Werk jiingerer Zeiten ist. Wahrend die vier Handschriften der Obertischen und der grossere Theil der Handschriften Ardizo- nischer Recension ') von der Buchtheilung nichts wissen , gehen A r d i z o und die Glosse sicher von der Zweitheilung aus. Die Briefe des Obertus grenzen sich von dem Vorhergehenden ja auch so scharf ab , dass die Theilung in 2 Biicher sich schon friih von selbst darbieten musste. Als jiingeren Urspungs ist demnach die Theilung in 2 Biicher anzusehen , als der Glosse zu Grunde lie- gend andcrerseits auch dem Vulgattext zuzuweisen. 2. Das erste Buch der Vulgathandschriften besitzt nicht 28, sondern nur 26 Titel. Der bei Weitem grossere Theil von Handschriften vercinigt Titel 11 mit Titel 10, alle eingesehenen Handschriften mit Ausnahme nur weniger 3) vereinigen Titel 28 mit Titel 27. Die Ed. I, die Mainzer Ausgabe von 1477 und die Baseler Ausgabe von 1478 kennen ebenfalls nur 26 Titel , wie ja auch Alvarottus und Iscrnia die Rubriken von Tit. 11 und 28 nieht anerkennen, Jacobus de Belvisio und Baldus wenigstens die von Tit. 11, die Glosse wenigstens die von Tit. 28 nicht approbieren. 3. Das zweite Buch besitzt in den meisten Texten4) nur 57 Titel, da Titel 53 und 54 zu einem Titel verschmolzen sind. Auch hier geben die Ed. I, die Mainzer Ausg. von 1477 und die Baseler von 1478 den Vulgattext wieder, wie auch hier Alvarot- tus und Isernia eine selbstiindige Rubrik verwerfen. 4. In den meisten Vulgathandschriften, wie in dcr Ed. I und der Mainzer Ausgabe von 1477 ist das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) ausserlich in den Tcxt des Rechtshuches mithineingezogen und der Schlussvermerk erst hinter dasselbe gesetzt. Da indessen die Glosse in denselben Handschriften stets bei Titel 58 schliesst, 1) Eine iiltere Dissertation von Seubcrt (pracs. Hoffmann) Tiibingcn 1754 handelt iiber dicse Frage, freilicb mit ungcniigendem Quellenmaterial. 2) Siebe oben § 5. 3) Der Bremenser Handschrift Nr. 132, wo die Kubrik aber lautet: De feudo Mcdiolanensium, ferncr Vatic. 3980. 4) Dass 11/54 erst durch die Drucke seine Rubrik erbalten habe , wie Jason Mayno meint, ist allerdings unrichtig. Die Rubrik ist bcreits in (wenn auch wenigen) Ilandschriften vertreten z. B. der zu Cambridgc, Universitiitsbibl. D I'12, der zu London, British Mus. Rejr. 10 E. III. Ja sopar in Hs. dcr Ardizonischen Recension lindet sie sich, so im Roni. Cod. Palat. 7CG. 76 II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts. so ist diesem Umstande keine Bedeutung beizumessen. Einige Summisten des Mittelalters (Alvarottus, Andreas de Iser- nia) haben sicli jedoeh dadurch verleiten lassen, das Gesetz Fried- richa II. als Bestandtheil des Vulgattextes aufzufassen. 5. Die 26 Rubriken des ersten und die 57 llubriken des zweiten Buches entsprechen nicht vollig den Rubriken des Osen- briiggenschen Textes, wie der Abdruck unten lehrt'). Der Text der Vulgata weicht in Bezug auf einzelne Worte nicht nur, sondern auf ganze Siitze von dem Texte, wie ihn die modernen Ausgaben bieten, erheblich ab. Man gewahrt, wenn man z. B. den 0 senbriiggen schen Text mit dem Handschriftenbe- funde vergleieht , das ihm Handschriften zu Grunde liegen , die haufig nur eine Minoritat repriisentieren, mitunter geradezu isoliert stehen. Was in der 0 sen b r iig ge n schen Ausgabe in die Note geriickt ist , gehort in vielen Fiillen in den Text, was im Texte steht, in die Note. Dabei liefert von denjenigen Handschriften, welche Osenbriiggen benutzt hat , die Rhedigersche und Hamburger, von den Drucken die Editio 1 in ungemein vielen Fiillen den Vulgattext , aber auch Lesarten der T ii b i n g e r er- weisen sich hiiufig als einfache Vulgatlesarten. Insbesondere wer- den aus der Vulgata zahlreiche Glosseme verschwinden , die die jetzigen Editionen in den Text aufgenommen haben , wahrend sie zum Theil als solche schon Laspeyres kenntlich gemacht hat. § 7. Mit dem Gesagten ist erschopft , was iiber die Textentwicke- lung der Libri feudorum zu sagen war. Zum guten Theile ist damit auch erschopft, was iiber die Entstehung der Reehtsquelle gewissenhafter Weise gesagt werden kann. Soweit wir nicht im Texte die Fragen , welche die Entstehung des langobardischen Lehnrechts betreffen, niiterortert haben, haben wir iu den Anmer- kungen unserer Meinung Raum gegeben. Immerhin scheint es am Platze zu sein , zum Schlusse auf den Ausgangspunkt unseres Rechtsbuches hinzuweisen. 1) Vergleicht man mit ihm die Rubrikation des Isernia und Alvarottus, so wird man finden, dass er mit ihr fast vollig iibereinstimmt , wiihrend Baldus mehr, aber aurh nicht im Sinne der 0 s e nbr iigg cn sclicn Edition, abweicht und Belvisio sich Osenbriiggen niihert. Die Glosse, soweit sich aus ihr ctwas crkennen liisst , steht offcnbar dcr obigcn Kubrikation niiher, als den moderncn Ausgaben. Die Ed. I, die Mainzcr Ausg. von 1477 und die liaseler von 1478 stimmen cndlich niit ihr fast vollig uberein. II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnreclits. 77 Den Ausgangspunkt des Langobardisclien Lebn- recbtes bildet offenbar dasLehnsgesetz Konrads voni Jabre 103 7. Den gewaltigen Eindruck , den es auf die Zeitgenossen macbte, spiegelt unser Rechtsbuch in allen seiuen Tbeilen nocb wieder. Wie der crste Titel des ersten Bucbes gleicb an den Rbmerzug Konrads erinnert , so lauten nocb zwei Titel aus Ardizoniscber Zeit : De lege Conradi und De capitulis Conradi (11/34, 40), von denen der letztere aber nicbt ein Konra- discbes, sondern ein Friderioianisches Gesetz zu meinen scbeint '). Eine Parapbrase des Konradischen Lebnsgesetzes sind die Titel 19 bis 24 des ersten Buches, welcbe irrthiimlich den Lotbar angeben, ja auch die Capitula Ugonis beschaftigen sich zum Theil mit Ge- genstiinden des Konradischen Lebnsgesetzes *). Das ganze erste Buch wird voll verstandlieh, wenn man das Lebnsgesetz Konrads in den Mittelpunkt stellt. Nicht als ob nicbt das Lebnrecht in- zwiscben eine reichere, materielle und processuale Ausbildung er- fabren batte3). Dass dies der Eall ist, lebrt eine nur oberfiaeh- licbe Vergleicbung des ersten Buches mit dem Gesetze Konrads. Aber um jenes Gesetz bat sich offenbar die Feudistenlitteratur scbon frfih gerankt. Die Veranlassung war zuniicbst eine ausser- liche. Der Liber Papiensis *) und die Lombarda *) nahmen das Gesetz auf. Die an sie ankniipfende Litteratur commentierte so- mit auch das Lehnsgesetz Konrads. Wie uns untriigliche Beispiele liierfiir in dem sg. Lombarda-Commentare dcs Ariprandus Titulus Dd beneficiis et terris tributariis und in der daran anschliessenden siimmula de fcudis et beneficiis secundum dominum Alipranduin vorliegen 5), so konnen wir aucb die sg. Lex quicunque des A r d i z o 1) Dies hat sclion Cujacius, I' actz und Dieck bemcrkt , Laspcyres bckiimpft. Dcr 1'ariser Codex 407 C, der iiltestc von den in Betracht kom- menden, liat dcn Namen Conradus nicht. (Die von mir urspriinglich angenom- mene Lesart 'Fredcricus' in Mon, Gcrm. 4°. Lcg. Scctio IV Tom. I p. 809 ist freilich aucli nicht sicher , da nur cin 'fe' ini Cod. steht, was besser auf 'fecit' zu bc/iehen i.st.) Wclchcn Sinn sollte cs auch habcn, dass Konrad etwas bc- stimmtc 'sicut et antiquitus consuctudo fuit scd non Mediolani'? Von cinem solchen Gescf.zc Konrads wissen wir auch nichts. Dagegen stimmt dcr Inhalt von 11/10 pr. — § 2 mit dem Inhaltc des Lehnsgesetzes Friederirhs (11/55) iiber- cin. Vor allcm entspricht das Verbot jeglicher Veriiusserungen (omncs alienationcs) durchaus nur der Uesetzgebung Friedcrichs, nicht dcr Konrads. Die Rubrik : De capitulis Conradi stanmit aus dcm 13. Jahrh. Siehe oben § 5. 2) Dies gilt vor allem von dem 2., 7. und 8. Absatz (bei Kriegel p. 873, 874). Auch dem sg. Commentar des Ariprand cntspricht Manches in den Capi- tula Ugonis. 3) So durch das Aufkommcn dcr minimi valvasores, durch die Weiberlehen, durch die Erweiterung des Erbrechts in der Seitenlinie u. a. m. 4) M. G. Leges foL IV 583, 635. 5) Anschutz S. 194—196. 78 II. I>ie Textentwicklung des Langobardisehcn Lchnrechts. und die Capitula Ugonis als Erzcugnisse gleicber Art betrachten. Aus solcben Erzeugnissen ist das erste Buch entstanden , indem sich langsam Stuck an Stiick ansetzte , zunachst Titel 1—6 als ein Traktat, sodann Titel 7—13 als ein zweiter Traktat, die sg. Lex Quicnnque (Titel 19—24) als ein dritter, dem sich Titel 25— 28 als Appendix anreibten. Zwiscben den zweiten und dritten Traktat wurden dann spater die Capitula Ugonis geschoben '). Dabei ist in den iilteren Bestandtbeilen des erstcn Bucbcs , zu welchen ich die ersten 6 Titel und die Lex quicimquc (Titel 19— 24) ziible, wie es scbeint der Einfluss von Pavia der maassge- bende1). Aus Pavia scheinen auch die Capitula Ugonis zu stam- men3). In den jiingeren Bestandtheilen (Tit. 7—13 und 25—28) tritt der Einfluss von Mailand *) mehr und mehr hervor, in zweiter Linie auch von Piacenza und Cremona. Vom romischen Recbte ist dieses erste Buch nur ausserlich gestreift5). 1) Dic nahercn Griir.de fiir diese Einthcilung, die mir angemcsscncr erschcint, als die von Laspeyres, wonach 1/1-1/8 den Kern des ersten Buches hilden, habe ich in der Praefatio zu mcincr Ausgabe der Consuetudincs gegeben. Dass Titel 1—6 zusammengehoren, ergiebt sich mit Sicherheit daraus, dass Titcl 6 zu Titcl 5 gclmrt und dicsen abschlicsst , wahrcnd wieder Titel 5 auf das Vorangehcnde weist. Die Sprache ist auch von Titel 7 ab eine andere und cs wcrdcn diesclhen Materien aufs Xcue abgehandelt. — Dass derartige Traktate fiir sich isoliert herumlicfen, dafiir haben wir nicht nur am Cod. Bamberg. D II 5 und Cod. Paris. 4615, sondern auch am Cod. Palat. 772 einen Bewcis, welcher die untcn ahge- drucktc Summula cnthalt. 2) Es ist nicht Zufall, dass in 1/19 Pavia vor Mailand in den besten Handschriften genannt wird. Uebcr die alte Rcchtsschule von Pavia handclt vorziiglich Merkel, die Geschichte des Langobardenrechts und ncuestens Eitting, die Anfiinge der Rechtsschule zu Bologna 1888 S. 40 ff. Derselbe, dic Institutionenglosscn des Gualcausus 1891 S. 35 ff., 50 ff. Vergl. auch Conrat, Gesch. der Quellen und Literatur dcs rOm. llechts im fruheren Mittcl- altcr I 393 ff. Ansclmus de Orto nennt in scincm Tractatus umgckehrt Mailand vor Pavia. 3) Da Ugo de Gambolado 1112 judex zu Pavia war. Sichc oben S. 47 N. 2. Ebenso leistet 1202 cin Sigcnbaldus de Gambolao fiir dic Stadt Pavia an dic Gcmeinde Vercelli dcn Ericdcnscid (Mon. hist. patr. Chart. Tom I Nr. 737), tritt 1255 ein dominus Calvus dc Gambolato als vicarius capituli Pa- piensis auf (1. c. Tom. II Nr. 1915). Ein Mussus dc Gambolato tritt in dem Erie- den zwischcn Pavia, Novaria, Mailand und Vercclli nuf. (Mon. hist. patr. Legcs niunicipales Tom. II p. 743). 4) Die auf Mailand bezuglicbe Stelle in 1/1 § 6 ist bekanntlich spiiteres Glossem. Auch 1/13 § 1 ist wohl noch Glossem. Dagegcn sind die Bezugnahmcn auf Mailand, Piacenza und Cremona in 1/26 § 1, 1/27 und 1/28 jedenfalls dcm Tcxte von vornhcrcin iinmancnt gewesen. 5) 1/1 § 4 braucht nicht auf liekanutschaft mit dem rOmischen Rechte schlicssen zu lasscn, denn die Tochter warcn schon nach langobardischem Rechte erbbercch- tigt, wcnngleich sic schlechter als dic SOhnc hchandclt wurdcn, und in jener Stelle handclt es sich, wie mit Recht die Glosse bcmerkt, um das Erhrecht uberhaupt. 1/1 § 5 ist auch nicht bcweisend, da die Commentatoren der Lombarda vom Erb- II. Dfe Textentwleklnng des Langobardischen Lehnrcchts. 70 Mit dem zweitcn Buche, den Obcrtischcn Briefen, iibernimmt Mailand die Fiihrung vollkommen und behalt sie bis zum Schlusse '). Das Gesetz , welches die erstcn 24 Titel des zweiten Buches beherrscht , ist das Lehnsgesetz Lothars von 113 6. Wiederholt wird auf diese Lex oder Constitutio nova Bezug ge- nommen (Tit. 3, 9, 24 § 12) , charakteristischer Weise auch hier noch in Ankniipfung an die Lombarda-Handschriften , von denen ein Theil sie aufgenommen hatte-). Des Lehnsgesetzes Konrads wird daneben seltener gedacht (9 § 4,16). Neben dem Lehnsge- setze Lothars wird die Praxis der curia Mediolanensis beriicksich- tigt. Das romische Recht wird ausgiebig benutzt. In den Ardizonischen Zusatzen (Tit 25 — 51) tritt von den Kai- sern Friedrich in den Vordergrund. Zwar die Titel 25 und 26 behandeln lediglich das Grewohnheitsrecht, insbesondere der Mai- liinder Curie, wie denn fiir den Titel 26 und die Titel 33 und 34 der Liber consuetudinum Mediolani von Werth ists). Aber von Titel 28 ab tritt der Einfluss der Fridericianischen Gesetzgebung zu Tage. Wie 11/^8 § 4 mit 11/55 § 6 zusammenhiingt, so nimmt LI/33 § 3 auf die Fridericianische Gesetzgebung Bezug, enthiilt 11/39 § 1 einen Satz aus dem Lehnsgesetz Friederichs, setzt 11/44 den durch 11/55 geschaffenen Rechtszustand voraus uud behandelt offenbar 11/40 dieses letztere Lehnsgesetz. Auch 11/54 § 2 ist wohl nichts anderes, als ein aus 11/55 § 3 entnommenes Stiick4). Wenn daneben noch die Lex Conradi in 11/34 s) herangezogen wird, rcclit his zum 7. Gradc sprechen. Am ehestcn sind die letztcn Titcl (2C— 28) zu rarwendcil, doch auch hicr ist dcr Inhalt wcscntlich lombardisch. Nichts kann jedenfails das Wesen des ersten Huches wenigcr trefien, als dcr Satz von Eich- horn, es cnthalte einen „Aufsatz iibcr das Lelinrccht und dcsscn Ahweich- ungcn vom rumischcn Recht", den Spiiterc immer wieder nachge- sprochen habcn. 1) Uebcr das Verhaltniss des libcr feudorum zu dem Sta- tutarrecht Norditalicns fclilt es bisher an cincr Untcrsuchung. Ausscr dem Mai- lander Stadtrecht kommt vornehmlich das von Pisa in Iietra<-ht. 2) Mon. Germ. Leg. fol. IV. p. 639. 8) Jedcnfalls von griisserem Wcrthc als fiir dic- jenigen Stiicke, dic aus den Ucuda abgeschrichen sind. Ich will es dahingestcllt sein lasscn, ob nicht fiir 11/34 und 11,1'.' das Mailander Kcchtsbuch gcradczu das Vorbild war. 4) Wahrend 11/54 § 1 ein spateres Einscbicbscl ist. Ich gche also noch weiter, als Dicck, der wenigstcns 11/54 §2 als ein selbstandiges Stiick zu rettcn sucht (S. 172), wahrcnd Laspeyres (S. 222. 223) bcide fiir cchte Stiicke halt. Mir scheint, von den capitula extraordinaria des Ardizo einstweilcn abgc- sehen, in den Ecuda von Kaisergesetzen nichts enthaltcn zu sein, wortiber wir nicht sonst unterrichtet sind. 5) Dass auch dieser Titel eine 1'araphrasc dcs Gesetzes von Eriedrich sei, nimmt Dieck jedenfalls mit Unrecht an. 80 II. Dic Textentwieklung des Langobardischcn Lelinreclits. so geschieht dies nur, um hcrvorzuheben, dass sie in Mailand un- praktisch sei, und wenn das Gesetz Lothars genannt wird (11/38), so hat dies seinen Grund darin , dass Friedrich es ausdriicklich bestatigte und neu erweiterte. So sind es die drei Kaiser : Konrad II. , Lothar III. und Friedrich Barbarossa, zu denen die Feudisten aufblickten. Jeder von ihnen driickt einem Theile unseres llecktsbuches sein Gepriige auf. Konrad macht ein Lehnrecht und eine Litteratur des Lehn- rechts durch sein Gesetz moglich. Lothar stellt durch sein Ver- ausserungsverbot den Treubegriff im Lehn auch nach der sachen- rechtlichen Seite fest und Friedrich baut die Satze seiner Vor- giinger durch sein Lehnsgesetz (11/55) aus, wie er das Staatsrecht des Feudalstaates durch seine Landfriedens-Gesetze (11/27, 53) in das Lehnrechtsbuch hineingelangen liisst (vergl. 11/28, 11/40). Aus den drei Gesetzen dieser drei Kaiser und aus der Praxis der Mai- liinder Curie hat die Jurisprudenz von Pavia und Mailand die Consuetudines feudorum geschaffen '). 1) Mit dicscr Auffassung trete ich in entschiedenen Gegcnsatz zu der von Laspeyres S. 841 — 343 entwickcltcn , wonach 'die Kntstchung dcr cinzelncn tompilationcn, aus welchen unscr Hechtshuch hcrvorgegangen ist, nur unter dcm Eintiussc dcs Gewohnhcitsrechtes gestanden hat'. Gegen solche Auffassung spricht sihon dic Gcsehichte der loinhardischcn Juristenschulc , dcrcn Fortsetzer eben die Keudisten sind. Schupfer, Manualc 2 cd. p, 451, 452 steht mciner Auffassung naher. III. Consuetudines feudorum. Textus compilationis antiquae et recensionis vulgatae. Accedunt capitula extraordinaria. III. Consuetudines feudorum. •i Antiqua Tit. 1 c. 1. 2. Vulgata Lib. 1, Tit. 1. de FEUDIS. L QUIBUS MODIS FEUDUM ADQUIRITUR ET RETINE- TUR. 1. Quia de feudis tractaturi sumus, videamus primum, quifeu- dum dare possuut. Arcbiepisco- pus, episcopus, abbas, abbatissa, praepositus, si antiquitus eorum fuit consuetudo, feudum dare pos- sunt. Marcbio, comes '), qui pro- prie regis capitiinei dicuntur. Sunt et alii, qui ab istis feudum accipiunt, qui proprie regis val- vassores dicuntur, sed bodie ca- pitanei appellantur ; qui et ipsi feuda dare possunt. Ipsi vero, qui ab eis accipiunt, minores val- vassores dicuntur. 2. Quia vidimus de per- INCIPIUNT CONSUETU- DINES FEUDORUM ET PRIMO « L DE HIS, QUI FEUDUM DARE POSSUNT ET QUAL-J- TER ACQUIRATUR ET RE- TINEATUR. Quia de feudis tractaturi sumus, io videamus primo, qui feudum dare possunt. Feudum autem dare possunt arcbiepiscopus, episcopus, abbas, abbatissa, praepositus, si antiquitus fuerit consuetudo eo-ii rum, feudum dare. Marcbio, co- mes, qui proprie regni vel regis capitanei dicuntur, similiter feu- dum dare possunt. Suut et alii, qui ab istis feuda accipiunt, qui 2.1 proprie regis vel rcgni valvaso- res dicuntur, sed bodie capitanei appellantur, qui et ipsi feuda dare possunt. lpsi vero, qui ab eis accipiunt, minores valvasores di- 25 cuntur. § 1. Et quia vidimus de per- 1) Lex Conradi statuit 'ut nullus miles episcoporum, abbatum, abbatissarum aut marcbionum vcl comitum vel omnium qui beneticium de nostris publicis bonis aut de ecdesiarum praediis nunc tcnent .... beneticium pcrdat'. sc 6* 84 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. 1 c. 2. sonis, videamus, qualia priushabu- erunt initia. Antiquissimo enim tempore sic erat in dominorum po- 5 testate connexum, ut, quando vel- lent, possent auferre. Postea vero eo vcntum est, ut usque ad vitam fidelis produceretur. Sed cum hoc jure successorio ad fi- lolios non pertineret, sic progres- sum est, ut ad filios deveniret, in quem scilicet dominus hoc vellet confirmare beneficium. Quod hodie ita stabilitum est, ut ad « omnes aequaliter pertineat. Cum vero Conradus proficisceretur Ro- mam, petitum est a fidelibus, qui in ejus erant servitio, ut lege ab eo promulgata hoc etiam ad 2onepotes ex filio producere digna- retur et, ut frater fratri sine le- gitimo herede defuncto in bene- ficio, quod vel eorum patris fuit, succedat1). Si autem unus ex 25 fratribus a domino feudum acce- perit , eo defuncto sine legitimo herede, frater ejus in feudum non succedit z). Quod etsi communi- ter acceperint, unus alteri non so succedit, nisi hoc nominatim dic- tum sit, scilicet ut uno defuncto sine legitimo herede alter succe- dat3), herede vero relicto frater removebitur. Vulgata Lib. I, Tit. 1. sonis, videamus, qualia prius ha- buerunt initia. Antiquissimo enim tempore sic erat in dominorum potestate connexum , ut, quando vellent, possent auferre rem in feudum a se datam. Postea vero eo ventum est, ut per annum tan- tum firmitatem haberent, deinde statutum est, ut usque ad vitam fidelis produceretur. Sed cum hoc jure successionis ad filios non pertineret, sic progressum est, ut ad filios deveniret, in quem sci- licet dominus hoc vellet benefi- cium confirmare. Quod hodie ita stabilitum est, ut ad omnes aequa- liter pertineat. Cum vero Con- radus Romam proficisceretur, pe- titum est a fidelibus, qui in ejus erant servitio, ut et lege ab eo promulgata hoc etiam ad nepotes ex filio producere dignaretur et, ut frater fratri sine legitimo he- rede defuncto in beneficium, quod eorum patris fuit, succedat. Sin autem unus ex fratribus a do- mino feudnm acceperit, eo de- functo sine legitimo herede, fra- ter ei in feudum non succedat. Quod etsi communiter acceperint, unus alteri non succedet, nisi hoc nominatim dictum sit, scilicet ut uno defuncto sine legitimo herede alter succedat, herede vero re- licto frater removebitur. 35 1) Cfr. legem Conradi. 2) Secundum legem Conradi quae dicit: 'bene- ficium quod patris sui fuit liabeat'. 8) Cfr. Arijirandi comment. Tit. de be- neficiis: 'Si duo sunt filii, uno sine filio decedente succedit alter. Aliud si ipsi siniul quaesissent ; tunc enim sibi invicem non succederent, nisi id nominatim dic- tum sit , cum investirentur' (Anschiitz p. 196). Vide infra tit. IV c. 1, tit. VI 40 c. 3. 9. Constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaxni II p. 957). III. CoDSuetudines feudorum. 85 Antiqua Tit. I c. 2. 3. 4. Hoc autem notaudum est, quod, licet filiae ut masculi patribus succedant legibus, a successione feudi removentur, quia ') neque faidam levare vel pugnam facere possunt, et earum filii, nisi spe- cialiter dictum sit, ut ad eas per- tineat 2). 3. Hoc autem sciendum est, quod beneficium hoc ad venientes ex latere ultra fratres patrueles non progreditur per successionem secundum usum ab antiquis sa- pientibus constitutum '), licet mo- derno tempore usque ad septinmm genuculum 4) sit usurpatum. Jure novo usque in infinitum exten- ditur. 4. Notandum est autem, quod illud beneficium, quod a regis ca- pitaneis atque regis valvassoribus aliis praestatur , proprie jure feudi censetur, illud veio, quod a minoribus in alios transfertur, non jure feudi judicatur 5) ; sed quando voluerint, recte auferre queunt, nisi Romam cum illis in exercitu perrexerint, quo casu in jure feudi transit , vel si ali- quid propter feudum accepe- VuJgata Lib. I, Tit. 1. § 2. Hoc autem notandum est, quod, licet filiae ut masculi pa- tribus succedant legibus, a suc- cessione tamen feudi removentur, 6 similiter et earum filii, nisi spe- cialiter dictum fuerit, ut ad eas pertineat. § 3. Hoc quoque sciendum est, 10 quod beneficium ad venientes ex latere ultra fratres patrueles non progreditur successione secundum usum ab antiquis sapientibus con- stitutum, licet moderno temporcu usque ad septimum gradum sit usurpatum, quod in masculis dc- scendentibus novo jure usque in infinitum extenditur. §4. Notandum est autem, quodao illud beneficium, quod a regis ca- pitancis atque regis valvasoribus aliis impenditur, proprie jure feudi censetur, illud vero, quod a mi- noribus in alios transfertur, nonas jure feudi judicatur (aliter in cu- ria Mediolanensi observatur) ; sed quando voluerint, recte au- ferre queunt, nisi Romam in ex- ercitu cum illis perrexerint vel so aliquid propter feudum accepe- 1) Cfr. Liulprandi leges l. 13: 'quia filiae ejus eo, quod femineo scxu csse provatur non, possunt faidam ipsam levare', Lombarda vulg. I Tit. 9 l. 18, Ari- prandi commcnt. Tit. de beneficiis (Anschiitz p. 195). 2) Cfr. Constitutum usus Pisanae ciritatis (Bonaini II p. 957). 3) t. «. usque ad quartum gradum 35 computationis romanae cfr. infra tit. IV c. 1, tit. VI c. 8. Antiquos sapientes esse sapientes Papiae, Mediolani etc, de quibus tit. VI c. 7 loquilur, verisimilc cst. 4) t. e. usque ad finem 'parentillae'. Cfr. Ed. lioth 153: 'Omnis parcntilla usquc in scptimum geniculum numeretur'. 5) Lex Conradi discernit dua sola genera vahassorum, majores valvassores et minores. Majores valvassores sunt 40 omnes 'qui lieiie-nYitim de nostris (i. e. regis) publicis bonis aut de aecclesiarum prediis tenent', minores valvassores sunt milites eorum. De aliis personis lex non loquitw. m. Consuetudines feudorum. 86 Antiqua Tit. I c. 4. 5. rit, tunc nisi restituto pretio au- ferrenon possunt1). § 1. Item illud, quod datur nomine gastaldiae2) 5 vel guardiae 3) et pro mercede ali- cujus rei, transacto anno potest auferri jure et pretio pro eo dato non restituto, nisi ad certum tcm- pus fuerit datum 2). Si vero ga- lostaldii aliquid nomine proprii feudi possederint, non valebnnt propterea possessionem sibi de- fendere, nisi potuerunt per pares curtis vel breve testatum probare, 15 se, antequam gastaldii essent vel postquam desierunt esse, investi- turam accepisse. 20 2S 5. Si vcro archiepiscopus, cpi- scopus, abbatissa investituram ejus feudi , quod alius detineat, eo tenore alicui dederit, ut post aoojus decessum, qui possidet, ba- beat , et ante decesserit quam ille, qui feudum possidet, succes- sores non coguntur eam investi- turam facere vel confirmare, 35 etiamsi pares curtis adsint Vulgata Lib. I, Tit. 1. 2. 3. rint ; tunc enim nisi restituto pretio auferre non possunt. II. DE FEUDO GUARDIAE VEL GASTALDIAE. Item illud, quod datur nomine gastaldiae vel guardiae et pro mercede alicnjus rei, transacto anno potest jure auferri etiam pretio pro eo dato non restituto, nisi ad certum tempus fuerit datum. § 1. Si vero gastaldi aliquid nomine proprii feudi pos- sident, non valebunt propterea possessionem sibi defendere, nisi per pares curtis potuerint vel breve testatum probare, se, ante- quam gastaldi essent vel, post- quam desierint esse, investitnram accepisse. m. QUI SUCCESSORES TENEANTUR. Si vero arcbiepiscopus, episco- pus , abbas, abbatissa investitu- ram ejus feudi , quod alius deti- neat, eo tcnore alicni dederit, ut post decessum ejus, qui possidet, liabeat, et ante decesserit quam ille, qni feudum possidet, succes- sores eorum non cognntur eam investituram facere vel confir- mare, etiamsi pares curtis adsint 1) Cfr. infra tit. III, tit. VI c. 4, tit. IX c. 4. 2) Cfr. librum consuct. Mediolani Itubr. 20 in fine. De gastahliis hujus tenqwris vide Mon. German. Leg. FoJ. IV p. 671 et ihi citatos, praeterea Pertile o c. I p. 297, M. Ilandloike 'I>ie lombardischen Stiidte unter der Herrsiliaft der Hischofe' 1883 p. 42. 3) = custodia. Cfr. Mon. Germ. hist. 4*. Leg. Sectio IV Tom. I p. 380: Et si ita, ut predictum cst, imperator vel filius eius castrum in custodia sua rc- tinerc noluerit, Astcnsibus commendare habet in guardia ... III. Consuetudines feudorum. 87 Anfiqua Tit. 1 c. 5. 6. testes vel breve inde testatum sit, nisi ille, qui investituram accepit, nomine ejus feudi missus in pos- sessionem sit. Sed si ille, qui feudum possidet, prius decesserit quam ille, qui investituram fecit, jure cogitur eam ratam habere *). 6. Laici vero iisdem modis, quibus supra diximus, aliis si in- vestituram dederunt, beredes eo- rum, si rationibus claruerit, om- nimodo eam adimplere coguntur. Vulgata Lib. I, Tit. 3. 4. testes vel breve testatum inde sit, nisi ille, qui investituram acceperit, nomine eju3 feudi in possessionem missus sit eo con- 5 sentiente, qui detinet. Sed si ille, qui feudum possidet, prius de- cesserit quam ille, qui investitu- ram fecit, jure cogitur eam ratam babere. io § 1. Laici vero iisdem modis omnibus, quibus supra dixiraus, si aliis investituram dederint, heredes eorum, si rationibus cla- ruerit, omnimodo eam adimplereis compelluntur. § 1. Si autem controversia in- ter dominum et fidelem de inves- titura feudi fuerit, quid juris sit, videamus. Si investitura facta fuerit coram paribus curtis aut cum brevi testato 2) , recte eum dominus cogitur mittere in feudi possessionem. Si vero fuerit in possessione, et mota ei fuerit con- troversia a domino, ei datur de- fensio propter possessionem. Si autem non fuerit in possessione ncc supradictis modis potuerit probare, tunc illius erit defensio, qui dicitur fecisse investituram *). IV. DE CONTROVERSIA INVESTITURAE. Si autem controversia inter do- 20 minum et fidelem de feudi inves- titura fuerit, quid juris sit, vi- deamus. Si investitura facta fu- erit coram paribus curiae aut in brevi testato, recte eum, qui in- ts vestitus est, cogitur dominus mit- tere in feudi possessionem. Si vero fuerit in possessione, et raota ei fuerit controversia a domino, ei defensio detur propter posses- so sionem. Si autem non fuerit in possessione nec supradictis modis poterit probare, tunc illius erit defensio, qui investituram dici- tur fecisse. 35 1) Cfr. infru tit. IV c. 2, tit. VII c 2 et constitutum usus Pisanae cin- tatis (Bonaini, II p. 959). Vide ad hoc caput: Albrecht 'Die Gewere' p. 287, Er. ab Horn 'De investitura evcntuali et exspectativa feudali' p. 45 sq. 2) Cfr. II. Brunner 'Zur Rechtsgeschichte der romischen und gcrmanischen Ur- kunde' 1880 p. 284. 3) Cfr. infra tit. V c. 1, tit. VI c. 13, tit. VII c. 3*0 et Heusler 'Die Gewere' p. 224. Cfr. quoque Constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaini II p. 95 9J. ss III. Consuetudines feudorum. Antiqna Tit. I c. 6. § 2. Si vero feudum aliquis habuerit , de quo nulla contro- versia est, et dixerit, se investi- 5 turam alterius feudi accepisse ab eodem domino, nec in possessione fuerit nec praedictis rationibus potuerit probare , licet domini esset defensio , ex ordine tamen, loquia aliunde vasallus cst, remit- titur domino ex aequitate defensio. § 3. Cum autem quis dixerit, per successionem feudum ad se pertinere, asserendo id esse pa- lstcrnum, si fuerit iu possessione medietatis vel alterius partis vel cambium proprietatis nomine il- lius feudi habuerit vel aliis jus- tis rationibus illud esse pater- 2onum probare potuerit, jure obti- nebit '). § 4. Item si aliquis possederit castrum, quod dixerit se pro fcudo tenere, et econverso dominus per 25guardiam dixerit se ei dedisse, domini est probatio, et si potue- rit probare, tunc ille, qui tenct, debet domino restituere vel pro- bare per pares curtis vel breve sotestatum, postquam in guardiam suscepisset, se a domino pro feudo investituram accepisse ; domino vero in probatione deficiente tunc illius erit defensio, qui possidet2). 85 § 5. Similiter si aliquis pos- sederit castrum aut aliam rem, et dominus se pro pignore dixe- rit ei dedisse, e contrario ille Vulgata Lib. J, Tit. 4. § 1. Si vero feudum aliquis habuerit, de quo nulla controver- sia est, et dixerit, se investitu- ram alterius feudi accepisse ab eodem domino, nec in possessione fuerit nec praedictis rationibus probare potuerit, licet domini esset defensio, ex ordine tamen, quia aliunde vasallus est, remit- titur domino ex aequitate defensio. § 2. Cum autem quis dixerit, feudum ad se per successionem pertinere , asserendo illud esse paternum, si fuerit in possessione mcdietatis vel alicujus partis vel cambium proprietatis nomine il- lius feudi habuerit vel aliis jus- tis rationibus illud esse pater- num probare potuerit, jure ob- tinebit. § 3. Item si vasallus possede- rit castrum, quod dixerit se pro feudo tenere, et econtra dominus per guardiam dixerit se ei dedisse, domini est probatio, et si poterit probare, tunc ille, qui tenet, de- bet domino restituere vel pro- bare per pares curtis vel per breve testatum , postquam in guardiam suscepisset, se a domino pro feudo investituram accepisse ; domino vero in probatione defi- ciente tunc illius erit defensio, qui possidet. § 4. Similiter si aliquis pos- sederit castrum vel aliam rem, et dominus dixerit, se pro pig- nore ei dedisse, e contrario ille 1) Cfr. infra tit. V c. 2, tit. IX c. 17, Constitutum usus Pisanae civitatis (Bo- naini II p. 964. 965). 2) Cfr, Heusler op. cit. f. 236. 237. III. Consuetudines feudorum. 89 Antiqua Tit. 1 c. 6. 7. dixerit, se accepisse pro feudo, si dominus potuerit probare, quod ei pro pignore dedisset, tunc ille, qui tenet, domino restituet vel probet supradicto modo, se a domino, postquam pro pignore accepit, feudi nomine accepisse, et si dominus non potuerit pro- bare, se nomine pignoris dedisse, erit defensio illius, qui possidet. 7. Si quis de manso uno feudi nomine investituram acce- pit et dixit , quod omne incre- mentum pertineat ad eum pcr investituram , si dominus reser- vaverit sibi aliquid in ipsa curte, tunc oportebit fidelem incrementi investituram per pares curtis vel breve testatum probare. Sed si dominus in ipsa curte ni- bil sibi retinucrit, tunc incre- mentum jure feudi fidelis retine- bit1). Si vero fidelis in posses- sione incrementi fuerit, uon opor- tebit investituram probare, sed jurare. § 1. Rursus si aliquis accepit investituram feudi 'cnm omni in- cremento quod ei evenerit', et ei aliquid accreverit vivente eo, a quo accepit , ipsius erit ; et si ille, qui investituram fecit, sine berede decesserit et feudum re- versum fuerit ad eum, a quo te- nuerit, vel ad alium , quidquid post mortem ejus , qui dederit, accreverit, ad eum pertinebit, ad quem regressum fuerit. Vulgata Lib. I, Tit. 4. dixerit se suscepisse pro feudo, si potuerit dominus probare , quod ei pro pignore dedisset, tunc ille, qui tenet, domino restituet 5 vel probet supradicto modo, se, postquam a domino pro pignore accepit, feudi nomine accepisse, et si dominus non potuerit pro- bare, se nomine pignoris dedisse, w erit defensio illius, qui possidet. § 5. Si quis de manso uno feudi nomine investituram acce- perit et dixerit, quod omne in- crementum pertineat ad eum per is investituram , si dominus reser- vaverit sibi aliquid in ipsa curte, tunc oportebit fidelem incrementi investituram per pares curtis vel per breve testatum probare. 20 Sed si dominus in ipsa curte nibil sibi retinuit, tunc omne in- crementum jure feudi fidelis ob- tinebit. Si vero fidelis in pos- sessione incrementi fuerit , non oportebit eum investituram pro- bare, sed jurare. § 6. Rursus si aliquis acce- perit investituram feudi 'cum omni incremento quod ei obve- »0 niret', et aliquid accreverit vi- vente eo, a quo acceperit, ipsius erit; et si ille, qui investituram fecit, sine herede decesserit et feudum reversum fuerit ad enm, 35 a quo ipse tenuerit, vel ad alium, quidquid post mortem ejus , qui dedit, accreverit, ad eum perti- nebit, ad quem regressum fuerit. 1) Cfr. constitututn usits Pisanae civitaiis (Bonaini II p. 959). 4.1 90 111. Consuetudines feudorum. Anliqua Tit. 11. II. QUALITER FEUDUM AMITTATUR1). Quia supra dictum est, quibus s modis feudum adquiritur et reti- netur , nunc videamus , qualiter amittatur. Si enim praelium cam- pestre habuerit et vasallus eum morantem in ipso praelio dimi- wserit non mortuum, non ad mor- tem vulneratum. feudum amittere debet. § 1. Item si fidelis dominum cucurbitaverit *) vel id facere laboraverit vel si cum 15 filia aut cum nepte ex filio aut cum sorore domini concubue- rit, jure feudum amittere cen- setur. Similiter si dominum assalierit vel castrum domini 2» sciens , dominum vel dominam ibi esse. Item si suum fratrem occiderit vel nepotem, id est fi- Hum fratris, aut si libellario no- mine amplius medietate feudi de- 25 derit aut pro pignore plus me- dietate obligaverit, ita ut trans- actum3) permittat, vel dolo hoc egerit, feudi amissione mulctabi- tur. 30 Vulgata Lib. I, Tit. 5. V. QUIBUS MODIS FEUDUM AMITTATUR. Quia supra dictum est, quibus modis feudum acquiratur et re- tineatur, nunc videamus, qualiter amittatur. Si enim dominus prae- lium campestre habuerit et va- sallus eum morantem in ipso prae- Ho dimiserit non mortuum , non ad mortem vulneratum , feudum amittere debet. § 1. Item si fidelis cucurbitaverit dominum, id est cum uxore ejus concu- buerit vel concnmbere se exer- cuerit, vel si cum filia aut cum nepte ex filio aut cum nupta filio aut cum sorore do- mini concubuerit — haec ita ob- tinent, si in domo domini maneat — jure feudum amittere cense- tur. § 2. Similiter si dominum assalierit vel castrum domini sciens, dominum vel dominam ibi esse. § 3. Item si fratrem suum occiderit vel nepotem, id est fi- Hum fratris. § 4. Aut si libella- rio nomine amplius medietate de- derit aut pro pignore plus me- dietate obligaverit, ita ut trans- actum permittat, vel dolo hoc fecerit, feudi amissione mulctabi- tur. § 5. His omnibus casibus feudum ad dominum revertitur. 35 1) Cfr. ad hunc Htulum constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaini II p. 967. 968). 2) Verbum invenitur in libro Papiensi, Kxpos. ad Rothar. 213 (M. G. L. Fol. IV p. 348). Verbum 'cucurbitas' legitur in stimma Rofredi Beneventani de pugna. Cfr. ad hoc verbum Ducange, Glossarium s. h. v. 8) id est obnoxia- tionem (legem commissoriamj. I)e verbo transactare seu trasactare vide Indicem 40 verborum ad leges Langobardorum (M. G.L. lol. IV p. 678) et Brunner in 'Zeitsehrift fiir Handelsrecht' tom. XXII p. 545; Ptriile , o. c. IV p. 541, 542, R. Schroe- der, Lehrb. der deutschen Rechtsg. 2 ed. p. 282. Cfr. uifra tit. VII c. 6. III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tib. II. § 2. Rursus si fidelis minus medietate libellario nomine de- derit et sine berede decesserit, et feudum ad dominum redierit vel, postquam ad libellarium de- derit vel pignori obligaverit, do- mino rcfutavit, tunc ille, qui ab eo accepit, nullo jure se adver- sus dominum tueri poterit '). § 3. Praeterea si ille, ad quem feudum per successionem obve- nire debet, consenserit eos inves- tire , ad quos secundum morem rectum non pertinet, nullo modo ad illud repetendum regressum babet. § 4. Item si fuerint duo fratres et unus investituram feudi acceperit, si postea cum fratre diviserit et ille, qui feudi partem accepit, et postea plus medietate vendiderit et sine legitimo berede decesserit, feudnm ad dominum revertatur. § 5. Item si quis feu- dum in curte babuerit domini sui , non poterit ipsuin fcudum in aliqua partc libcllario nomine alicui sine consensu domini dare vel pignori obligare. Similiter si extra curtem detinuerit et do- minus districtum babuerit vel alitiin bonorem , et si alienaverit sine domini voluntate, jure ad dominum revertatur. 91 Vulgata Lib. I, Tit. 5. § 6. Rursus si fidelis minus me- dietate libellario nomine dederit et sine berede decesserit, et feu- duin ad dominum redierit vel, 5 postquam ad libellum dederit vel pignori obligaverit, domino refu- taverit , tunc ille , qui ab eo ac- ceperit , nullo jure adversus do- minum se tueri poterit. § 7. Prae- 10 terea si ille , ad quem feudum per successionem jure obvenire debet, consenserit eos investire, ad quos secundum morem et rec- tum ordinem non pertinet, nullois modo ad eum repetendum re- gressum babet. § 8. Item si fue- rint duo fratres et unus investi- turam feudi acceperit, si postea feudum cum fratre diviserit et2o ille, qui partem accepit , postea plus medietate vendiderit et sine berede legitimo decesserit, feu- dum ad dominum revertitur. § 9. Item si quis feudum babuerit inas curte domini sui, non poterit ip- sum feudum in aliqua parte li- bellario nomine alicui sine con- sensu domini sui dare vel pig- nori obligare. Similiter si extra3o curtem detinuerit ct doininus di- strictum babuerit vel alium bo- norem, et si alienaverit sine do- mini voluntate, jure ad dominum revertitur. 35 1) Cfr. infra tit. VI c. 6. Laspeyres op. cit. p. 158. 159. 2) Cfr. dc constitutione 1'apae Urbani II 92 III. Consuctudines feudorum. Antiqua Tit. II, III. 5 § 6. Item si episcopus vel abbas vel abbatissa vel dominus plebis feudum de rebus ecclesiarum, quae ei subjectae sunt et tituli vocantur, dederit, nullum babet vigorem losecundum boc, quod constitutum est a Papa Urbano in sancta sy- nodo *) , hoc est illud, quod post ejus decretum datum fuerit; quod autem ante datum fuerat , firmi- 15 ter permanere debet '). § 7. Idem juris est, si praepositus vel alia ecclesiastica persona , quae anti- quitus non sit solita feudnm dare, scilicet ut, quod dederit, non sit sostabile de jure. § 8. Quin etiam si quis feudum eo tenore acce- perit, ut ejus descendentes, mas- culi et feminae , ipsum babere possint , relicto masculo ulterius w feminae non admittantur. § 9. Mutus feudum retinere non po- test, sed si feudum magnum fue- rit, quo ei ablato se exhibere non valeat , tantum ei relinqui debet, sounde possit se retinere *). § 10. Et bis omnibus casibus feudum amittitur et ad dominum rever- titur. HL QTJAE SIT NATURA FEUDI. Natura feudi haec est, ut si Vulgata Lib. 1, Tit. 6, 7. VI. EPISCOPUM VEL ABBA- TEM VEL ABBATISSAM FEUDUM DARE NON POSSE. Item si episcopus vel abbas vel abbatissa vel dominus plebis feudum dederit de rebus eccle- siarum , quae eis subjectae sunt et tituli vocantur, nullum habet vigorem secundum hoc, quod con- stitutum est a Papa Urbano in sancta synodo, hoc est illud, quod post ejus decretum datum fuerit ; quod autem ante datum fuerit, firmiter permanere debet. § 1< Idem juris est, si praepositus vel alia ecclesiasticapersona, quae antiquitus non sit solita in feu- dum dare, scilicet ut, quod dede- rit, de jure non valeat. § 2. Quin etiam si quis eo tenore feudum acceperit , ut ejus descendentes, masculi et feminae, illud habere possint , relicto masculo ulterius feminae non admittuntur. § 3. Mutus feudum retinere non po- test, scilicet qui nullo modo lo- quitur, sed si feudum fuerit mag- num , quo ei ablato se exhibere non valeat, tantum ei relinqui debet, unde possit se retinere. § 4. Et his omnibus casibus feu- dum amittitur et ad dominum revertitur. VH. DE NATURA FEUDI. Natura feudi haec est, ut si 1) Vide quoque librum consuetud. Mediolan. Bubr. 27: Ab Archiepiscopo vero vel Abbate bodie novum feudum dari non potest sive concedi, quia sacra- 40 mento sint astricti ne illud faciant , vetus autem feudum investire permissum est eis. 2) Cfr. ad §9: 0. F. Gierke, de debitis feudalibus 1860 p. 23sqq. III. Consuetudine9 feudorum. 98 Antiqua Tit. III, IV c. 1. princeps investierit capitaneos suos de aliquo feudo, non potest eos devestire *) sine culpa, id est marchiones et comites et ipsos, qui appellantur proprie capita- nei *). Idem est , si investitura facta sit a capitaneis et majori- bus valvassoribus, qui improprie hodie appellantnr capitanei. Si vero fuerit facta a minoribus vel minimis valvassoribus, aliud est. Tunc enim possunt devestiri non habita ratione culpae, nisi fece- rint hostem Romae — tunc enim idem est in minimis quod in ma- joribus valvassoribus — vel nisi emerunt — tunc enim pretium restituendum est secundum anti- quum et rationabilem ttsum'). Moderni autem non ita subtiliter cernentes dicunt, idem observan- dum in minimis quod in majori- bus valvassoribus*). Vulgata Lib. I, Tit. 7. 8. princeps investierit capitaneos suos de aliquo feudo, non potest eos disvestire sine culpa, id est marchiones et comites et ipsos, & qui proprie hodie appellantur ca- pitanei. § 1. Idem est, si inves- titura sit facta a capitaneis et majoribus valvasoribus , qui im- proprie hodie appcllantur capi- 10 tanei. Si vero facta fuerit a mi- noribus vel minimis valvasori- bus, aliud est. Tunc enim pos- sunt disvestiri non habita ratione culpae, nisi fecerint hostem Ro- 15 mae — tunc enim idem est in minimis quod in majoribus val- vasoribus — vel nisi emerint — tunc enim pretium restituendum est secundum antiquum et ratio- 20 nabilem usum. Moderni autem non ita subtiliter cernentes di- cunt, idem observandum in mini- mis quod dictum est in majoribus. IV. DE FEUDI SUCCES- SIONE. 1. Sequitur igitur de feudi successione videre. Si quis ita- que decesserit filiis et filiabus superstitibus , succedant tantum filii aequaliter vel nepotes ex fi- lio in locum sui patris nulla or- dinatione defuncti in feudo ma- VHI. DE SUCCESSIONE 25 FEUDI. Sequitur de successione feudi videre. Si quis igitur deces- serit filiis et filiabus supersti- tibus , succedunt tantum filii M aequaliter vel nepotea ex filio in loco sui patris nulla ordi- natione defuncti in feudo ma- 1) Cfr. legem Conradi: 'nemo injuste disvestire eos audeat'. 2) Cfr. supra titulum I c. 1. 8) Cfr. supra titulum I c. 4. 4) Jlic titulus distin- 35 guit tria genera vasallorum a) capitaneos et majores vahassores, b) minores val- vassores, c) minimos valvassores. Re concordat auctor cum auctore tituli primi et facit solam mentionem opinionis 'Modernorum' qui dicunt , minimorum quoque valvassorum feudum verum esse. 94 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit, IV c. 1. 2. nente '). Hoc quoque observatur, ut si frater meus alienaverit par- tein suam feudi vel fecerit inve- 5 stire filiam suam, si moriatur sine herede masculo, nihilominus revertitur ad me. Et olim ob- servabatur usque ad quartum gradum tantum secundum quos- io dam *), hoc ideo quia postea non vocatur feudum paternum. Alii vero dicunt usque ad septimum gradum. Filia vero non succe- dit in feudum , nisi investitura ufuerit in patre 'ut filiae et filii succedant in feudum' — tunc enim succedit filiis non exstantibus — vel nisi investitae fuerint. Hoc de feudo paterno. In alio vero 20 feudo, quod habet initium tantum a fratribus , non succedit unus alteri sive in una investitura sive duabus investituris fuerit , nisi expressim fuerit dictum, ut alter 25 alteri succedat 8). Vulgata Lib. I, Tit. 8. 9. nente vel valente. §l.Hocquoque observatur, ut si frater meus alie- naverit partem suam feudi vel fece- ritiuvestirifiliam suam, si moria- tur sine herede masculo, nihilomi- nus revertitur ad me. Et olim ob- servabatur usque ad quartum gra- dum tautum secundum quosdam, hoc ideo quia postea non vocatur feudum paternum. Alii autem di- cunt usque ad septimum gradum. Filia vero non succedit in feudo, nisi investitura fuerit facta in patre, 'ut filii et filiae succedant in feudum' — tunc enim succe- dit filiis non exstantibus — vel nisi investitae fuerint de feudo paterno. In alio vero feudo, quod habuit initium tautum a fratri- bus, non succedit unus alteri sive in una investitura sive in dua- bus investituris , nisi hoc fuerit dictum expressim, ut alter alteri succedat. 2. Si quis investitus fuerit de so alieno feudo 'post mortem ejus' vel si quis investitus fuerit sub conditione aliqua vel tempore, de quo nullus erat investitus, sive praemoriatur tenens feudum sive 35 investitus, et investitor et heres IX. HIC POTEST ESSE TI- TULUS, QUI SUCCESSORES TENEANTUR, Si quis investitus fuerit de alieno feudo 'post mortem ejus' vel si fuerit investitus sub con- ditione aliqua vel tempore , de quo nullus erat investitus , sive praemoriatur tenens feudum sive investitor sive investitus , inves- 1) Cfr. supra titulum I c. 2; Constitutum usus Pitanae civitatis (Bonaini II p. 958) : Si aliquis habens feudum in ultima voluntate sua plus uni , i|uam alteri tiliorum de feudo dare voluerit, talis datio nirhil valeat, sed fratres in feudo equales sint, tamquam si nichil indc dixisset. 2) Cfr. sxqrra titulum I c. 3, 3) Cfr. supra tit. I c. 2, infra lit. VI c. 3. 9. TII. Consuetudines feudorum. 95 Antiqua Tit. IV c. 2, V c. 1. investitoris tenetur investito et ejus lieredi veniente tempore vel conditione '), licet alii dicant, si moriatur investitus ante quam tenens feudum vel ante conditio- nem existentem vel tempus, he- redes ejus non debebunt inves- tiri *). Nam si quis fuerit in- vestitus pure de alieno feudo, non valet investitura. Hoc ita, nisi investitura fuerit facta ab aliqua persona ecclesiastica ; tunc enim si praemoriatur investitor ante quam tenens feudum vel conditio vel tempus existat, non obligatur successor illius3), et hoc probatur per legem Lotharii de precariis*). Vulgata Lib. I, Tit. 9. 10. titor et heredes investitoris te- nentur investito et heredi ejus veniente tempore vel conditione, licet alii dicant, si moriatur in- 5 vestitus ante quam tenens feu- dum vel ante conditionem exis- tentem vel ante tempus, quod heredes ejus non debeant inves- tiri. Nam si quis fuerit inves- io titus pure de alieno feudo , non valet investitura. Hoc ita est, nisi fuerit facta ab aliqua eccle- siastica persona ; tunc enim si moriatur investitor ante quam 15 feudum tenens vel conditio vel tempus existat , non obligatur successor illius, et hoc probatur per legem Lotharii de precariis, et hoc intelligendum est de va-20 sallis, qui feudi successionem non habent. V. DE CONTENTIONE FEUDI. 1. Si fuerit contentio inter dominum et fidelem de inves- titura feudi, dirimatur per pa- res curtis. Alii enim testes, etsi idonei sint, non sunt ad- mittendi , inopia tamen proba- tionum per religionem clientuli possessoris feudi cum 12 sacra- mentalibus secundum quosdam. Ceterum si dominus possidet, X. DE CONTENTIONE INTER DOMINUM ET VASALLUM DE INVESTITURA FEUDI. % Si fuerit contentio inter do- minum et fidelem de investitura feudi, per pares curiae dirimatur. Alii enim testes, etsi idonei sunt, tamen admittendi non sunt. Ino- 30 pia tamen probatiouum dirimatur per religionem clientuli possesso- ris feudi vel cum 12 sacramen- talibus secundum quosdam. Ce- terum si dominus possideat, etiam 35 1) Cfr. supra tit. I c.6. 5. 2) Cfr. Gerber, System (13 ed.) § U5 N.l, Laspeyres p. 162, B. Schroeder, Lehrb. p. 395 n. 40. 3) Cfr. supra tit. I c. 5, infra tit. VII c. 2, Albrecht p. 288, Gerber, System § 115 n. 3. 4) i. e. Lotharii I lex Lombardae inserta. Vide Lomb. vulg. III tit. 10 l. 2. 96 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. V c. 1. 2. per suum jusjurandum cum 12 sacramentalibus dirimatur *). Hoc 5 ita, nisi clientulus sit gastal- dius vel actor domini ; tunc enim tantum suae religioni sta- tur , nisi habet 2) testes pares idoneos. Nam aliquando multa lobona auferuntur domino boc modo et boc colligitur per legem, quae est in titulo de adquisitione ac- torum regis 3). Idem dicendum est de guardia. § 1. Similiter si uquis voluerit dicere de pignore sibi dato se investitum esse, non credatur suo juramento licet pos- sideat, sed testibus idoneis pa- ribus domus. Insuper sciendum aoest, feudum guardiae et gastal- diae quacunque bora vult auferri posse, scilicet post annum, a do- mino 4). 25 2. Si contentio fuerit inter me et dominum de portione feudi 8ofratris mei defuncti dicendo pa- ternum esse, ille vero minime, tanquam habiturum meam partem, sive possideo sive alienavi, dabi- tur mihi jusjurandum, scilicet 85 patrem meum jure investitum fuisse, licet non possideam por- tionem fratris mei. Si vero nullam partem habuero illius feudi, nec mihi nec domino 1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1, infra lo cet clientulus. 3) Lomb. vulg. II tit. Vulrjata Lib. I, Tit. 10. 11 (12 ed. hod.). per suum jusjurandum cum 12 sacramentalibus dirimatur. Hoc ita, nisi clientulus sit gastaldus vel actor domini ; tunc enim tan- tum suae, id est domini, religioni statur, nisi habeat testes pares idoneos. Nam aliquando malig- nando multa bona auferuntur do- mino hoc modo et hoc colligitur per legem, quae est in titulo de acquisitione actorum regis inLom- barda. Idem dicendum est de guardia. § 1. (XI) Similiter si quis voluerit dicere de pignore sibi dato se investitum esse, non credatur suo juramento, sed tes- tibus idoneis paribus domus. In- super sciendum est, feudum guardiae et gastaldiae quacunque hora vult auferri posse a domino, scilicet post annum. XI (XH). DE CONTENTIONE INTER ME ET DOMINUM DE PORTIONE FEUDI FRATRIS MEI. Si contentio fuerit inter me et dominum de portione feudi fra- tris mei defuncti dicendo pater- num esse, ille vero minime, tan- quam habuerim partem meam, sive possideo sive alienavi, dabi- tur mihi jusjurandum , scilicet patrem meum jure investitum fuisse , licet non possideam por- tionem fratris mei. Si vero nullam partem habuero illius feudi, nec mihi nec domino tit. VI c. 13, tit. VII c. 3. 2) scili- 17 l. 1. 4) Cfr. supra tit. I c. 4 § 1. III. Consuetudines fcudorum. 1)7 Antiqua Tit. V c. 2. 3. dabitur jusjurandum, nisi propter supradictam rationem domino '), non nt ego propter hoc aliud meum feudum amittam. 3. Si clientulus voluerit par- tem sui feudi alienare, id est medium , sinc domini voluntate, poterit hoc facere, ulterius pro- gredi non potest secundum jus- tum et verum usum, alioquin et feudum amittit et non valebit, quod factum est ■). Quod dictum est alienare, intelligas de libello. Mediolanenscs vero nobiliter ') considerantcs dicunt, clientulum etiam alienare posse totum sine domini voluntate4). lnde po- test praesumi , si clientulus fe- cit libellum in perpetuum de feudo suo alicui eeclesiae, non valet , ideo scilicet , quia nun- quain reversurum sit ad domi- num , cum ecclesia non desinat esse heres. Quoil obscrvaudum est in privato ex natura perpe- tui libclli5). Sed diversum ob- servatur in ecclesia quam in privato. Eeclesia , cultrix et auctrix justitiae , uon patitur Vulgata Lib. I, Tit. 11, 12 (12, 13 ed. hod.). dabitur jusjurandum, nisi propter supradictam rationem domino, non ut ego propter hoc aliud mcum 5 feudum amittam. XII (XIII). DE A.LIENATIONE EEUDI. Si clientulus voluerit partem sui feudi alienare, id est medium, io sine domini voluntate, poterit hoc facere, ulterius progredi non potest secundum justum et verum usum , alioquin et feudum amit- tit et non valebit, quod factum u est. Quod dictum est alienare, intelligas de libello. Huic con- suetudini derogatuin est per le- gem Lotbarii. Mediolanenses vcro irrationabiliter considerantes di- 20 cunt , clientulum etiam alienare posse totum et sine domini volun- tate. Indc potest praesumi , si clientulus fecerit libellum in per- petuum de feudo suo alicui eccle- as siae, non valet, ideo scilicet, quia nuuquam reversurum esset ad dominum, cum ecclesia non desi- nat esse heres. Quod observan- duin est in privato ex natura 30 perpetui libclli. Sed diversum observatur in ecclesia quam in privato. Ecclesia enim, cultrix et auctrix justitiae, non patitur 1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1. 2) Cfr. supra tit. II § 1. 3) ita m Codd. Tub., Bcrol. et l'aris. Uamb. : irrationabiliter. 4) Non concordarc lib- rum consuet. Mediol. Rubr. 28 ait K. Wcymann , Yerglcicbung der lcbnsrccbt- liclien Ca])itcl dcs Mailand. Stadtrecbts von 1210 mit deni libcr feudorum 1887 p. 12; re cera iste liber loquitur de venditione et intpignoratione feudi, non de contiactu libcllario , cfr. ijtobbe , llaudbucb des dcutsclicn 1'rivatrecbts II § 123 4« N. 7, § 124 N. 6. 5) Libcr consuet. Mediol. liubr. 17 'libellus .... intcr- duin constituitur pcrpetuo aliquando ad tempus'. 98 III. Consuetudincs fcudorura. Antiqua Tit. V c. 3, Tit. VI c. 1. aliquid contra justitiam in se fieri vel in altero , privatus 5 vero saepe obviat justitiae. Et si clientulus fecit libellum vel aliud de medietate feudi sine domini voluntate, eo mortuo sine herede masculo — quod verbum ita 10 iutelligendum est in feudo id est sine masculo filio — revcrtitur ieudum ad doniinum. Si vero cum domini voluntate totum vel me- dium alienaverit, stabilis pcrma- i5 neat alienatio per libellum facta. § 1. In feudo coniitatus et mar- chiae vel aliarum diguitatum non est successio secundum rationa- bilem usum , sed bodie usurpa- 20 tum '). VI. Vulgata Lib. I, Tit. 12, 13 (13, 14 cd. hod.). contra justitiam aliquid fieri in se vel in alterum, privatus vero saepe obviat justitiae. Et si clientulus fecerit libelltun vel aliud de medietate feudi sine domini voluntate, eo mortuo sine legitimo herede masculo — quod verbum ita intelligendum est in fcudo id est sine filio masculo — revertitur feudum ad dominum. Si vero cum domini voluntate totum vel mcdium alienaverit, stabilis permaneat alienatio (frat- ri vero vel nepoti alienatio per libellum facta-) § 1. In feudo comitatus vel marcbiae vel alia- rum dignitatum non cst succcssio secundum rationabilem usum, sed bodie est usurpatum. QUALITER USUS BENEFICII TENEN- DUS (RETINENDUS) SIT. 25 Codd. 4. 80. 1. Qui de marcbia vel ducatu vcl comi- tatu vcl aliqua regali so dignitate fucrit inves- titus per beneficium ab impcratore , illc tantum babere debet; beres non succedit 85 ullo modo , nisi ab imperatore adquisie- rit per investituram. Codd. 1. 5. 83. 1. De marcbia vel comitatu vel aliqua rcgali dignitate si quis investitus fuerit per bencfieium ab im- pcratorc, ille tantum habere debet ; hercs non succedit tamcn ullo modo, nisi ab imperatore adquisie- ritper investituram'). XIII (XIV). DE FEUDO MAR- CHIAE , DUCATUS ET COMITATUS. De marchia vcl du- catu vel comitatu vcl aliqua regali digni- tate si quis investi- tus fucrit pcr bene- iicium ab iinperatorc, ille tantum debet ha- bere ; beres enim non succedit ullo modo, nisi ab imperatorc per investituram acquisi- erit. 1) Vide infra tit. VI c. 1, tit. IX c. 1. Totus paragraphus }>ostea additus 40 esse videtur. 2) Glossa (non codices) addit : subaudi valet etiara sine domini voluntatc, quod Mincuccius et Cujacius in teztu posucrunt. 3) = tit. IX c. 1. III. Consuetudines fcudorum. W Antiqua Tit. Codd. 4. 80. 2. Si capitanei vel vavasores majores vel minores investiti fuerintdebeneficio, fi- lii et nepotes ex parte filiorum succedunt. Si unus ex ipsis filiis vel nepotibus sine des- cendentibus masculini sexus heredibus mor- tuus fuerit, praedicti fratres et nepotes per invcstituram patris et avi in beneficium suc- cedunt ; et similiter intelligendum est in consobrinis. 3. Si duo fratres investiti fuerint de be- neficio et unus eorum sine descendentibus masculini scxus mor- tuus fuerit, dominus succedit non frater. Quod si pactum fucrit in investitura , qviod frater succederet, per pactum frater succe- dit , non dominus. Quod diximus de frat- ribus , idem intelli- gendum est de filiabus. 4. Si femina bene- VI c. 2. 3. 4. Codd. 1. 5. 83. 2. Si capitanei vel valvassores majores vel minores investiti fuerint de beneficio, filii vel nepotes ex parte filiorum succe- dunt. Si vero unus ex his filiis vel nepo- tibus sine descenden- tibus masculini sexus heredibus mortuus fuerit, praedicti frat- res vel nepotes per investituram patris et avi in beneficium suc- cedunt ; et similiter intelligendum est in consobrinis '). 3. Si duo fratrcs investiti fuerint de be- neficio, si unus eorum sine descendentibus masculini sexus mor- tuus fuerit , dominus succcdit, non frater, nisi pactum hoc con- ciliet; sic et pcr pac- tum filiae succedunt 4. Si femina mari- Vidgata Lib. I, Tit. 13, 14. (14,15 ed.hod.). § 1. Si capitanei vel valvasores majores vel minores investiti 5 fuerint de beneficio, filii vel nepotes ex parte filiorum succe- dunt. Si vero unus ex his filiis vel nepo- 1» tibus sine desccnden- tibus masculini sexus heredibus mortuus fuerit, praedicti frat- res et nepotes per u investituram patris et avi in beneficium suc- cedunt; et similiter intelligendum est in consobrinis. 2° §2. Si duo fratres simul investiti fuerint de bcneficio novo et non de paterno, si unus eorum sine desccnden- 2:» tibus masculini sexus mortuus fuerit, domi- nus succedit, non fra- ter, nisi pactum hoc conciliet , sic ct pcr iq pactum filiae succe- dunt. XIV (XV). AN MA- RITUS SUCCEDAT UXORI IN BENE- FICIUM. Si femina habens 4u 1) = tit. IX c. 2. Cfr. legem Conradi. tit. I c. 2, tit. IV c. 1, infra c. 0. 2) Cfr. tit. IX c. 3 et supra 7* 100 III. Consuetudincs feudorum. Antiqua T Codd. 4. 80. ficiuui habens mortua faerit , nullo modo •, maritus succedit in beneficio, nisi specia- liter iuvestitus fuerit a domino. Et si ipsa filios diiniserit, dicunt u quidam, filios nou dc- bcre ei succedere in beneficio matris, nisi specialiter iuvestiti fuerint , quia secun- U dum usum rcgui be- neficiuru vocatur pa- ternum , non mater- num. Sed secundum aequitatcm dioimus, 20 filios debere succe- dere. Hoc dicimus dc capitaneis et majori- bus varvasoribus. l)e minimis autem var- 2Svasoribus secundum usum regni, sicut di- cetur inferius, tencn- dum est. N §1. Si minores var- :r.vasores minimis tol- lcre voluerint bencfi- cium , hanc babeant potestatem tollendi, excepto si benefi- 40 cium non vendiderint. Si vcro prctium de . VI c. 4. Codd. 1. 5. 83. tum et beneficium ha- bens moriatur, nullo modo succedit mari- tus in beneficium, nisi specialiter investitus fuerit. Et si ipsa fe- mina filios dimiserit, dicunt quidam , filios nou dcbere succedere in beneficinm matris, nisi specialiter sit dic- tum vel iuvestiti fue- rint, quia usu regni beneficium vooatnr paternum, non mater- uum. Sed secundum aequitatem dicimus, filios dcbere succe- dere. Hoc dieimus de capituncis et de minoribus valvassori- bus. De minimis au- tem valvassoribus, id est de his, qui tenent beneficium a minori- bus valvassoribus, sic servetur : § 1. Si minores valvassores minimis tollere voluerint be- neficium , liceat eis, excepto si be- neficium non ven- diderint eis. Si ve- ro pretium de Vutgata Lib.l, Tit.l t, 15 (15, 16 ed. hod.). beneficium moriatur, nullo modo succedit in beneficium maritus, nisi specialiter inves- titus fuerit. Et si ipsa femina filios di- miserit , dicunt qui- dam, filios non dcbere succedere in benefi- ciuni matris, nisi spe- cialitcr sit dictum vel iuvestiti fuerint, quia secunduin usum regni benelicium vocatur pa- ternum et non mater- uum. Sed secundum aequitatem dicamus, filios debere succe- dere. Hoc dicimus de capitaneis et de majoribus et minori- bus valvasoribus. l)e miniinis autem, id cst dc his, qui bcneliciuin tcnent a miuoribus valvasoribus, sic ser- vetur. XV (XVI). DEEEU- DIS DATIS MINI- MIS VALVASOKI- BUS. Si minores val- vasores beneficium tollere voluerint mi- nimis, liceat eis, ex- cepto si beneficium veudi derint eis. Si vero pretium de III. Consuetudines feudorum. 101 Antiqna Tit. VI c. 4. 5. Codd. 4. 80. bencficio acceperint, aut pretium reddant aut beneficium amit- tant. QUIBUS MODIS AMITTANTUR BENEFICIA. 5. Si capitanei vel majorcs varvasores, qui hoclie vocantur capitanci licet iinprop- rie , vel minores in bello seniorem dimi- serint, vel si creden- tias, quas seniores illi manifestaverint ct celare praeceperint, scienter ad illorum damnum manifcstave- rint *), vel si eos cu- curbitaverint vel se- niores scientes assa- lierint, his praedictis culpis vel aliis omni- bus similibus contra fidelitatem seniorum commissis eos milites bcneficio carere dici- mus. Et si intentio fuerit inter majores valvasores et minores, debere in judicio pa- rium curtis diffiniri vel ante missum im- peratoris. Si vero fuerit inter capitaneos Codd. 1. 5. 38. 83. beneficio acceperint, tunc aut pretium red- dant aut beneficium dimittant1). 5. Capitanei vel majorcs valvassores, qui hodic appellantur capitanci licetimprop- rie, si seuiores in bello dimiserint , si credentiam ad eoruni damnum manifestave- rint, si seniorem ad- ulteravcrint, si scien- tes seniores assalic- rint vel similes cul- pas commiserint, be- neficio carcre debent3). § 1. Si contentio fuerit de beneficio inter capitaneos , co- ram imperatore diffi- Vulgata I.ib. I, Tit. 15, 16,17(16,17, 18 ed.hod.) bcncficio acccperint, tunc aut prctium red- daut aut beneficium l dimittant. XVI (XVII) QUIBUS MODIS FEUDUM AMITTATUR. Si capitanei vel i" majores valvasores, qui liodie vocantur capitanei , licet im- proprie dicantur mi- nores , seniores in 15 bello dimiserint, vel si credentiam ad eo- rum damnum scienter manifestavcrint , si valvasores seniornm 20 uxores adulteravc- rint, si scienter se- niores assalierint sive similes culpas com- miserint, beneficio ca- rere debent. XVII (XVIII) APUD QUEM VEL QUOSso CoNTROVEKSIA FEUDI DEFINIRI DEBEAT. Si contentio fuerit H de beneficio inter ca- pitaneos, coram im- peratore definiri de- 1) Cfr. infra tit. IX c. 4 ct supra tit. I c 4, tit. III. 2) Cfr. Cr. § 1. 102 III. Consuetudines feudorum. Antiqua TU. VI c. 5. 0. 7. Codd. 4. 80. Codd. 1. 38. 83. de bcncficio, ante im- niri dcbct. Si vero peratorem dilfiuiri dc- raerit contentio inter bet. QUALLTER ALIE- io NATIONES MILI- TUM EYACUARI DEBENT. 6. Si aliquis de ca- ij pitaneis vel minoribus vcl majoribus varva- soribns suum benefi- cium in partem vel in totum alienaverit, 20 ct ille vel bercs ejus sine herede mortuus fuerit, quia beneficium seniori aperitur, quod factum est, totum eva- 25cuari debet. majores valvassores et minores de benefi- cio , judicio parium diffiniatur '). 6. Si aliquis de ca- pitaneis vel majoribus vel minoribus valvas- soribus suum bencfi- cium sive totum sivc partcm alienaverit, et ipse vel heres ejns sine herede decesse- rit, quia beneficinm senioribus apcritnr, totum, qnod fecit, no- tari debet, ut, si to- tum alienavcrit feu- dum, a domino revo- cetur, si vero partcm fraudulenter aliena- verit, similiter revo- cetur *). Vulgata Lib. I, Tit. 17, 18 (18, 19 ed. hod.) bet. Si vero conten- tio fuerit inter mino- res valvasores et ma- jores de bcncficio, in judicio parium defi- niatur vcl per judi- cem curtis. Si aliquis de capitancis vel dc majoribus valvasori- bus vel de niinoribus suum beneficium sivc totum sivc partcm alienaverit , ct ipse vel heres ejus sine lierede decesserit, quia bcneficium senioribus aperitur, totum quod fecit, revocari debet. 7. Quicunque") igi- 7. Si quis ex mi- tur ex militari ordine litum ordinc quidem decedens interemptus de feudo investitus fuerit, ut constitutum fucrit, ut constitutum XVIII (XIX) CON- STITUTIONES FEUDALES DOMI- NI LOTHARII IM- PERATORIS.QUAS ANTE JANUAM BEATI PETRI IN CIVITATE ROMA- NA CONDIDIT OBSERVANDAS. Si quis ex militum ordine decesserit, qui de feudo investitus fuerit, ut constitutum 40 1) Cfr. kgem Cvnradi. 2) Cfr. supra tit. II § 1 et xnfra tit. IX c. 5 in fine. 3) Cfr. ad cajrita sequentia Mon. Germ. Hist. 4" I.eg. Scctio IV Tom. /jp. 660—683. III. Consuetudines feudorum. 103 Antiqua Cod. 80. habcmus, observctur de successione bene- ficii et de culpis. Si vivus inculpatus fuc- rit de binc nominatis culpis, ut habemus in- sertum , observetur per constitutioneni doinini Lotbarii regis, quae est constituta tempore Eugenii Pa- pae ante januam beati Petri apostoli in ci- vitate Roma per lau- damentnm sapientium Papiac atque Medio- lani seuVeronae, quae Bcrnardus vocatur, atqueParmae seuLuc- cae ac Pisarum atquc Siponti seu ducum at- que marcliionum , co- mitum et capitaneo- rum atque majorum varvasorum. nit. VI c. 7. 8. Codd. 1. 5. 38. 83. babemus, observetur de bcneficio et succes- sione et de culpis. Si unus inculpatus dc his nominatis culpis fue- rit, ut habemus inser- tum , observetur per constitutioncm doniini Lotharii iinpcratoris, quam constituit tcm- pore Eugenii Papae ante januam beatiPet- ri apostoli in civitate Romana pcr lauda- mcntum sapicntium Papiac atque Medio- lani seu Mantuae et Vcronae, quac in Bcr- nus vocatur, et Par- mae seu Luccae et Pisae et SipontiM, marchionum atque du- cum, capitaneorum at- que majorum valvas- sorum. 8. Si quis milcs 8. Si quis miles VuJyata Lib.I, Tit. 18 (19 cd. hod.) habemus, observetur de beneficio ct succes- sione et de culpis. Si * unus inculpatus fuerit una de his nominatis culpis, ut habemus in- scrtum , observetur perconstitutionemdo- icri[>tores V, 185. 2) Talem constitutionem datam esse haud verisimile est. Ex sequentibus scnlentiis apparet , ad legem Conradi auctorenm animum intendisse. Imperutor I.olharius I 'addidit quedam capitula ad limina lieati petri de pontificibus', quae in librum Papienscm et in Lombardam (tulgatam l.ib. III Tit. 11) inserta sunt. Codices Londiniensis et Florentinus libri Papien- sis inscribunt his eapilulis 'Item capitula qtn doninus Lotliarius imperator ad li- m mina bcati Pctri apostoli secus urbein romam tenipore douini cupenii summi pon- tificis instituit' (M. 67. L. Fol. IV p. 545J. Inde auctor hujus textus hausisse t idetur. Cfr. supra p. 50. N. 2 et Dieck l. c. p. 78 sqq. 104 III. Consuetudincs fcudorum. Antiqua 1 Cod. 80. mortuus fuerit sine filio masculo et nepo- 5 tem reliquerit, de be- neficio avi vice patris succedat. Sed si bie deest et fratrem re- liquerit, de beneficio wpatris ipse succedat; et si filius fratris mor- tuus fuerit, frater pat- ris de beneficio avi ipse succedat. It. VI c. 8. 9. Codd. 1. 5. 38. 83. mortuus fuerit sine filio masculo et nepo- tem reliqnerit, de be- neficio avi in patris vicem succedit. Et si bic dcest et frat- rem rcliquerit, in be- neficium patris ipse succedat. Et filius fratris si mortuus fue- rit, frater patris in beneficium avi defunc- ti succedat'). I 'uhjata Lib. I, Tit. 18, 19 (19, 20, ed. hod.) mortuus fuerit sine filio masculo et nepo- tem reliquerit, de be- neficio avi in patris vicem succedit. Et si beredem et fratrcm reliquerit, in benefi- cium patris ipse suc- cedat. Et si filius fratris mortuus fue- rit , frater patris in beneficium avi defunc- ti succedat. 20 9. Dcfuncti igitur quicunque beneficium acquisierit et si sine filio mnsculo mortuus fuerit et fratrem rc- liquerit, frater non succcdatfratri, sed ad doininum revertatur, aonisi ad investituram a domino ordinatus fuerit 'ut fratcr fratri succedat, si sine filio mortuus fuerit' vel de .15 communibus bonis emptum fuerit sciente domino, si insimul ste- terint vel in boste 9. Si quis aequi- sierit beneficium et sine filio mnsculo mor- tuns fucrit et fratrem reliquerit, non succe- dat frater fratri, scd dominus liabeat , nisi per invcstituram a dominoordinatum fuc- rit 'ut frater succcdat fratri, si mortuus fue- rit sine liercde mas- culo' vcl succedat fra- ter fratri morienti sine filio, si benefi- cium dc communibus rebus nomine utrius- XIX (XX) DE BE- NEFICIO FRATRIS ET QUALITER FRATER FRATRI 1N FEUDIJM SUC- CEDAT. Si quis acquisicrit bcneficium et sine fi- lio masculo mortuus fuerit et fratrcm rc- liquerit, frater non succedat fratri , sed dominus liabcat, nisi pcr invcstituram a dominoordinatuin fnc- rit 'ut fratcr suocedat fratri, si mortuusfue- rit sine lierede mas- culo' vel nisi de com- munibus bonis fucrit emptum utriusque no- mine domino sciente, si insimul steterint 1) Cfr. legew Co»radi et stq/ra tit. I c. 2, tit. VI C. 2. III. Consuetudincs fcudorum. 105 Antiqua Tit. Cod. 80. regis adquisierint. VI c. 9. 10. 11. Codd. 1, 5, 38, 83. que fuerit emptum domino sciente, si in- simul steterint vel in hoste regis acquisic- rint1). 10. Nos ita consti- tuimus, ut nemo miles sine convicta culpa beneficium sunm amit- tat, si his culpis con- victus non fuerit, quas milites usi sunt nomi- narc, quando faciunt fidelitatem dominis suis, per laudamentum parium sui, vel si ser- vire noluerint. 11. Hoc pracoipi- mus, si miles suum bcneficium vendiderit totum sine consensu domini vel pro partc, ut amittat decerni- mns; vel si concuhue- rit cum uxore domini sui vivcnte domino, 10. Sancimus , ut nemo miles sine cog- nita culpa beneficium amittat, si ex liis cul- pis vel causis convic- tus non fuerit, quas milites usi sunt, vel pcr landamcntum pa- rium suorum, si de- servire noluerint2). 11. Si quis milcs beneficium suum ven- diderit totum sine jussu domini per prop- rium, ut amittat de- cernimus, vel si con- cuhucrit cum uxore domini sui domino vi- vente, vel si in pugna Vulgata Lib. I, Tit. 1.9, 20 (20, 21 ed. hod.) vel in hoste regis ac- quisierint '). XX (XXI) DE FEUDO SINE CULPA NON AMIT- io TENDO. Sancimus, ut nemo miles sine cognita culpa beneficium suum amittat, si ex his cul- 15 pis vel causis convic- tus non fuerit, quas milites usi sunt no- minare, quando fide- litatem faciunt domi- 20 nis suis, vel per lau- damcntum parium suo- rum, vel si dominis suis deservire nolue- rint. « § 1. Si quis mi- les beneficium suum vendidcrit totum sinc jussu domini sui.prop- rium bencficium ut 30 amittat decernimus, dominus vero habeat, vel si concubuerit cum uxore domini sui do- 1) Cfr. supra tit. I c. 2, txt. IV, c. 1, tit. VI C. 3. Cfr. quoque Ed. Rothari 35 /. 1G7 et sutnmulam de feudis et beneficiis secundum dominum Alipravdum: 'Si duo sunt fratres, uno sine filiis deredente surcedit alter, si feudum paternum est, vel si ipsi simul quesivissent. Alias enim silu invicem non succedunt , nisi id nominatim dictum fuerit, cum invcstiuntur' (Anschutz p. 195). 2) Cfr. hgem Conradi: 'Statuimus ut nullus miles sine certa et convicta culpa suum l>c-40 neficium perdat nisi secundum judichun parium suorum'. 106 n Antiqua Cod. 80. similiter amittatsuum beneficium, vel si in pugna dominum dimi- serit et cum eo non laboraverit, si potue- rit. 10 12. Nemo miles ul- 15 tra annum et menscm vadat , ut investitu- ram sui bencficii non petat a filio vel suc- ccssore domini sui post mortcm domini sui vel post mortem patris sui vel paren- tum suorum , quilms succcdere debet. Et 25 si non petierit , ut supra est insertum, damnetur, nisi per mortalcm litem rc- nianserint vcl per in- 30 famiam. 13. Si quis feccrit investituram vcl cam- T. Consuetudines feudorum Tit. VI c. 11. Codd. 1. 5. 38. 83 suum dominum dimi- scrit et cum eo non la- boraverit, si potuerit, seu ultra annum et mensem1) vadat, ut investituram beneficii sui a filio vel a suc- cessore domini non petat vel post mortem domini sui vel patris sui seu alterius, cni succedere debet, nisi justa causa interve- nerit, quare non pe- tierit, veluti capitales inimicitiae vel infa- mias) vel justa absen- tia. Et si, ut supra dictum est, non petie- rit, damnetur3); vel si fecerit investituram vel cambium dominus de beneficio sui mili- tis sine illius consen- su, cujus est benefi- cium, pro infecto ha- beatur 4). Yidqata Lib. I, Tit. 20, 21 (21, 22 ed. hod.) mino vivente , vel si in pugna dominum suum dimiserit et cum eo non laboraverit, si potuerit. XXI (XXII) QUO TEMPORE MILES INVESTI- TURAM PETEKE DEBEAT. Saneimus, ut nemo miles ultra annum et mensem vadat, ut in- vestituram beneficii sui a filio vel succes- sorc domini sni non petat, vel post mor- tem domini sui vel patris sui vel alterius, cui succcdcre dcbet, nisi justa causa intcr- venerit, quare non pe- tierit , veluti mortis vel capitalis inimici- tiae vel infantia vel infamia vel etiam justa absentia; et si, ut supra dictum est, nonpeticrit,damuetur. § 1. Si quis fecerit investituram vel cam- 35 1) Spatium anni et mensis occurrit in constitulo usu.s l'isanac ciritatis (lio- naini 11 p. 065 sqq.J. 2) sc. tlomini. Cfr. Glossam ordinariam ad hunc locum. 'i) Cfr. Ariprandi, quos dicunt, conimcntarios (Anschutz p. 1G'J): Set si pcr annum non servierit rontcinncns doniinum vcl post mortcm domini ab cjus hercde , vel suo parcnte mortuo ab ipso domino investiri per annum tine wjusta causa non postulavit, fcodum pcrdit. 4) Cfr. legem Conradi. Ita quoque Conslitutum usus l'isanae civitatis (Uonaini II p. 903^. III. Consuetudmes fcudoruni. 107 Antiqua Tit. Cod. 80. bium tle beneficio sui militis sine illius ver- bo, cujus est benefi- cium, inutilis sit in- vestitura. 14. Nemo miles ejiciatur de posses- sione sui beneficii nisi convicta culpa, quac sit laudata per laudamentnm plu- rium suorum , siout supra diximus. Sed si miles dixerit, quia pares sui pro odio inique judicassent, miles in possessione maneat per ebdoma- das VI et ad nostram veniat praesentiam eum illis, qui lauda- mentum atque judi- cium fecerunt, et ante nos definiemus. VI c. 12, 13. Codd. 1. 5. 38. 83. 12. Sancimus, ut nemo miles ejiciatur de possessione sui beneficii nisi convicta eulpa, quae sit lau- data per judioium pa- rium suorum, sicnt supra diximns. Si autem miles dixerit, quod sui pares injuste judicassent. miles in possessione maneat per VI cbdomndas et ad nostram veniat praesentiam cum illis, qui laudamontum at- que judicium fece- runt, et ante nos dif- finiemus. 15. Si miles fuerit in possessione sui be- neficii et dominns ne- gaverit investitnram, miles affirmet per jus- jurandum, si potuerit, quod suum sit bene- ficium per investitu- 13. Si quis miles in possessione sui be- ncficii fuerit et domi- nus investituram ne- gaverit, miles affir- met per jusjurandum, si potuerit, qnod suum sit beneficiura per in- Vulgata Lib. I, Tit. 21. 22 (22.23 ed. hod.) biura de beneficio sui militis sine illius con- sensu, cujus est be- 5 ficium, pro non facto liabeatur. § 2. Sancimus, ut ncmo miles ojicia- tur de posscssione 10 sui beneficii nisi convicta culpa, quae sit laudata per ju- dicium parinm suo- rum, sicut supra dixi-15 mus. Si antem riixerit miles , quod sui pa- res inique judioas- sent, miles in posses- sione maneat per VI» hebdomadas et ad nostram veniat prae- sentiam cum illis. qui landamontum atque judicium fecerunt, et25 ante nos diffiniemus. XXII (XXIII) DE CONTENTIONEIN-30 TER DOMINUM ET VASALLUM DE INVESTITURA. Si quis miles in possessione sni bene-35 ficii fuerit et dominus investituram ncgave- rit, miles affirmct per jusjurandum , si po- tuerit, quod suura sit 40 beneficium per inves- 108 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. Cod. 80. ram domini sui. Et si dominus possederit 5 et miles dixerit, quod investitus sit a do- mino, et dominus ne- gaverit , adhibeantur pares ipsius domini 10 et per illos veritas inveniatur, et si pa- res non fuerint, ve- ritas inveniatur per dominum, quia non «est bonum, ut veritas denegetur. VI c. 13, 14. Codd. 1. 5. 38. 83. vestituram domini sui. Et si dominus posse- derit et miles sic di- xerit, quod investitus. fuerat a domino suo, et dominus negaverit, adliibeantur pares il- lius, et per illos inve- niatur veritas, et si pares non fuerint, ve- ritas inveniatur per dominum , quia non est bonum, ut veritas negetur '). 20 16. Si quis sine filio masculo mortuus fuerit et filiam reli- qucrit, non liabeat beneficium, nisi a do- mino redemerit; et si dominus ei dare vo- luerit propter servi- tium et amorem pa- so tris , non revocctur filia ab ullis de pa- rentibus suis ncque damnetur. 14. Si quis sine filio masculo mortuus fuerit et reliquerit filiam, non habeat be- neficium patris , nisi a domino redcmerit. Si autem dominus ei dare voluerit propter servitium patris, non revocetur ab aliquo cx parentibus suis neque damnetur. Vulgnta Lib.I, Tit.22, 23 (23, 24 cd. hod.) tituram domini sui. Et si dominus posse- dcrit et miles sic dixerit, quod investi- tus fuerit a domino suo, et dominus nega- verit, adhibeantur pa- res illius, et per ipsos veritas inveniatur; et si pares non fuerint, veritas inveniatur pcr dominum , quia non est bonum, ut veritas dcnegetur. L XXIII (XXIV) QUEMADMODUM FEUDUM AD FI- LIAM PERTINEAT. Si quis sine filio masculo mortuus fue- rit ct rcliquerit filiam, filia non habcat be- neficium patris , nisi a domino redemcrit. Si autem dominus ei dare voluerit proptcr servitium et amorcm patris, non revocetur ab ullo ex parcntibus suis neque damnetur. 1) Cfr. supra iit. 1 c. 6 § 1, tit. V c. 1, infra tit. VII c. 3. III. Consuetudincs feudorum. 109 Antiqua Tit. VII c. 1.2. Cod. 80. Codd. 1. 5. 38. 83. VII. QUIBUS MOUIS FEUUUM CON- STITUI POTEST. 1. Scieudum est, feudum sine investi- tioue uullo modo con- stitui posse, etianisi doniiuo jubente aliquis rei nossessionem feudi nomine nanciscatur et retiueat; licet ta- men possessionem ta- liter adempto , dum vixerit , et eo quasi ieudi nomiue retinere, herede ejus nullo mo- do hac in re succe- dente sibi. 2. Si dominus, qui investivit , forte sit ciericus et contigerit, ut aute moriatur quam vasallus possessionem feudi uanciscatur, exi- nanitur ieudum. (^uod generaliter in omui- bus clericis, qui ieu- dum dant , observa- tur. 1. Sciendum est, fcuduni siue investi- tura constitui non posse, etsi domino ju- bente aiicujus rei quis nomine feudi posses- sionem nauciscatur ; licet tanien posses- sionem taliter adep- tam, dum vixerit, rem quasi ieudi noiuine retinere. 2. Si dominus, qui investivit, iorte sit elericus et contigerit, ut ante moriatur quam vasallus possessionem feudi lianciscatur, exi- naniturfeudum. Quod geueraJiter in oinui- bus clericis, qui ieu- dum daut, observa- tur1). Vulgata Lib. I, Tit. 24 (25 ed. hod.) XXIV (XXV) QUIBUS MOUIS FEUOUM CONSTI- 5 TUI POTEST. Sciendum est, feu- dum sine investitura nulio modo coustitui posse, etsi domiuo ju- 10 bente quis alicujus rei possessionem nomine feudi nanciscatur et teneat ; licet tameu possessiouem taliter 15 adeptani, dum vixerit, quasi ieudi noinine re- tinere, heredes ejus iu hoc jure nuilo modo ei succedant. 20 § 1. Si dominus, qui investivit, forte sit clericus et conti- gerit, ut aute moria- 25 tur quam vasallus possessiouem ieudi nauciscatur , exinani- tur leudum. Quod generaliter in omni- 30 bus ciericis, qui feu- dum dant, observa- txir. 1 ) Cfr. supru tit. I c. 5, tit. IV c. 2. 110 HI. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. VII c. 3. Vulgata Lib. I, Tit, 25 Cod. 80. Codd. 1. 5. 38—42. (26 ed. hod.). 3. Si inter dominum io et vasallum de invcs- titione oriatur con- tentio, domino scilicet investitiouem se fe- cisse negante, si tes- i5 tibus rcs probari non potest , possessoris sacramento res deci- datur. Idem et in eo- rum succcssoribus ob- 20 servatur. Si vero testes intcrfuerint et cos vasallus ad tes- timonium vocaverit, eorum testimonio 20 cum sacramento cre- datur. Testes vero- sint pares ejus ct ab eodem domi- no feudum teneant. 30 Quodsi tempore in- vestitionis abfuerint, etiam extranei sunt recipiendi. Quodsi etiam vcritatem ce- 35lare voluerint amore forte vel praemio vel alia qualibet ex causa, 3. Si inter dominum et vasallum de inves- titione oriatur con- tcntio, domino seilicet iuvestitioncm negante se fecisse, si testibus res probari non po- terit, possessoris sac- cramento res decida- tur, et in eorum suc- cessoribus idem ob- servatur. Si vero testes interiuerint, his cura sacramento testimonium creda- tnr '). Testes vcro sint ci pares et ab eodem domino feu- dum tcneant. Qui si teniporc investitio- uis abfucrint, extra- nei ctiam sunt reci- piendi *). Qui etiam si veritatem celarc vohierint amore forte vel praemio s) vel alia qualibet ex causa, XXV (XXVI). SI DE LNVESTI- TURA INTER DO- MINUM ET VA- SALLUM LIS ORI- ATUR. Si inter dominum et vasallum de inves- titione oriatur cou- tentio, domino scilicet investitionem se fe- cisse ncgante, si tes- tibus res probari non poterit , possessoris sacramento res deci- datur. ldem et in eorum successoribus observatur. Si vero testes intcrfuerint ct eos vasallus ad tes- timonio vocaverit, eorum testimonio cum sacramcnto cre- datur. Testes vero sint pares ejus et qui ab eodem do- mino feudum tene- ant. Qui si tempore invcstitionis abfue- rint , etiam extranei sunt recipieudi. Qui etiam si veritatem ce- lare voluerint amore forte vel praemio vel alia qualibetex causa, 1) Vide supra tit. I c. 6 § 1, tit. V c. 1, tit. VI c. 13, infra c. G. 2) Vide supra tit. V c. 1- 3) Cfr. infra tit. VIII c 3. III. Consuetudincs feudorum. 111 Antiqua T Cod. 80. a comite vel a populo jurare cogantur, quod falsitatem ex ea con- tradicentibus nec vera se sciente tacebunt. His cogeutibus eos vasallus cum misso domini ad imperato- rem festinet eique causam intimet, et quod imperator inter eos judicaverit, ob- servetur. Si autem se veuturum vel mis- surum nuntium pro- mittat vasallus , ex quo promisit usque ad annum quiete pos- sideat. Si vero ad regem non venerit vel non miserit iutra annum, domini sacra- mento causa termi- natur. § 1. Et si testcs jam dicto sacrameuto praestitose non inter- fuisse dixerint, domi- ni sacramento quaes- tio terminetur. Haec onmia etiam in cleri- corum personis locum habent, praeterquam quod de personis tes- tium dictum est. ln clerioorum enim feudo aequaliter recipiuntur pares et extranei, hoc ideo quia, cum clerici qucndam de feudo in- :. VII c. 3. Codd. 1. 5. 38. 83. a comite vel a populo jurare compellantur, quod ex ea causa fal- sitatem non dicant nec vera se sciente tacebunt. His cnim cogeutibus vasallus cum misso domini ad regem ire festinet, et quod imperator judi- caverit , observctur. Si autem se venturum vel nuntium missurum promittat vasallus, ex quo proiniserit usque ad anuum quiete pos- sideat. Si vero ad regem non vcnerit vel non miscrit infra an- num , domini sacra- mento causa finiatur. § 1. Et si testcs jam dicto praestito sa- crameutose non inter- fuis.se dixerint, domi- ni sacramento quaes- tio terniinetur. Haec oninia etiam in cleri- corum personis locum habcnt, praeter quod de personis testium dictum est. In cleri- corum enim feudo ae- qualiter recipiuntur pares et extranei, idco quia, cum clerici quos- dam de feudo in- Vulgata Lib. I, Tit. 25 (26 ed. hod.) a comite vel a populo jurare compellantar, quod ex ea causa fal- 5 sitatem non dicant nec vcra se scientibus ta- cebunt. His enim non cogentibus eos vasal- lus cum misso domini 10 ad imperatorem ire festinet, et quod im- perator judicaverit, observetur. Si autem se venturum vel nun- 13 tium missurum vasal- lus promittat, ex quo promiserit usque ad annum quiete possi- deat. Si vero ad re- M gem non venerit vel non miserit infra an- num , domini sacra- mento causa finiatur. 25 § 1. Et si testes sacramento jam dicto praestito se non inter- fuisse dixerint, domi- 30 ni sacramento quaes- tio terminetur. Haec oinnia etiam in cleri- corum personis locum habent , praeterquam 35 quod de personis tes- tium dictum est. In clericorum enim feudo aequaliter recipiuntur pares et extranei, hoc 40 ideo quia, cum clerici quosdam de feudo in- 112 III. Consuctudines fcudorum. Antiqua Tit. VII c. 3. 4. 5. Cod. 80. Codd. 1. 5. 38. 83. vestiverint, saepe ab- vestiverint, saepe ab- sconse et sine pracsen- sconse ct sine prae- , tia suorum confrat- scntia Buorum con- rum facere student '). fratrum boc facere studeut. Vulgata Lib. I, Tit. 25 (26 ed. liod.). vestiunt , saepe ab- sconse et sine praesen- tia suorum confrat- rum facere studeut. 4. Si quis se vel patrem suum ab aliquo vel patre ejus dcfuncto io investitum fuisse contcndit , nisi per duos parcs de domo ipsius doniiui probaverit, quod intendit, vel alios duos idoneos testes, tunc sit in clectione domini, utrum J5 velit jurare cum 12 sacramcnta- libus, illum per feuduin vel pa- trem ejus , si de boc quaeratur, de ipso feudo investitum non fuisse. Quod si jurare recusa- 2overit, actor juret cum 12 sacra- mcntalibus, se vel patrem suum investitum de ipso fcudo fuisse. Quod si jurare noluerit, qui con- venitur est absolvendus -). Se- 25 cundum cnim morem Mediolanen- sium baec sacramenta sunt prac- standa tam a filiis actoris vel rei quam ab ipsis principalibus personis. 30 5. Si aliquis in possessione feudi sit, de quo dominus di- cit eum investitum non fuisse, tunc sine ulla testium pro- batioue debet solus jurare , se j5 vel patrem investitum fuis- se '). Haec autcm ita sunt te nenda, si pcr annum sciente do- § 2. Si quis se vel patrem suum ab aliquo vel patre ejus de feudo investitum fuisse con- tcnderit, nisi pcr duos pares de domo ipsius domini probaverit, quod inteudit, vel alios duos ido- neos testes, tunc in electione do- mini est, utrum velit jurare cum 12 sacrameutalibus , illum , qui feudum quaerit, per se vel pa- trcm ejus, si dc boc quaeratur, de ipso feudo investitum nou fuisse. Quod si jurare noluerit, actor juret cum 12 sacramenta- libus, se vel patrem suum iuves- titum fuisse. (^uod si jurare noluerit, qui convenitur est ab- solvendus. Secuudum enim mo- rcm Mcdiolanensium baee sacra- mcuta sunt praestanda tam a filiifl actoris vel rei quam ab ips- is principalibus personis. § 3. Si autem aliquis in pos- sessione feudi sit, de quo domi- nus dicit eum investitum non fuisse, tunc sine ulla tcstium pro- batione debet solus jurare , se vel patrem suum fuisse investi- tum. Haec autem sunt ita te- nenda, si per unum annum do- 1) Cfr. cxempH gratia Constilutitm usus Pisanae ciritatis (Bonaini II p. 958). 2) Secundum rajulam juris romani: 'Aetore non nrobante qoi conveuitur . . . . w obtinebit' /. i C. 2, 1. 3) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1, tit. V c. 1, tit. VI c. 13, tit. VII c 3. III. Consuetudines fcudoruni. 113 Antiqua Tit. Vll c. 5-8. niino et non contradicente in possessione feudi permanserit ; alioquin justa ignorantia vel parvi teinporis negligentia cum iniqu&e possessionis perjurio do- mino quandoquc damnum affert1). 6. Si quis obligaverit aliquam rem pignori co pacto 'ut si sta- tuto tempore pecunia soluta non fuisset, erit creditoris et eam pro fcudo habcat', potest debitor pe- cuniam quandocunque solvcndo pacto non obstante recuperare pignus. Feudum enim non sub praetextu pecuniae, sed amore et honore domini est quaerendum. 7. Si quis investierit aliquem de feudo sui militis, viri Placen- tini asserunt prorsus, hanc inves- tituram non aliter valere nisi eo consentiente , cujus erat feu- dum. Mediolanenses vero et Cre- monenses nihil distare asseve- rant, utrum eo consentiente an ignorante, dummodo vivente eo nulliun detrimentum de feudo suo sibi contingat "). Hoc autem di- cendum est de eo milite, qui feudi successionem non habet. 8. Quidam obligavit quan- dam terram suo militi, deinde cum filius domini post longum Vuhjata Lib. I, Tit. 25. 26 (26. 27. 28 cd. hod.). mino sciente et non contradicente in possessione feudi permanserit ; alioquin justa ignorantia vel par- s vi temporis ncgligentia cum ini- quae possessionis perjurio quan- doque domino in possessione dam- num affert. XXVI (XXVII, XXVIII). io DE FEUDO DATO IN VICEM LEGHS COMMISSORIAE. Si quis ohligaverit aliquam rcm pignori eo pacto 'ut si statuto . tempore pecunia soluta non fu- is isset, esset creditoris et cam pro feudo liabeat' , potest debitor quandocunque pecuniam solvendo pacto non obstante pignus recu- perare. Feudum enim non sub 20 praetextu pecuniae, sed amore et honore domini acquirendum est. § 1. Si quis investierit ali- quem de feudo sui militis, viri» Placcntini asserunt, hanc inves- tituram non aliter valere nisi eo consentiente , cujus erat fen- dnm. Mediolanenses vero et Cremonenses nihil distare asse- 3u verant, utrum eo consentiente an ignorante, dummodo eo vivente nullum detrimentum de feudo suo sihi contingat. Hoc autem di- cendum est de eo milite , qui h feudi successores non habet. § 2. Quidam obligaverat ter- ram quandam suo militi , deinde cum filius domini post longum 1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1. 2) Cfr. tibrum consuetud. Mediol. Rubr.27,i0 ubi verba: 'Ilacc vera sunt' etc. postea addita csse videntur. 8 111 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. VII c. 8 ; Tit. VIII c. 1. tempns pecuniam ofFerendo pignus liberare voluis.set, filius militis 5 contendebat, patrem suum a do- mino suo defuncto de praedicto pignore feudi investitionem acce- pisse. Unde prudentes Mediola- lHMises intcrrogati laudavcrunt, io in electione filii militis esse, cum 12 jurare, patrem suum vel se per investiturain praedictam ter- ram tenuisse ita , ut per 30 an- nos contestatio pignoris a parte 15 domiui adversus ipsum vel pat- rem suum facta non fuisset '). Si autem ipse jurare noluerit, filius defuncti domini necesse ha- bet, jurare cum 12, defunctum 2omilitem inde per feudum investi- tum non fuisse. Quodsi ita ju- rare recuset, investire ipsum fi- lium militis debet de jam dicta terra pro feudo. 25 VuJguta Lil. 1, Tit.26 (28 ed. hod.J, Lib. 11, Tit. 1. tempus pecuniam offerendo pig- nus liburare voluisset, filius mi- litis contendebat, patrcm suum a domino suo defuncto de prae- dicto pignore feudi investitionem accepisse. Unde viri prudentes Mcdiolanenses interrogati lauda- verunt , in electione filii militis esse , cum 12 sacramentalibus jurarc, patrem suum a domino suo post investituram defuncto vel se per investituram praedic- tam terram tenuisse ita, ut per 30 annos contestatio pignoris a parte domini adversus ipsum vel patrem suum facta non fuisset. Si autem ipse jurare noluerit, filius defuncti domini necesse ha- bet, jurare cum 12 sacrainentali- bus, defunctum militem inde per feudum investitum non fuisse. Quodsi ita jurare recuset, inves- tire ipsum debet militis filium de jam dicta terra per feudum. EXPLICIT LIBER PRI- MUS. INCIPIT SECUN- DUS. so VIU. 1N QUIBUS REBUS I. DE EEUDI COGNITIONE. FEUDUM CONSISTERE POSSIT. 1. Ubertus de Orto Auscimo Obertus dc Orto Anselmo iilio suo dileeto saluteui. Cau- fllio suo sulutem. Causa- S5sarum, quarum cognitio frequen- rum , quarum cognitio frequen- ter nobis committitur, aliae diri- ter nobis committitur, aliae muntur quidem jure Romano, quidem diriniuntur jure Romano, aliae vero legibus Longobardo- aliae vero legibus Longobardo- 1) Cfr. Lomb. vulg. II tit. 35 1. 5, tit. 55 l. 5 et librum consuetud. Mediol. 40 ltnbr. 21, infra II, 2G § 5. III. Consuetudines feudorum. 115 Antiqua Tit. VIII c. 1—3. rum , aliae autem secundum re- gionis consuetudinem *). Quae quam secundum diversorum lo- corum aut curiarum mores sint divcrsa, ncc brcviter potest dici nec hoc libello facile comprebendi, usum tamen feudi, qui in nostris 2) partibus obtinct, prout possibilc est, exponerc tibi nccessarium duxi. In judicio etenim, quod de feudis agitur , illud legibus nostris contrarium dici solet. Le- gum autem Romanarum non est vilis nuctoritas , sed non adco vim suam extendunt , ut usum vincant aut mores3). Strcnuus nutem legisperitus, sicubi emer- serit , quod consuetudine feudi non sit comprebensum , nbsque cnlumnia uti poterit lege scripta. 2. Sciendum est itaque , feu- dum sive beneficium non nisi in rebus soli aut solo coliaerentibus aut his , quae inter immobilia connumerantur — veluti cum de camern 4) aut caneva 4) feudum datur — posse consistere ac feu- dum neminem adquircre nisi in- vestitura aut successione. Vulgata Lib. II, Tit. 1, 2. rum, nline nutem secundum rcgni consuetudinem. Quaequam sint va- ria quamque secundum diversorum locorum aut curiarum mores sint r. diversa, nec breviter potest dici nec hoc libello facile comprehendi, usum tamen feudi, qui in nostris partibus obtinct, prout possibilc est, tibi exponere necessarium u duxi. In judicio etenim, quo de feudis agitur, illud legibus nostris contrarium dici solet. Legum autem Romanarum non est vilis nuctoritas, sed non adeo vim suam u extendunt, ut usum vincant aut mores. Strenuus nutem jurispe- ritus, sicubi cnsus emerserit, qui consuetudine feudi non sit com- prehensus , nbsque cnlumnia uti m poterit lege scripta. § 1. Scien- dum est itaque, feudum sive be- neficium non nisi in rebus soli aut solo cohaerentibii3 aut in his, quae inter immobilia computan- m tur — veluti cum de camera aut de cancva feudum datur — possc consistere ac feudum neminem posse acquirere nisi investitura aut successione. m II. QUID SIT INVESTITURA. 3. Investitura propiie quidem Investiturn proprie quidem di- dicitur possessio 5), nbusivo autem citur possessio , abusivo autem 1) Cfr. librum consuetud. Mediol. Hubr. 27 pr. et Campaynola , Liber juris urbis Veronae cap. XL VII: I)e feudis judicabo secundum usum regni et regionis. 35 2) id tst in curia Mediolanensi. 3) Cfr. quae de hac sententia disserit Cujacius in sua editione iibri feudorum. 4) Vide Du Cange, Glossarium v. 'Keudum canierae' ct 'canava', Hoeschius, Dissertatio de fcudis de eamcra et caneva (Jenicheii, thesai:rus juris feudalis iom. 11 p. 4 sqq., Homeyer, System des Lehn- rechts p. 284 ff.) , Franklin 'Kammer- und Kellcrlelien' (v. Hoitzendorff , Rechts- 40 lexikon 3. ed. s. h. v.J. ">) 'Gewere' 'saisine' traditio realis. Cfr. Heusler, Die Gewere 1872 p. 291. 8* 116 III. Consuetudines fcudorum. Antiqun Tit. VIII c. 3. modo dieitur investitura, quando liasta aut quodlibet eorporeiun porrigitur a domino feudi, se in- a vestiturani facero, dicente1). Quac si quidem ab eo tiat, qui alios liabet vasallos, saltem coram duo- bus ex illis sollcmniter fieri de- bet, alioquin , licet alii intersint 1« testes, investitura minime valet'-'). Si enim domino adbuc in posses- sione constituto, an facta sit in- vestitura, quaeratur, non debet probari nisi per pares illius do- i5 mus vel per publicum instrumen- tum 3) a tribus vel a duobus pa- ribus confirmatuin. Nam si in- strumentum defecerit vel quia factum non fuerit vel quia aniis- 2o sum sit, tunc, qui piobare deside- rat, pares illius curiae, qui inter- fuerunt, offerat. (4lu si denega- verint corrupti forte odio vel gratia seu praemio et dicant, se zjuon interfuisse, cum investitura fieret, vel non meminisse, domino cogente tunc jurcnt tactis sacro- sanctis scripturis, ut hujusmodi rei veritatem nesciaut, et tunc soactor aut alios pares producat aut jurisjnrandi electio detni do- mino, ut proinde jurct, investi- turam factam non esse , aut sa- cramentum vasallo referat, et ille asaut juret aut adquiescat Quod- si jurare pares recusaverint ali- qua ex causa nec don.inus eos Vuhjata Lib. II. Tit. 2. modo dicitur investitura, quando hasta vel aliud corporeum quod- libet porrigitur a domino, se in- vestituram facere, dicente. Quae si (juidem ab eo fiat , qui alios babet vasallos, saltem coram duo- bus ex illis sollemniter fieri de- bet, alioquin, licet alii inter.sint testes, investitura minime valet, nisi per breve testatum secun- dum quosdam. Si eniiu domino adhuc in possessione constituto, an facta sit investitura, quaeratur, non debct probari nisi per pares illius domus vel per publicum in- strumentum a tribus vel duobus paribus coufirmatum. Nam si in- strumentum defecerit vel quia fac- tum non fuerit vel quia amissum sit, tunc, qui probare desiderat, pares illius curiae, qui interfue- runt, offerat. Qui si denegave- riut corrupti forte odio vel gra- tia seu pretio et dicant, se non interiuisse, cum iuvestitura fieret, vel non reminisci, tunc domino cogente jurent tactis sacrosanctis scripturis, quod bujus rei verita- tem ncsciant, et tunc actor aut alios producat pares aut jurisjurandi electio detur domino, ut proinde juret, invebtiturain fuctam non esse, aut sacramentum vasallo re- ferat, et ille aut juret aut quies- cat. Quodsi juraie parcs aliqua ex causa recusant ncc dominus eos 1) Cfr. Ubrum consuctudinum Mcdiolani liubr. 27 'Investitura propric pos- sessio dicitur abusivc tanicn diritur investitura (uiando asta vel septro vel re cor- ■lo porca doniinus vasalluni de aliijuo beneficio investit*. 2) Cfr. supra txt. I c. 6 N. 1, tit. VI c. 13. 3) Cfr. supra tit. I c. 4 § 1, c. 5, c. 6 § 1, c. 7; rox 'publitum instrumeiituur SX jurc romano deprompta est. ITT. Oonsuetudines feudornm. 117 Antiqua Tit. VIII c. 3. 4. jurare compellat, liccat vasallo etiam per extraneos probare in- vestituram ; testibus vero defi- cientibus jurisjurandi electio de- tur domino 4. Si vero vasallus possideat vel si vasallus feudum canevae vel camerae ex duabus seu tribus quietis acceptionibus quasi possi- deat, dominus autem feudum esse negans rem suam petat et, quod ex camera vel caneva bis vel ter jam est solutum, deinceps solvere rcnuat, tunc non est opus proba- tione, scd possidenti dando elec- tionem, quod aut juret, suum esse feudum rectuin, aut domino jus- jurandum roferat 2). Si autem in- vestitura facta ab eo, qui vasal- los non habebat , dicatnr, si per quoslibet idoneos testes aut per publicum instrumentum probari poterit*), aut inopia probationnm res decidatur per jnsjnrandnm. § 1. Praeterea si tenor ali- quis praeter communem feudi rationem investituram dicatur intcrvenisse , vel si dicat fcu- dum sub tali conditione de- disse 'ut vasallus in festivis die- bus vadat ad ecclesiam cum sua4) uxore', omni facultate probandi domino adcmpta liabeat vasal- lus potestatem se defendendi per sacramentum. § 2. Item si vasallus pactum speciale contra feudi consuetudinem allegat, ve- Vulgata Lib. II, Tit. 2. jurare compellat, liceat vasallo etiara per extraneos probare in- vestituram , testibus vero defi- cientibns jnrisjurandi electio de- 5 tur domino. § 1. Si vero vasallus quidem possideat vel si feudum camerae aut cane- vae in duabus seu tribus quietis acceptionilms quasi possidcat, do- io minns autem feudum esse negans rem suam petat, vel, quod de ca- mera vel de caneva bis vel ter, sicut diximus, jam solutum est, deinceps solvere renuat, tunc non is est opus probatione, sed possi- denti data electione aut juret, suum esse feudum rectura , aut domino referat jusjurandum. Si autem investitura ab eo, qui va-to sallos non habebat, dicatur facta, per quoslibet idoneos testes seu per publicum instrumentum pro- bari potest, aut inopia probatio- nis cmergente res decidatnr per-5 jusjurandum. § 2. Praeterea si tenor aliquis praeter communem fendi rationcm in investitura a domino dicatur intervcnisse, vel si dicatur feudum sub tali con-30 ditione dedisse 'ut vasallus in festivis diebus vadat ad ecclesiam cum uxore sua' omni facultate probandi domino ademta liabeat vasallus potestatem se defendcndi 35 per sacramentum. § 3. Item si vasallus pactum speciale contra feudi consuetudinem allegat, ve- 1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1, tit. VI c. 13, tit. VII c. 3. 2) Cfr. supra tit. I c. 6 §§ 4, 5, tit. V c. 1, tit. VI c. 13, tit. VII c. 3. 3) suppl. probetur. 40 4) scilicet domini. 118 III. Consuetudincs feudorura. Antiqua Tit. VIII c. 4. 5. luti de filiarum successione, li- ceat ei tenorem, si potest, inves- titurae probare. Quodsi in pro- sbatione defecerit vel cessaverit, concedatur domino boc negare jurejurando praestito. 10 5. Invcstitura autem de ve- tcri beneficio fit aut de novo. Quae de veteri fit , etiam a mi- nore ficri potest. Sive autem a lamajore sivc a minorc fiat, non de omni possessione vasalli , sed de jnsta tantum facta intelligitur, nisi nominatim aliud dicatur. Novi vero feudi investitura non 20 ab alio recte fit, nisi ab eo, qui legitime suorum bonorum admi- nistrationcm babet1). Qui enim qualibet ratione aliquid de suis rebus impeditur alienare, is nec «per fcudum poterit investituram facerc. Scd etiam res, cujus alie- natio probibetur, nec pro benefi- cio dari conceditur, nisi in casu ut ecce si quis ex agnatis tuis M rem, quac a communi parcnte per suceessioncm ad eum perve- nerit, alicnare volucrit, non per- mittitur ei etiam secundum an- tiquam consuetudincm alii eam 35venderc nisi tibi vel alii proxi- miori pro aequali pretio accipere volenti 2) ; per feudum tamen cui- libet dari potest, nisi fiat in frau- Vulgata Lib. II, Tit. 2. 3. luti de filiarum successione, li- ceat ei tenorem, si potest, sicut in- vestituram probare. Quodsi in pro- batione defccerit vel cessaverit, concedatur domino boc denegare jurejurando praestito. III. PER QUOS FIAT INVES- TITURA ET PER QUOS RECIPIATUR. Invcstitura antem aut de ve- teri beneficio fit aut de novo. Quae de veteri fit, etiam a mi- nore potest fieri. Sivc autem a minorc sive a majore fiat, non de omni possessione vasalli, sed de justa tantum facta intclligi- tur, nisi aliud nominatim dicatur. Novi vero feudi investitura non ab alio recte fit, nisi ab eo, qui le- gitime suorum bonorum adminis- trationem babct. Qui enim qua- libet ratione aliquid de bonis suis impcditur alienare, is nec per feudum poterit investituram fa- cerc. Scd etiam res, cujus alic- natio probibctur, nec per benefi- cium dari conceditur, nisi in casu ut ecce si quis ex agnatis tuis rcm , quae a communi parcnte pcr succcssionem ad eum perve- ncrit, alicnarc volucrit, non pcr- mittitur ei ctiam secundum an- tiquam consuctudincm alii cam vcndcrc nisi tibi vel alii proxi- miori pro aequali pretio accipere volenti ; per feudum tamcn cui- libet dare potest, nisi fiat in frau- 1) Cfr. librum consuetud. Mediol. liubr. 27: de novo sic intcllipimus si nia- 4ojores fuerint. 2) Cfr. hbrum consuetud. Mcdiol Hubr. 8: De rc patcrna luenda. III. Consuetudines feudorum. 119 Antiqua Tit. VIII c. 5—8. dem nostrae consuetudinis vel legis novae bonae memoriae Lo- tharii imperatoris '). Tunc enim rescissa investitura, reddito a te vel ab alio proximiore secundum antiquam consuetudinem pretio*), si quod dederat, is, qui investi- turam suscepit, compellatur rem tibi restituere. 6. Personam vero investituram accipientis non distinguimus; nam etiam servus investiri potest, nisi ignorantia praetendatur '). Sed utrum ipse an alius pro te inves- tituram faciat vel suscipiat, nihil interest. Potest enim hoc nego- tium et per procuratorem ab utra- que expediri parte *). 7. Feminam quoque ctiam novi 5) feudi investituram facere posse, plerique consentiunt. 8. Nulla autem investitura debet ei fieri, qui fidelitatem re- cusat facere, cum a fidelitate feu- dum dicatur vel a fide6), nisi eo pacto adquisitum sit feudum 'ut sine juramento fidelitatis habca- tur' 7). Vulgata Lib. II, Tit. 3. dem nostrae consuetudinis vel legis novae bonae memoriae Lo- tbarii imperatoris. Tunc enim rescissa invcstitura, reddito a te 5 vel ab alio proximiore secundum antiquam consuetudinem pretio, si quod dederit, is, qui investi- turam accepit , compellatur rem tibi restituere. § 1. Personam io vero investituram accipientis non distinguimus : nam etiam servus investiri poterit, nisi ignorantia praetendatur. Sed utrum ipse an alius pro te investituram fa- w ciat vel suscipiat, nihil interesse putamus. Potest enim hoc nego- tium et per procuratorem ab utra- que parte expediri. § 2. Femi- nam quoque etiam novi feudi in- 20 vestitnram facere posse, plerique consentiunt. § 3. Nulla autem investitura fieri debet ei, qui fi- delitatem facere recusat, cum a fidelitate feudum dicatur vel a 25 fide, nisi eo pacto acquisitum sit ei feudum 'ut sine juramento fi- delitatis habeatur'. 1) i. e. legis T.otharii III de anno 1136. Cfr. infra c. 15. 2) Cfr. supra tit. I c. 4 (tunc nisi restituto pretio auferre non possunt) , tit. III, tit. VI c. 4 § 1. infra tit. IX c. 4. 3) Cfr. librum consuetud. Mediol. Hubr. 27: Dari sivc conccdi potcst feudum sive beneficium .... servo maximo eo sciente qui ipsam investituram facit, alioquin eo ipnorantc judicio nostro invcsti-35 tura facta scrvo non valebit. 4) Cfr. Libr. cons. Med. I. c. 'Investitura au- tem de qua dictum est fieri potest et recipi per principalem personam vel per procuratorcm'. 6) non reteris. De ratione ride Librum consuet. Mediolani Kubr. 8. Abbatissas rero veteris feudi inrcstituram facere posse ex tit. I c. 1, c. 5 apparet. 6) Libr. cons. Med. Bubr. 27: 'Dicitur autcm feudum a fide 40 quam vasallus domino suo praestare copitur'. 7) Libr. cons. Med. I. c. 'nisi eo pacto fuerit acquisitum feuduni ut fidelitatem vasallus non faciat'. Cfr. infra tit. X c. 2 § 1. 120 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. VIII c. 9—11. ■> 9. Utrum autcm investitura pracccdere debeat fidelitatem an tidelitas investituram, quaesitum scio. Et saepe responsum est, investituram debere praecedere '). w 10. Fidelitatem dicimus jusju- randum, quod a vasallo praesta- tur domino. u 11. Qualiter autem jurare de- bcat, videamus: 'Juro ego ad baec sancta evangelia , quod a modo inantea ero fidelis buic, sicut dc- bet esse vasallus domino, nec id, 2oquod mihi sub nomine fidelitatis commiserit, alii pandam me scicn- te ad ejus detrimentum'. Si vero domesticus sit, id est ex familia ejus, cui jurat2), aut si idco fide- «litatem jurat, non quia feudum babeat sed quia de jurisdictione ejus sit, cui jurat, nominatim vi- tam, mentem, membrum et illius rectum bonorem jurabit8). 80 35 Vulgata Lib. II, Tit. 4. 5. 6. IV. QUID PRAECEDERE DE- BEAT, UTRUM INVESTI- TURA AN FIDELITAS. Utrum autem investitura prae- cedere debeat fidelitatem an fide- litas investituram, quaesitum scio. Et saepe responsum est, investi- turam debcre praecedere fidelita- tem. § 1. Fidelitatem dicimus jusjurandum, quod a vasallo prae- statur domino. V. QUALITER VASALLUS JURARE DEBEAT FIDELI- TATEM. Qualiter autem debeat jurare vasallus fidelitatem , videamus: 'Jnro ego ad baec sancta Dei evangelia, quod a modo ero fide- lis buic, sicut debet esse vasallus domino, nec id, quod mibi sub no- minc fidelitatis commiserit, pan- dam alii ad ejus detrimentum mc sciente'. Si vero domesticus, id est familiaris, ejus sit, cui jurat, aut si ideo jurat fidelitatem, non quod fcudum babeat sed quia sub jurisdictione ejus sit, cui jurat, nominatim vitam, mcmbrum, mcn- tem et illius rectum bonorem ju- rabit. VI. DE FORMA FlDELl- TATIS. In epistola Pbiliberti episcopi in decretis causa XXII4). De forma fidelitatis aliquid scribere 1) Libr. cons. Med. 1. c. 'Illud autem srire oportet quod investitura praercdit fidelitatem et post investituram iidelitatem vasallus jurare coRitur'. 2) De domesticis teu f aviiliaribus vide Waitz, 'D. V. G.' tom. V p. 300. 434. 3) Cfr. Libr. cmis. Med. Kubr. 28. 4) c. 18 C. 22 qu. 4. m. Consuetudincs feudorum. 121 Antiqua Tit. VIII. Vulgata Ltb. II, Tit. 6, 7. monitus haec vobis, quae sequun- tur, breviter ex Hbrorum aucto- ritate notavi. Qai doinino suo fidelitateni jurat, ista sex in me- 5 moria semper liabere debet: in- colume, tutum, honcstum, utile, facile, possibile. Incolume, ne sit in damno domino suo de cor- pore suo; tutum, ne sit ei inio damno de secreto suo vel de munitionibus suis, per quas tutus esse potest; bonestum, ne sit ei in damno de sua justitia vel de aliis causis, quae ad honestatem is ejus pertinere noscuntur ; utile, ne sit ei in damno de suis pos- sessionibus; facile vel possibile, ne id bonum, quod dominus suus facere poterat leviter, faciat ei 20 difficile neve id , quod possibile ei erat, faciat impossibile. Ut fidelis liaec documenta ') caveat, justum est. Sed quia non suffi- cit abstinere a malo, nisi faciat, * quod bonum est, restat, ut in sex praedictis consilium et auxilium domino praestet, si beneficio vult dignus videri et de fidelitate esse salvus, quani ei juravit. Dominus™ quoque in bis omnibus vicem fi- deli suo reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur malefidns, sicut ille, qui in eorum praevaricatione vel faciendo vel ;« consentiendo deprehensus fuerit perfidus et perjurus. VII. DE NOVA FIDELITATIS FORMA. Est et alia de novo super fide- 40 litatis juramento forma inventa l) nocumenta Corp. jur. can. rcctius. 122 III. Consuetudines feudorum. Antiqiia Tit. VIII. Vtdgata Lib. II, Tit. 7. et utentium approbata consuetu- dine, quae hodie in omni fere cu- ria videtur obtinere , haec scili- cet : 'Ego Titius juro super haec sancta Dei evangelia, quod ab hac die inantea usque ad ultimum diem vitae meae ero fidelis tibi Caio, domino meo, contra omnem hominem excepto imperatore vel rege'1). Quod verbum2), si recte intelligatur, nulla quidem iiuliget adjectione , sed integram et per- fectam in se continet fidelitatem. Sed propter simplices et nominis significationis ignaros ad illius verbi interpretationem hoc adjici solet. 'Id est juro , quod nun- quam scienter ero in consilio vel in auxilio vel in facto, quod tu amittas vitam vel membrum ali- quod vel quod tu recipias in per- sona aliquam laesionem vel inju- riam vel contnmeliam vel quod tu amittas aliquem honorem, quem nunc habes vel inantea posside- bis. Et si scivero vel audivero de aliquo, qui velit aliquid isto- rum oontra te facere , pro posse meo, ut non fiat, impedimentum praestabo , et si impedimentum praestare nequivero , quam cito potero, tibi nuntiabo et contra eum , prout potero , tibi meum auxilium praestabo. Et si con- tigerit, te rem aliquam, quam ha- bes vel habebis, injuste vel for- tuito casu amittere, eam recupe- rare jurabo et recuperatam omni tempore retinere. Et si scivero, 1) Cfr. infra II. 54 § 8 et Periile op. cit IV § 168 N. 77. 2) scilicet fidelis. III. Consuetudines fcudorum. 123 Antiqua Tit. VIII, c. 12. 13. 12. Investitura vero facta et fidelitate subsecuta onniimoclo co- gitur dominus, investitum in va- cuam possessionem mittere. Quod si differat, omnem utilitatem prae- stabit. 13. Cum de re aliena vel alii obligata fiat investitura, illud di- stinguitur, utrum scienti an igno- ranti facta sit. Qui enim rei alienae scicns investituram susci- pit, nisi pacto speciali sibi pro- spexerit, de evictione agere non potest, ignorans vero recte agit, ut aliud ejusdem quantitatis seu bonitatis ei praestetur. Scd in eo nulla est differentia, qui inve- stituram fecit, si sciverit an igno- raverit Vulgala Lib. II, Tit. 7. 8. te velle juste offendere aliquem et inde generaliter vel specialiter fuero requisitus, meum tibi, sicut potero, praestabo auxilium. Et si 5 aliquid mihi de secreto manifes- taveris , illud sine tua licentia nemini pandam vel, per quod pan- datur, faciam. Et si consilium inihi super aliquo facto postula-io veris, illud tibi dabo consilium, quod mihi videbitur magis expe- dire tibi. Et nunquam ex per- sona mea aliquid faciam scienter, quod pertineat ad tuam vel tuo- 15 rum injuriam vel contumeliam'. § L Investitura vero facta et fiilelitate subsecuta omnimodo co- gatur dominus, investitum in va- cuam possessionem mittere. Quod- si differat, omnem utilitatem ei praestabit. VIII. DE INVESTITURA DE RE ALIENA EACTA. Cum de re aliena vel alii ob-25 ligata fiat investitura, illud di- stingui debet, utrum scienti an ignoranti facta sit. Qui enim rei alienae sciens investituram suscepit, nisi pacto speciali sibis» prospexerit, de evictione agere non potest , ignorans vero recte agit , ut aliud ejusdem boni- tatis seu quantitatis ei prae- stetur. Sed in eo nulla est dif- 35 ferentia , qui investituram fecit, utrum sciverit an ignoraverit- 1) Libr. cons. Mediol. I c. 'Scd si rcm alicnam vel alii pignori obligatam in feudum alicui ignoranti dcdcrit ct ci evicta fuerit dcnuntiatione legitime inter- posita, aliam rcm aeque bonam dominus dare cogitur sivc ignoraverit sive sciverit M dominus rem alienam sive pignori obligatam in fcudum dcdit. Si vero sciens alie- 124 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. VIII, c. 14. 15. 14. Rei autem per beneficium recte investitae vasallus habet potestatem, ut tanquam dominus Sa quolibet possessore possit quasi vindicare et, si ab alio ejusdem rci nomine conveniatur, defensio- nem opponere. Nam et servitu- tes eidem rei debitas potest pe- iotere et retinere. Quid ergo si pretio vel dolo aut incuria ser- vitutem rei beneficiariae imponi patiatur et ad dominum postea beneficium qualibet ratione rever- u tatur, an ex eo praejudicium do- mino generetur, quaesitum fnit. Et responsum est, ut vasallo qui- dcm, donec feudum tenet, possit obesse , domino autem , etiamsi -'nper longa tcmpora perseverave- rit, servitus minime noceat1). 15. E contrario, si quid feudo a vasallo additum sit, si quidem tale sit, quod adjectum est, quod per se subsistere possit, id est ut per se censeatur ut praodium, id non accrescit feudo. Si vero per se non potest subsistere ut servitus, plcrisquc placet feudo 30 accedere et sicut partom feudi disponcndam esse2). Meliorem Vulgata Lib. I/, Tit. 8. § 1. Rei autem per benefi- cium recte investitae vasallus banc habeat potestatem, ut tan- quam dominus possit ab omni possidente quasi vindicare et, si ab alio ejusdem rei nomine conveniatur, defensionem oppo- nere. Nam ct scrvitutes ejusdem rei debitas petere potcst et re- tinere. Quid ergo si pretio vel dolo vel incuria servitutem rei beneficiariae imponi patiatur et ad dominum cx aliqua causa pos- tea beneficium revertatur, an ex eo prae judicium domino generetur quaesitum fuit. Et responsum est, ut vasallo quidem, donec fcu- dum tenet, possit obesse, domino autem , etsi per longa tempora servitus perseveraverit, non no- ceat. § 2. E contrario, si quid feudo a vasallo additum sit, si quidem tale sit, quod per se sub- sistere possit, id est ut per se censeatur, ut praedium, id non accrescit feudo. Si vero per se non possit subsistere , ut servitus, plerisquc placet, feudo accedere et sicut partem feudi disponendam esse. Meliorcm nam rem vel pignori obligatam in feudum arceperit rontra dominum agcre non potcrit nisi sibi forte pro evictionc parto sprriali prospexerit'. Constitittum usus risanae civitatis (Bonaini op. cit. p. 968). Cfr. I. 37 Cod. 8, 46. 35 1) Libr. cons. Mediol. I. c. 'Rei autem invcstitac pcr feudum vasallus hanc facultatem babet ut a quocunque possessore illam vindicare possit , ct ali alio conventus defensionem opponere, ct scrvitutcm dcbitam rccte potcst peterc et rc- tinere. Verum si dolo vel pretio servitutem rei in feudum datae sibi imponi patiatur, et postea dominus cx qualibct justa rausa revertatur, an domino prae- 4ii judicium generetur quaeritur. Dicimus quod nullum pcr vasallum potuit domino praejudicium generari ctiamsi pcr longa tempora boc factum inveniatur. Cfr. conttitutum usus 1'isanae civitatis (Bonaini op. cit. p. 969). 2) Cfr. supra tit. I c. 7. III. Consuetudincs feudorum. 125 Antiqua Tit. VIII, c. 15. namque fendi conditionem facere potest, deteriorem vero sine do- mini voluntate vel eorum agna- torum, ad quos per successioncm pertinet, non potest. Quamvis enim ad eum per beneficium pertineat, tamen proprietas ad alium spectat; et ideo quartae sive tertiae ratione , quae a Longobardis') seu Ronianis viris uxoribus fieri solet, post mor- tem viri nihil ad mulierem per- tinet*). Nam nec pignus, quod consultum dicitur s) , ex feudo fieri potest. § 1. Est eniin optima consuetudine interdicta feudi alienatio , super qua mul- tae et diversae in singulis civi- tatibus seu curiis dabantur sen- tentiae 4) , donec imperator di- vinae memoriae tertius Lotharius super hoc novam promulgavit sanctionem , quae posita est in titulo5) de beneficiis. Necessitate namque suadente poterat olim va- Vulgata Lib. 1J, Tit. 8. 9. namque feudi conilitionem facere potest, deteriorem vero sine domini voluntate vel eorum agnatoruin , ad quos per suc- ft cessionem pertinet , facere non potest. Quamvis enim per be- neficium ad eum pertineat, ta- men proprietas ad alium spec- tat ; et ideo quartae sive tertiae 10 ratione, quae a Lombardis seu Romanis viris uxoribus fieri solet, post mortem viri ad uxorem nihil pertinet. Nam nec pignus, quod consultum dicitur, ex feudo tieri i5 potest. JX. QUALITER OLIM FEU- DUM POTERAT ALIENARI. Est autem optima consuetudine 20 interdieta feudi alienatio. Super qua nmltae et diversae sententiae dabantur in singulis civitatibus seu curiis, donec imperator divae memoriae Lotharius tertius super 2r, boc novam promulgavit constitu- tionem, quae posita est in titulo de beneticiis. Necessitate nam- que suadente poterat olim va- 1) Cfr. B. Schroedcr, (icschichtc des ehelichen Outerrcchts in Dcutschland, 30 I p. 84—89 ct rertile, Storia III p. 319, Liutpr. leges l. 7, Ahistul/i leijes l. 14, Lomburda vulg. II Tit. 4 l. 1 et 4. Liber consuctud. Mcdiol. liubr. 17 'Illud uutcin practcrcundam non cst quod quarta debeatur mulieri sccundam nostram consuctu- dinem ctiamsi constituta non fucrit'. De tertia tid. Mon. Oerm. Lcg. Fol. IV p. 595, 582; Cod. dipl. Latigobard. Nr. 494, 081; Statuta communis Cumarum 3i (Mon.hist.patriaeXVI,l p. 75, 310) ; Statuta communis Vercellarum §153 (Mon. hist. patriae XVI, 2 p. 1149), 1'ertile 0. c. p. 334. 2) Liber consuetud. Me- diolan. liubr. 17 'Mulier quartain duntaxat dc rcbus propriis habcre debct et non de libellariis vel feudis'. 3) Verbum 'consultatio', 'consultare', occurrit in libro consuetud. Mediolancnsium liubr. 28, ubi significat permutationem. Cfr. de 40 hoc verbo 1'ertile, Storia III, p. 347 N. 93, Berlan, Le due edizioni p. 201 N. 2. 4) De jure veteri vide supra tit. II § 1, tit. V c. 3, tit. VI c. 6. 5) scilicet Lombardac (culg. 111 Tit. 8). 126 ITT. Consuetndincs feudomm. Antiqua Tit. VIII, c. 15. sallus domino inscio vel invito fcudi partem ') vendere retenta scilicet alia parte. Si vero vel atotum vel partem per feudum volebat investire , licebat ei hoc sine fraude facere *). Sive autem domino dissentientc ven- debat sive per fcudum investie- lobat — quod et ipsum hodic sin- cere et sine fraude licet ei fa- cere — si tamen sine herede masculo descendcnte dccedebat vel feudum in manu domini refu- 15 tabat aut alia ratione, culpa ior- te iutercedente, ditnittebat, tunc omnis feudi alicnatio ad irritum devocabatur, eo excepto quod ille, qui secundo loco beneficium 20 acccperat, non amittebat, si priori domino servire et ab eo recog- noscere feudum volcbat. Donare autem seu pro anima judicare s) vel in dotem pro filia dare nul- 2j lius poterat consuetudine curiae, licet possit locare, nisi locatio sit fraudulenta alienatio , sicut est 'per libellum', ut dicunt, ven- ditio. Qoifl enim dubitat, quod 3o libellario nomine sub vilissima duorum denariorum pensione*) perpetuo conceditur utendum, in fraudem esse alienatum? Porro sive de bona consuetudiue sive Vulr/ata Lib. II, Tit. 9. sullus domino inscio vel invito feudi partem vendere retenta vidclicet alia parte. Si vero vel totum vel partem volebat per fcudum aliquem investire, licebat hoc ei sine fraude faccre. Sivc autem dissentiente domino ven- debat sive per feudum investie- bat — quod et ipsum sincere hodie et sine fraude licet ei fa- cere — si tamen sine herede maseulo descendente decedebat vel feudum iu manu domini re- iutabat aut alia ratione , culpa forte intercedente, amittebat, tunc omnis feudi alienatio ad irritum devocabatur, eo excepto quod ille, qui secundo loco beneficium acceperat, non amittebat, si priori domino servire et ab eo feudum recognoscere volebat. Donare autem aut pro anima judicarc vel in dotem pro filia dare nul- lius curiae poterat consuetudine, licet posset locare, nisi locatio esset fraudulenta alienatio, sicut est 'per libellum', ut dicatur, ven- ditio. Q,uis cnim dubitat, quod libellario nomine sub vilissinia duorum denariorum peusione pcrpetuo conceditur utendum, in fraudem esse alienatum ? Porro sive de bona consuetudine sive 86 1) t. e. usque ad medietatem. 2) Cfr. supra tit. V c. 3 N. b. Sed respiciendi sunt tit. I c. 4 et tit. III , secundum quos feuda minimorum valvas- sorum re vera feuda non erant. 3) t. e. pro salute anitnae dare. Vide Liutpr. leges l. 101, Aregis pr. cajntula, c. 14. 4) Buorum denariorum pensionem viultis locis solitam tenentis libcihiriam terram fuisse, testatur documen- 40 tum de a. 1143 (Mon. histor. patriae II N. 202; cfr. ibid. N. 200 ct 1'ertik o. C. IV p. 315 N. 100). III. Consuetudines feudorum. 127 Antiqua Tit. VIII, c. 15, 16. de prava quaeramus, concessum erat domino pro aequali pretio redemptio, nisi amiserat hoc jus per refutationem vel annali si- lentio, ex quo sciverit, compu- tando '). Praescriptione autem triginta annorum submovebatur tam sciens quam ignorans. In prohibendo autem vel redi- mendo potior erat proximus ag- natus quam dominus , si tamen feudum erat paternum. § 2. L)e illa vero feudi alicnatione , quae a domino fit , si dubitetur , lex imperatoris Conradi consulatur, quae posita est in dicto titulo de beneficiis. 16. Qui a principe de ducatu aliquo investitus est, dux solito more vocatur'-'). Qui vero de marcliia, marchio dicitur. Dici- tur autem marchia, quia cata 3), boc cst juxta , mare plerumque sit posita. Qui vcro de comitatu aliquo investitus sit, comes ap- pellatur. Qui vcro vel a prin- cipe vel ab aliqua potestate de plebe aliqua aut plebis parte per Vulgata Lib. II, Tit. 9, 10. de prava quaeramus, concessa erat domino pro equali pretio redemptio, nisi boc benelicium amiscnt per refutatiouem vel annali silentio, ex quo sciverit, computando. Praescriptione au- tem triginta annorum submove- batur tam scieus quam ignorans. ln prohibendo autem vel redi- mendo potior erat proximi ag- nati quam domini conditio, si tamen feudum erat paternum. § 1. De illa vero feudi aliena- tione, quae a domino fit, si du- bitetur, lex imperatoris Conradi consulatur, quae posita est in jam dicto titulo de beneficiis. X. QUIS DICATUE, DUX, MARCHIO, COMES SIVE CA- PITANEUS VEL VALVASOR. Qui a principe de ducatu ali- quo investitus est, dux solito more vocatur. Qui vero de mar- chia , marchio dicitur. Dicitur autem marchia quia cara4), id est collocata, et juxta mare plerum- que sit posita. Qui vero de ali- quo comitatu invcstitus est, co- mes appellatur. Qui vero a prin- cipe vel ab aliqua potestate de plebe aliqua vel plebis parte per 1) Cfr. supra tit. VII c. 5. 2) Vide ad hoc caput v. Bethmann-Holl- ueg 'Ursprung der lombardiscben Stadtcfreiheit' p. 135—142, v. Savigny 'Ge- scbicbtc des rom. Recbts iin Mittelaltcr' ed. 2 tom. III p. 104 sqq. et ibi citatos ; Laspeyres p. 163 sqq. ; Bresslau 'Jabrbueher des deutscben Reicbes unter Kon- rad II.' tom. II 1884 p. 200 sqq. Fertile III § 95. 3) Be verbo 'cata' (naTa) vide Ducange s. h. v. et G. Korting 'Lateinisch - romaniscbcs Worterbucb' 1891 s. h. v. Ardizo Cap. X: 'et dicitur Marchia, quia circa, id est, iuxta mare posita'. 4) mari caraV III. Consuetudincs fcudorum. Antiqua Tit. VIII, e. 16. feudum 1'uerit investitus , is ca- pitaneus appellatur, qui propric valvassor major oliin tlicebatur *). & Qui vero a capitaneis antiquitus bcneficium tenent , valvassores sunt*). Qui autcni a valvassori- bus feudum , quod a capitaneis tenent, per feudum similiter ac- 10 ceperint, valvasini, id est valvas- sores minores *) , dicuntur. Qui antiquo quidcm usu nullam feudi consuetudinem babcbant. Val- vassore enim sine filio mortuo 15 feudum, quod valvasino dederat, ad capitaneum revertebatur4). Sed hodie eodcm jure utitur, quo et valvassores 5). Ceteri vero, qui beneficium ab antiquis tem- aoporibus non teuent, Jicet noviter a capitaneis seu valvassoribus adquisierint, plebeji0) nihilomi- nus sunt. Nam et illi, qui soli- datam babucrint vel acceperint, 25per eam nullum peradcgum sed nec feudi usum adquirunt. Soli- data autem est praestatio quae- dam annua et gratuita, quae a neutra parte transit in beredes; 3U morte enim dantis vcl aceipientis interveniente finitur. Solidata vero dicitur , quia plcrumque in solidorum datione consistit, quan- doque in vino et annona'). Vulgaia Lib. II, Tit. 10. feudum investitus est , is ca- pitancus appellatur, qui proprie valvasor major olim dicebatur. Qui vero a capitaneis antiquitus fcudum tencnt, valvasores sunt. Qui autem a valvasoribus feu- dum, quod a capitaneis babeba- tur, similiter acceperint, valva- sini, id est minores valvasores, appellantur. Qui antiquo quidem usu nullam feudi consuetudinem babebant. Valvasore enim sine filio iuortuo ieudum, quod val- vasino dederat , ad capitaneum revertebatur. Sed hodie eodem jure utuntur in curia Mediola- nensi, quo et valvasores. Ceteri vero, qui ab antiquis temporibus beneficium non tenent, licet no- viter a capitaneis seu valvasori- bus acquisierint , plebeji nihilo- minus sunt. Nam et hi, qui sol- datam acceperunt vel habuerunt, per eam nullum paradegium sed nec feudi usum acquirunt. Sol- data autem est praestatio quae- dam annua et gratuita , quae a neutra parte transit in hercdem. Morte eniin dantis vel accipicntis finitur. Soldata vero dicitur, quia plcrumque in solidoruin da- tione consistit, quandoque enim in vino et annona consistit. 85 1) Supra tit. I c. 1, tit. III. 2) 'Valvassorcs minores' titulorum I, III, VI. 3) 'Valvassorcs minimi' titulorum III et VI. 4) Cfr. supra tit. I c. 4, tit. III. 5) Cfr. supra tit. III in fine et Ii. Schroeder 'Lchrbuch der dcutschcn Hechtsgeschiclite' 380, Pertile Storia III p. 142. 6) t. e. homincs qui nullam feudi eonsuetudinem habent. Cfr. Ilegel 'Geschichte der Stadtc- 40 verfassung von Italien' fon. II j./. 145, Waitz 'D. V. G.' V p. 187. 403. 7) Cfr. Du Canyc v. 'Solidata', Wailz op. c. VIII p. 165. III. Consuetudines feudorum. 129 Antiqua TU. VIII, c. 17. 17. Per successionem quoque sicut per investituram beneficium ad nos pcrtinet. Mortuo enim eo, qui beneficium tenebat, prima causa est liberorum '). Filiis enim existentibus masculis vel ex filio nepotibus vel deinceps per masculinum sexum descen- dentibus ceteri removentur agna- ti. Ad filias vero seu neptes seu proneptes aut ex filia nepotes seu proneptea successio feudi non pertinet. Proles enim feminini sexus vel ex feminino sexu de- scendens ad bujusmodi suceessio- nem aspirare non potest, nisi ejus conditionis sit feudum vel eo pacto adquisitum His vero deficientibus vocantur primo frat- res cum fratrum praemortuorum filiis'), deinde agnati ulteriorcs. Quod ita est intelligendum , si feudum sit paternum, hoc est si fuit ejus parentis, qui fuit illius agnationis. Si enim Titii avus de novo beneficio fuerit investi- tus, Titio sine legitimo herede masculo defuncto, ejus feudi suc- cessio non pertinet ad ejus Titii patruum niagnum nec ad prolem cx eo descendentem, immo rever- titur ad dominum. Ad cognatos autem beneficium non pertinet et Vulr/ata Lib. II, Tit. 11. XI. DE GRADIBUS SUCCE- DENDI IN FEUDUM. Per successionem quoque sicut per investituram beneficium ad 5 nos pertinet. Mortuo enim eo, qui beneficium tenebat , prima causa liberorum est. Filiis enim existentibus masculis vel ex filio nepotibus vel deinceps per mas- m culinum sexum descendentibus ceteri removentur agnati. Ad filias vero seu neptes vel pronep- tes vel ex filia nepotes seu pro- nepotes successio feudi non per- u tinet. Proles enim feminini sexus vel ex feminino sexu descendens ad hujusmodi successionem ad- spirare non potest, nisi ejus con- ditionis sit feudum vel eo pacto m adquisitum. His vero deficienti- bus vocantur primo fratres cum fratrum pracmortuorum filiis, deinde agnati ulteriores. Quod ita intelligendum est, si feudum 2;, sit paternum, hoc est si fuit il- lius pareutis, qui ejus fuit agna- tionia communis. Si enim Titii avus de novo beneficio fuerit in- vestitus, Titio sinc legitimo he- M rede masculo defuncto, ejus feudi successio non pertinet ad ejus- dem Titii patruum magnum nec ad prolem ex eo descendentem, immo revertitur ad dominum. 35 Ad cognatos autem beneficii 1) Cfr. § 2 Inst. 2, 19. 2) Lib. cons. Mediol. Eubr. 29: 'De masculi- nis tantum succcssionibus rrcdendum est dominum scnsissc nisi manifeste contra- riuin probctur. 1'roles cnim fcmiuina seu fcminini sexus ad succcssionem feudo- rum asnirare non debet'. 3) Cfr. Constitutum usus 1'isanac cicitatix (Bo- 1» naini II p. 958). 9 130 ITT. Consuctudincs fcudorum. Antiqua Tit. VIII, c. 17. 18. 19. successio. Si vero doininus vel alius beneficium defuneti novum esse dicat, agnatus autem patei*- 5 num esse contcndat , tunc onus probationis incumbit illi, qui no- vum dicit '). Sed scio aliter pro- nuntiatum. Bonus tamen judex causa cognita diligenter intuebi- iotur, cujus potius jurejurando di- rimenda sit baec quaestio , scili- cet in probatione deficieute utro- que. 15 18. Si duo fratres non de pa- terno beneficio, sed novo simul aoinvestiti fuerint, uno sine herede defuncto ad alium non pertinet ejus portio, nisi investitura sit facta eo pacto 2). 19. Si duo fratrcs in communi 25 casa post mortem patris reman- serint, id est simul liabitaverint, et unus eorum feudum adquisie- rit, plerique dicunt, ad alium non pertinere neque vivente eo, qui H adquisivit, neque post mortem ejus; fructus tainen erit commu- nis , donec simul liabitaverint. Quodsi cum equis vel annis com- munibus8) sit adquisitum, adbuc 3.-. idem dicunt, ne forte invitus do- VuJgata Lib. 77, Tit. 11. 12. successio non pertinet. Si vero doniinus vcl alius beneficium de- functi noviini esse dicat, agnatus autcm illius proximus paternum esse contendat, tunc onus pro- bationis incumbit illi, qui novum dicit. Sed scio, aliter pronun- tiatum esse. Bonus autem judex causa cognita diligenter intue- bitur, cujus potius jurojurando dirimenda sit haec quaestio, utro- que scilicct in probatione deii- ciente. ' XII. DE FRATRIBUS DE NOVO BENEFICIO INVESTITIS. Si duo fratres de novo bene- ficio ct non de paterno simul in- vestiti fuerint , uno sine berede defuncto, ad alterum non pertinct ejus portio, nisi facta sit eo pacto investitura. § 1 Si duo fratres in casa communi post mortem patris rcmanserint, id est simul habita- verint, et unus eorum feudum ac- quisierit , plerique dicunt , ad alium non pertinere neque vivente eo, qui acquisierit, ncque post mortem ejus; fructus tamen crunt commune.s, donec simul habitave- rint. Qaodai onm equis et armia cominunibus vel pecunia connnuni sit acquisitum , adhuc idem di- cunt, ne forte invitus dominus 1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 3, tit. V c. 2 et l. 2 1). 22,3: 'Ei incumbit nro- batio qui dicit nou qui negat'- 2) Cfr. supra tit. I c. 2, tit. IV c. 1, tit. VI c. 3. 9, infra c. 25 ct tit. IX c. 3. 3) Cfr. legcm Conradi 'servato usu ma- iorum varvassorum in dandis equis et armis suis senioribus', R. Schroeder 'Lebr- 40 bucb der deutschen Rechtspeschichte' 1894 p. 393 N. 24. III. Consuctudincs feudorum. 131 Antiqna Tit. VIII, r. 19. 20. 21. mimis alium, quam quem volue- rit, adquirat vasallum , dum ta- men meminerimus , id, quod de communi est expensum, pro parte competenti alteri est restitucn- dum '). 20. Titius a Sempronio talem feudi investituram accepit , 'ut haberet ipse heredesque sui le- gitimi masculi et his deficienti- bus feminae'. Porro Titius super- stite tantum filia decessit. Ipsa a domino investita fuit , feudum in dotem dedit, marito superstite sine liberis decessit. Quaereba- tur, si ad maritum feudum per- tinebat. Responsum est, non per- tinere 2). 21. Quidam vasallas, cum es- set decrepitae aetatis, feudum in manu domini ad hoc refutavit, 'ut Sempronium et Seium, filios suos, de eodem beneficio investi- ret'. Vasallo mortuo Sempronius sine legitimo herede decessit Seio superstite. Lis est in- Vulgata Lib. II, Tit. 12. 13. 14. alium, quam quem voluerit, sibi acquirat vasallum , dum tamen meminerimus, id, quod de com- muni expensum est , alteri pro 5 parte competenti esse restituen- dum. XIII. DE INVESTITURA, QUAM TITIUS ACCEPIT A SEM- io PRONIO. A Sempronio talem feudi in- vestituram accepit Titius, 'ut ha- beret ipse heredesque sui le- gitimi masculi et his deficienti- 15 bus feminae'. PorroTitius super- stite tantum filia decessit. Ipsa a domino investita fuit et feu- dum in dotem dedit maritoquc superstite sine liberis decessit. 2j Quaerebatur, si ad maritum suc- cessio feudi pertineat. Respon- sum est, non pertinere. XIV. DE VASALLO DECRE- PITAE AETATIS, QUI BENE- ts FICIUM REFUTAVIT, UT FILII INVESTIRENTUR. Quidam vasallus, cum decrepi- tae aetatis esset, feudum suum in manu domini ad hoc refutavit, h 'ut Sempronium et Seium, filios suos, de eodem beneficio investi- ret'. Vasallo mortuo Sempronius sine legitimo herede Seio adhuc superstite decessit. Lis est in-35 1) Cfr. supra tit. II § 4, tit. VI c. 9 et Lomb. vulg. II Tit. 14 l. 11. 2) Supra tit. VI c. 4; Lib. cons. Med. Bubr. 29 'Et si focmina ad quam fcudum pcr successioncm vel investituram pcrvenit, illud in dotem marito suo de- dit, illa dcfuncta maritus in benelicio non succedit, sed ad dominum revertitur, si absque filiis dccesserit, nisi in contrarium fuerit actum in ipsa investitura, ut ma- 40 ritus succederet, quod raro accidit'. 9* 132 III. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. VIII, c. 21. 22. ter dominum, tanquam novumfeu- dum delatum sibi esse dicentem, et Seium pateruum esse contenden- stem. Eorum sententia praeva- luit, qui dixerint, quamvis re- futatuin, nihilomiuus paternum esse1). 10 22. Vasallus superstite una tantum filia decessit. Ipsa ma- ritum accepit, cui dominus accepta pecunia partcm fcudi, quod pater lspuellae babebat, retenta sibi al- tera parte dedit. Nunc quidam aguatus defuncti cum marito agit dicendo, totum feudum boc esse paternum et ideo ad se devolu- 2otum. E contra maritus conteu- dit, banc partem, quam ipse ba- bet, novum esse feudum et idco domino apertum. Quaeritur igi- tur, utrum apud cundem domi- asnum et in ejus curia cogatur agnatus defuncti litigare an apud Vuh/ata Lib. II, Tit. 14. 15. ter dominum, tanquam novum feudum sibi delatum esse dicen- tem, et Seium paternum esse con- tendentem. Et eorum sententia praevalebit, qui dixerunt, boc feu- dum, quamvis refutatum, nibilo- minus esse paternum2). XV. DE INVESTITURA IN MARITUM FACTA. Vasallus una tantum filia su- perstite decessit, illa vero mari- tum accepit, cui dominus acccpta pecunia partem feudi, quod pater puellae babebat, retenta sibi al- tera parte dedit. Sed nunc qui- dam agnatus defuncti cum marito agit dicendo, totum boc feudum esse paternum et ideo ad se de- volutum. Econtra maritus con- tendit, banc partem, quam ipse habet, novum esse feudum et ideo domino apertum. Quaeritur igitur, utrum apud eundem do- minuin et in ejus curia cogatur agnatus defuncti litigare an apud 1) Liber cons. Mcdiol. liubr. 29 '1'orro si vasallus liabens unum vcl plurcs filios fcudum suum paternum, ct antiqmun domino rcfutavit, ut dc illo tilii a do- mino investirentur sive cx lioc cxpressim vel tacite fuerit actum ab initio, et in- 30 vestiti fucrint; uno illorum dcfuncto sino tiliis non ad dominum pars moricutis reddit quasi novum fcudum sed ad alterum fratrcm vel ad proximos agnatos non obstante rcflutationc vcl nova invcstitura tanquam vetus ct antiquum revertitur'. 2) lialdns super fcudis addit ex ' sivc ordinarium et iiaternum defuncto vasallo filii statim succedunt nisi pacto spcciali probetur al> initio conccssum ut etiam ad filias perveniret, quo casu et filia propter pactum succedit , dcficiente tamen masculo' 'Practcrea si praeter consuetum ordinem fuerit tam ad masculos quam ad focminas concessum , illius successio deficientilms dcmum masculis ad focminas pervenict' 'Si vero filium aut 40 tiliam reliquit mariti in beneficio succedit sccundum dictam proximam distinctio- nem scilicet, ut prius mastuli dcindc foeminae succedant'. 136 III. Consuetudines feudorum. Anliqua Tit. VIII c. 25. 26. 27. Si tamen, qui filiam reliquit, sine herede decessisset, propter teno- rem investiturae insertum ejus 5 pars fratri, non domino adquisita foret. 10 26. Si inter dominum et fide- lem de investitura feudi conten- tio emerserit, quia dominus eam factam neget, si vasallus afferat eos testes, qui tempore investi- 15 turae parcs erant, scd postoa qua- libet cx causa pares esse desie- rint, an idco sint removendi, quia nunc non sint pares? Sed quam- vis alii aliud sentiant , mihi ta- aomen et quibusdam aliis vidctur sufficere, eos saltcm tcmpore in- vestiturae pares fuisse. Quid enim peccavit , qui investituram accepit , si illi, quos eo tempore 25utpote idoneos adhibuit, postea pares esse desierunt? 30 27. Ex eo, quod scriptum est, si inter dominum ct vasallum nascatur quaestio dc feudo, quod pcr pares illius curiae sit diri- ssmenda1), quaesitum est: Si quis dixerit, se a quodam , fortassis episcopo jam defuncto, de annua praestatione aut alia qualibet re Vulgata lib. II, Tit. 18. 19. 20. Si tamen is, qui filiam reliquit, sine bcrede decessisset, propter teno- rcm investiturae insertum ejus pars fratri, non domino est quae- sita. XIX. AN REMOVERI DEBE- ANT TESTES, QUI PARES ESSE DESIERUNT ? Ex facto quaesitum esse scio, si inter dominum et fidelcm de investitura feudi contentio emer- serit, quia factam eam dominus neget, si vasallus afferat eos tes- tes, qui temporc quidem investi- turae pares erant, sed postca qua- libet ex causa pares esse desie- ruut, an ideo sint rcmovendi, quia nunc non sunt parcs? Sed quam- vis alii aliud sentiant, mibi ta- mcn et quibusdam aliis vidotur sufficere, eos tempore investitu- rae saltem pares fuisse. Quid enim peccavit, qui investituram accepit, si illi, quos co temporc utpote idoncos adbibuit, postea pares esse desierunt? XX. DE CONTROVERSIA INTER EPISCOPUM ET VA- SALLUM. Ex eo, quod scriptum est, si intcr dominum et vasallum de fcudo nascatur quaestio, quod per parea ejusdem curiae sit diri- menda, quaesitum est: Si quis dixerit , se a quodam , fortassis episcopo jam dcfuncto, de annua praestatione aut alia qualibet re l) Supra tit. V c. 1, tit. VIII c. 23. III. Consuetudines feudorum. 137 Anfiqua Tit. VIII c. 27. 28. investituram per feudum acce- pisse, et cum successore ejus agat, et ille respondendo neget, hunc esse vasallum , utrum per pares ejusdem curiae sit judieandum super hac quaestione ? Opponit enim vasallus, quod dominus ne- gat, eum esse vasallum et ideo in ea curia non habere pares. Item dicit vasallus, quod prius de suo recto feudo debet inves- tiri , quam a nemine judicari. Domino respondente, quod, quid- quid inter eos sive de investitura sive de fidelitatc sive de princi- pali causa est agendum, per suam curiam expediendum est. Sed laudatum scio saepe, pares illius curiae secundum praefatum mo- dum prius eligendos, ad quorum spectat officium, ut prius illum de suo recto feudo investiri fa- ciant, sed fidelitatis jnsjurandnm differatur, donec de principali causa cognoscatur. Ex eo enim apparebit, utrum jurare debeat an non , quod totum expeditae quaestionis est. Si constiterit, vasallum aliquid aliud praeter id, de quo quaeritur, ab eodcm domino tenere pro fendo , tunc enim, quin debeat de suo recto fcudo investituram accipere et fidclitatem jurare et sic ad prin- cipalem causam accedere, non est dubitandum. Vitlgata Lib. II, Tit. 20. 21. per feudum investituram acce- pisse, et cum successore ejus agat. et ille respondendo neget, hunc esse vasallum . utrum per pares5 ejusdem curiae sit, judicandum super hac quaestione? Opponit enim vasallus, quod dominus ne- gat, suum esse vasallum et ideo in ea curia pares non habet. 10 Item dicit vasallus, quod prius de suo recto feudo debet inves- tiri , quam a nemine judicari. Domino respondente, quod, qnid- quid inter eos sive de investi- «5 tura sive de fidelitate sive de principali causa est agendum, per suam curiam est expedien- dum. Sed laudatum saepe scio, pares illius curiae secundum prae- fatum modum esse prins eligen- dos, ad quorum spectat officium, ut eum prius de suo recto feudo investiri faciant, sed fidelitatis jusjurandum differatur, donec de^ principali cansa cognoscatur. Ex illo enim apparebit, utrum jurare debeat an non , quod totnm ex- peditae qnaestionis est. Sed si constiterit, vasallum aliquid aliud M praeter id, de quo quaeritur, ab eodem domino pro feudo tenere, tunc enim , quin debeat de suo recto feudo investituram accipere et fidelitatem jurare et sic ad35 principalem causam accedere, non est dubitandum. XXI. DE VASALLO MILITE, QUI ARMA BELLICA DEPO- SUIT. 28. Miles,quibeneficiumtenebat, Miles, qui beneficium tenebat, 138 III. Consuetudines feudorum. Antiquu Tit. VIII c. 28. 29. cum esset sinc liberis, vencrabi- lem domum intravit et saeculo abrenuntiando arma bcllica de- » posuit babitumquc religionis as- sumpsit et sic convcrsus effectus est. Hic, donec vixerit, feudum retinere conatur. quod dominus vel agnatus sibi pertinere con- lotendit. Sed judicatum est, do- mini vel agnati potiorem esse conditionem. Quia enim factus est miles Cbristi, desiit esse mi- les saeculi '), nec beneficium per- lstinet ad eum, qui non debet ge- rere officium*). 29. Dominus vocat militem, qui 20 ab eo feudum possidebat, diccndo, eum in culpam ineidisse, per quam feudum amittere debeat. Hic non respondet. Quid domino facien- dum sit, quaeritur. Respondetur: "Curiam vocare debet et in ea de militc illo conqncri. qunm curiam ter vocare debet spatio cjusdem curiae arbitrio terminando. Si nec ad tertiam vocationem venit, •™ lioc ipso feudum nmittat, et ideo debct curin dominum mittcre in possessionem. Scd si intrn an- num venerit , restitnitur ei pos- sessio, alioqnin et beneficium et 35 possessionem perdit. §1. Si vero vasallus de domino quaeritur, for- Vulcjata Lib. II, fU. 21. 22. cum esset sine libcris, vencrabi- lem domum intravit et saeculo rcnuntiando arma bellica dcpo- suitbabitumquereligionisassump- sit et sic conversus effectus est. Hic, donec vixcrit, feudum reti- nere conatur, quod dominus vel agnatus sibi pertinere contendit. Sed judicatum est, domini vel agnati potiorem esse conditionem. Quia enim factus est miles Dei, desiit esse miles saeculi, nec be- neficium pertinet ad eum, qui non debet gerere officium. XXI r. DE MILITE VASALLO, QUI CONTUMAX EST. Dominus vocat militem, qui ab eo feudum possidebat, dicendo, cum in culpam incidisse, per quam feudum amittere debeat. Hic non respondet. Quaeritur, quid fa- ciendum sit domino. Respondeo, eum ad curiam vocari debere, et si non venerit, iterum eum de- bere vocari usque in tertio spa- tio, septem vel decem dierum arbitrio ejusdem curiae determi- nando. Quodsi neque venerit ad tcrtiam vocationem, boc ipso feu- dum amittat, et ideo debct curia dominum mittcrc in posscssioncm. Sed si intra annum venerit, re- stituitur ei possessio ; alioquin et beneficium ct possessionem amit- 1) Vide epistolam 1'auli (3 Tim. 2, 4) : 'Ncmo militans deo implir at se ncpo- tiis saecularilius' et Dccrchim Gratiani C. 23 qu. 8 c. 19. 2) Gmcordat lihrr com. Mediolani Rubr. 28 'Scd etsi aliquis non liabens filios vencrabilem domum 40 intraverit, ct rclijiionis liabitum snppresserit et monarhus vel ronversus sit effec- tus feudum aniittit ncs- etiam frurtus tcmpore vitae suae rctinebit'. III. Consuctudines fcudorum. 139 Antiqua Tit. VIII c. 29, IX c. 1. 2. sitan quia feudum malo ordine intravit, domino perperam respon- dente, quid vasallo sit faeiendum, quaeritur. Respondetur : Curiam debet vocare et in ea conqueri. Curia debet adire dominum eum- que salva reverentia competcn- ter cogere, ut vel possessionem rcstituat et adquiescat vel judi- cio curiae se committat. Quod si admonitus facere distulerit, tunc licet vasallo ad aliam ma- jorem potestatem ire et sibi con- sulere Vulgata Lib. II, Tit. 22. tit, ut in Lombarda de his qui ad placitum venire contempse- rint 1. Si cujuseumque. § 1. Si vero vasallus de domino quaeritur, for- 5 san quia fendum malo ordine in- travit, domino perperam respon- dente, quid vasallo faciendum sit, quaeritur. Respondeo : Ipse cu- riam vocare debet et in ea curia »« de domino conqueri. Curia de- bet adire dominum eumque salva reverentia competenter cogere, ut vel possessionem restituat et ac- quiescat vel judicio curiae se 15 committat. Quod si ter admoni- tus facere noluerit, tunc liceat vasallo ad aliam majorem potes- tatem ire et sibi consulere; et si dominus ei justitiam facere2o noluerit, poterit eum depraedare. IX. HAEC FECIT UGO DE GAMBOLADO2) USQUE AD EPISTOLAM UBERTI. 1. Qui de marchia vel comi- M tatu vel ducatu vel aliqua regali dignitate fuerit investitus per be- neficium ab imperatore, ille tan- tum debet habere, non etiam he- res ejus. Hercs enim hujusmodi 30 beneficium jure successionis ha- bcre non potest. Si tamen ipse quoque ab imperatore fuerit in- vestitus, habeat et teneat, sicut pater ejus fecit '). 35 2. Si capitanci vel valvasso- 1) Cfr. constitutum usus risanae cititatis (Bonaini II \>. 061). 2) Initio saeculi XII vixisse ridetur L'go de Gambolato. Vide Ficker 'Forsehungon zur Eeichs- und Kechtsgcschiclite Italiens' II, 273. Lociis 'Gambolado' est hodiernus 'Gambolo' yrope Mediolanum. 3) = ftf. VI c. 1. 40 140 m. Consuctudines fcudorum. Antiqua Tit. IX c. 2. 3. 4. Vulgata. res majores vel minores investiti fuerint de feudo, filii et nepotes ex filio succedunt. Sin autem s ex ipsis filiis vel nepotibus ali- quis sine descendentibus mascu- lini sexus decesserit, praedicti fratres vel nepotes per investi- turam patris vel avi in benefi- locium succedunt; et similiter quo- que de consobrinis dicendum est 3. Si duo fratres investiti fuerint de beneficio, si unus eo- rum sine descendentibus mascu- i5 lini sexus defunctus fuerit, do- minus succedit, non frater, nisi pactum intercessit. In bis enim omnibus primum videndum puto, quid actum sit inter contraben- 20 tes. Stantia enim, quae fit ante tres liberos bomines, servari de- bet , nisi juri vel naturae con- traria sit ^). Si ergo domino et fideli placuerit , ut paciscantur 25 de filiabus, quatenus ipsae succe- dant, boc quoque servandum est3). 4. Si contigerit, feminam be- neficium babere, ipsaque decesse- rit, beneficium ejus nullo modo 3o ad maritum perveniat, nisi ct ipse a domino fuerit investitus. Sed et si ipsa femina filios relique- rit, dicunt quidara, in beneficium filios succedere non debere , nisi 35 et ipsi de eo fuerint investiti, 1) = tit. VI c. 2. 2) Cfr. Edictum Langobardorum, Ratchis lcget 5: 'Quia si stantia quam antc libcros hominis aliquis facit stare debit'. Lomb. vul- gata Tit. De debitis et vadimoniis (II, 21) 1. 28: 'Quia si stantia quam antc li- beros homines tres aliquis fecit stare debit' (secundum Cod. Berolinenscmj et 40 Commentarios Ariprandi 'Si enim coram tribus liberis stantia facta credenda :s;'. De stantia vide A. Wach 'Der Arrestprocess in seiner geschichtl. Entwicklung' 1868 p. 0. 3) Cfr. tit. VI C. 3. m. Consuetudines feudorum. 141 Antiqua Tit. IX c. 4. 5. Vulgata. quia usu regni beneficium voca- tur paternum, non maternum. Sed juxta aequitatem dicimus, praedictum beneficium ad filios 5 esse devolvendum sicut cetera bona materna. Hoc autem dictum est de capitaneis et majoribus et minoribus valvassoribus. De minimis autem, id est de his, qui 10 tenent feudum a minoribus val- vassoribus, feudum si tollere vo- luerint, licet eis tollere, nisi forte beneficium vendiderint. Si enim pretium pro beneficio acceperint, 15 alterum facere omnino habent necesse , id est aut beneficium non repetere aut pretium ejus reddere l). 5. Quoniam dictum est, quali- 20 ter beneficium per successionem ad alterum transferatur vel ad dominum revertatur, dicendum est, quibus casibus feudum prop- ter culpam fidelis ad dominum 25 revcrtatur. Si ergo capitanei vel majores valvassores, qui ho- die improprie capitanei appellan- tur, vel minores valvassores do- minum in bello dimiserint vel 30 credulitati atque fidei eorum ali- quid a dominis commissum ad eoruni detrimentum scientes ma- nifestaverint sive eorum uxores adulteraverint scientes sive scien- 35 tes dominum assalierint sive quid simile fecerint contra fidelitatem domino factam, beneficio eos ca- rere oportet. Si vero dubium fuerit inter capitaneos alias de 40 1) Cfr. tit. VI c. 4. 142 TII. Consuctudincs feudorum. Anliqua Tit. IX c. 5, X r. J. malefieio, apuil imperium diffi- niri debet. Si vero inter majo- re3 valvassores et minores prae- 5 dieta quaestio movcatur, per ju- dicem terminctur. Certe si ca- pitaneus sive valvassor major vel minor sive partem beneficii vel in solidum alienaverit, et ille lovel beres cjus aliquis sine berede decesserit, ut proprium benefi- cium ad dominum revertatur et totum, quod fecit, irritum erit X. IN QUIBUS CAUSIS is FEUDUM AMITTITUR. 1. Cbertus dc Orto Ansclmo liliodilccto salutcni. Cogis me et super bocsaepe scribendo multum me urgues, ut causas, quibus amit- 2otantur, ratas tibi significarem. Quod ideo distuli, qnia saepe circa nostrae reipublicae curam occu- patus et multis privatorum cau- sis, aliis rerum innumcrabilium 25 impedimentis tentus onus illud subire non valeam. Sed ne vi- dear preces tuas parvi pendere et studium discendi ncgligere, quid mibi super boe vidcatur sopaucis explicabo, dummodo me- mineris , causas illas sub aliqua perfecta regula aut diifinitione rotunda non posse comprebendi. Xam sicut in Digestis de proba- 3otionibus reperimus, sic et de bis causis absquc calumnia diccre possumus. Si quis enim dixerit, quae causae ad ingratitudinem alicui domino et quemadmodum Vuhjaia Lib. II Tit. 23. XXI.TT. in QUIBUS CAUSIS EEUDUM AMITTATUR. Obertus de Orto Anschno filio suo salutein. Cogis me et super boc saepe scribendo multum ur- ges, ut causas, quibus beneficium amittatur, enumeratas tibi signi- ficarem. Quod ideo distuli, quia saepius circa nostrae reipublicae curam occupatus et multis pri- vatorum causis aliisque rerum innumerabilium impedimcntis de- tentus onus illud subire uon va- lebam. Et ne vidcar preces tuas parvi pendere et studium dis- cendi tibi imminens ncgligere, quid mihi super boc videatur paucis vcrbis explicabo, dummodo memineris, causas illas sub ali- qua certa regula aut definitione rotunda non posse comprebendi. Nam sicut de probationibus in Digestis scriptum reperimus, sic et de his causis sine calumnia diccre possumus. Si quis enim dixerit, quae causae quemadmo- 35 1) Cfr. tit. VI c. 5. 6. III. Consuetudines fcudorum. 143 Antiqua Tit. X c. 1. vasalli comprobandam sufficere possint, nullo certo modo diffiniri posse ') , non errabit. De illa tamen ingratitudine ioquor, per quam beneiicium amittatur. Mon enim ad lioc sufficit omnis occa- sio, per quam fidelis accepti be- neficii videatur ingratus. Sed suut quaedam, ut ita dixerim, egregiae ingratitudinis causae, quibus beneticium secundum mo- res curiarum amitti solet. (4,110- modo enim vasallus, quam humi- liter, quam devote, quain beuigne, quam tideliter erga dominum suum se debeat habere , potius ex naturali ingenio et bonis cu- riarum consuetudinibus pcreipi po- test, quam aliqua lege aut scripto aliquo possit compreheudi. lui- primis illud te scire oportet, beneiicii iliius, quod liujus gene- ris est, talem esse diltinitionem : Beneficium est nihil aliud quam benevola actio tribuens gaudium capieutibus :). Hujus generis spe- cies est beueficium illud, quod ex benevolentia alicui traditur, ut proprietas (juidem rei immobilis penes dantein remaneat, usus- lruetus illius ita ad accipientem transeat, ut ad eum heredesquo suos masculos et feminas, si de eis nominatim dictum fuerit, in perpetuum pertineat, ob hoc ut ille et sui heredes fideliter do- mino serviant, sivc servitium illud, quale debeat esse, nominatim sit VuUjata Lib. 11 Tit. 23. duiu alicui domino ad ingratitu- diuem alicujus vasalli probandam possint sufficere, nullo certo mo- do posse definiri , non erraverit. 5 De illa tamen ingratitudine lo- quor, per quam beneticium amit- tatur. Non enim ad hoc sufficit omnis occasio, per quam tidelis accepti beneticii videatur ingra- 10 tus. Sed sunt quaedam, ut ita dixerim, egregiae ingratitudinis causae, quibus beneticium secun- dum mores curiarum solet adimi. (•iuomodo enim vasallus , quam 15 humiliter , quam devote , quam benigne, quam tideliter erga do- minuiu suum debeat se habere, potius ex naturali et bonis cu- riarum consuetudiuibus potest 20 percipi, quam aliqua lege aut. scripto aliquo possit comprehendi. Imprimis illud te scire oportet, beueticii illius , quod est genus, talem esse detinitionem : Bene- 25 ticium nihil aliud est, quam be- nevola actio, tribuens gaudium capientibus capiensque tribuendo in id, quod facit prona et sponte sua parata. Hujus autem gene-30 ris spccies quaedam est beneti- ciuin illud, quod ex benevolentia alicuius ita datur, ut proprietate quidem rei innnobilis beneficia- tae penes dantera renianente usus- 35 iructus illius rei ita ad accipien- tem transeat, ut ad eum heredes- que suos masculos sive feminas, si de his nominatim dictum sit, 1) Cfr. I. 3 § 2 Dig. 22,5. 2) Scneca 'De benefiiiis' lib. I cap. 6. 40 144 III. Consuetudincs feudorum. Antiqua Tit. X c. 1. 2. expressum sive indetenniuate sit promissum. 5 Vulgata Lib. II Tit. 23. 24. in perpetuum pertineat, ob hoc, ut ille et sui heredes fideliter domino serviant, sive servitium illud nominatim, quale esse de- beat, sit expressum sive indeter- minate sit promissum. 10 2. Prima autem causa beneficii amittendi haec fuit ') et adhuc in plerisque curiis est , sed ta- men in nostra Mediolanensium lsnon est2), quod si vasallus per annum et diem 3) domino suo mor- tuo steterit, quod heredem domini sui investituram petendo , fideli- tatem pollicendo non adierit, tan- 20 quam ingratus existens beneficium amittit, et econverso si domino superstite vasallus decesserit et filius ejus per jam dictum tem- pus ea neglexerit , beneficio se 25 cariturum agnoscat. § 1. Est et alia ingratitudo, si dominus investituram pollicendo vasalli fidelitatem peticrit et illo non praestante dominus tribus sovicibus, convenienti tempore in- terposito, ad curiam suam supcr hoc proclamaverit et vasallus XXIV. QUAE FUERIT PRIMA CAUSA BENEFICII AMIT- TENDI. Prima autem causa beneficii amittendi haec fuit et adhuc in plerisque curiis est, sed in nostra Mediolanensium non obtinet, quod si vasallus per annum et diem domino suo mortuo steterit, quod heredem domini sui investituram petendo, fidelitatem pollicendo non adierit, tanquam ingratus exis- tens beneficium amittit, et e converso si domino superstite va- sallus decesserit et filius ejus per jam dictum tempus neglexe- rit, petere investituram, beneficio se cariturum agnoscat. § 1. Est et alia ingratitudo notanda , si dominus investituram pollicendo vasalli fidelitatem petierit et illo non praestante dominus tribus vicibusconveniente tempore, forte septem dierum spatio interposito, ad curiam suam super hoc pro- 1) Supra tit. VI c. 11. 2) 'Imprimis illud scire oportet quod vasallus nullo modo pcr nostram consuetudincm feudum amittit licet pcr annum et diem 35Steterit quod a domino invcstituram non pcticrit. Amplius si vasallus a domino investituram nondum rccepit niliilominus feudi patcmi vcl aviti possessionem a sequente possessore peterc poterit' (Jus consuetud. Mediolan. secundum Cod. licrolin.). 3) Aliter supra lit. VI c. 11 'annum et mensem'. Summula de feudis et bene/iciis secundum dominum Aliprandum (Anschuts p. 194—196): 'per 4oannum et menseni, si miles est, aut per annum et diem, si privatus'. Annum et dicm Mcdiolani M usu fuisse cx libro consuetud. Mediol. apparat. Vide Bubr. 8. III. Consuetudines feudorum. 145 Antiqua Tit. X c. 2. tribus vicibus a suis paribus ci- tatus jurare noluerit '), si tamen beneficium tale sit, unde jusju- randum fidelitatis fieri debeat. Sunt enim quaedam beneficia data ita, ut pro his fidelitas non sit praestanda § 2. Item qui dominum suum, cum quo ad praelium venit, in acie periclitantem dimiserit, be- nefieio se indignum judicavit s). § 3. Praeterea si vasallus prae- scierit quemlibet contra dominum assaltum mortem, captionem aut grandem patrimonii jacturam mo- lientem , debet dominum super hoc, quam citius potest, certio- rare, ut proinde dominus sciens prudensque pericula valeat decli- nare. Quod si forte fidelis qui esse debuit, dolosus aut negli- gens super hoc invcutus fuerit, beneficio se cariturum agnoscat4). § 4. Rursus si dominae vel do- mini nurui aut filiae vel sorori in domo adhuc manenti, quae in capillo dicitur5), se immiscuerit, Vulgata Lib. II Tit. 24. clamaverit et vasallus tribus vi- cibus a suis paribus citatus ju- rare noluerit, si tamen beneficium tale sit, unde jusjurandum fideli- r> tatis fieri debeat. Sunt enim quaedam feuda ita data , ut pro liis fidelitas non sit praestanda. § 2. Item qui dominum suum, cum quo ad praclium iverit, in acie i» periclitantem dimiserit, beneficio indignum se judicavit. § 3. Prae- terea si vasallus praescierit quem- libet contra dominum suum assal- tnm mortem, captionem aut gran- u dem patrimonii jacturam molien- tem , debet dominum super hoc, quam citius potest, certiorare, ut proinde dominus sciens prudens- que periculum valcat declinare. 2» Quod si forte fidelis qui esse de- buerit, dolosus vel negligens su- per hoc inventus fuerit, se bene- ficio cariturum agnoscat. § 4. Rursus si domini vel dominae2s filiae vel nurui aut sorori in do- mo adhuc manenti , quae in ca- pillo dicitur, sese immiscuerit, 1) Concordat jut munici])ale McdioL: 'Quod superius diximus quod vasallus fcudum non amittit per nostram consuctudinem licct per annum et diem steterit 30 quod a domino investituram non petierit , ita iutclligendum est nisi dominus va- sallum requisierit ut invcstituram recipiat et fidelitatem ci faciat, in quo casu si ccssavcrit per annum, feudum debet amittcre' (secundum Codicem licrol.). Liber consuet. Mediol. Bubr. 28: 'Scd etsi requisitus fuerit vasallus pcr pares curiae tcr ut domino serviat vel fidclitatcm jurct, et non venerit sed contumaciter stete- H rit per annum et diem pcr scntentiam fcudo privari potcrit'. 2) Cfr. sui>ra tit. VIII c. 8. 3) Cfr. supra tit. II pr , tit. VI c. 5, tit. IX c. 5. Excipit jus municipale Mediol. casum 'si suo domino Labcnti cum civitate nostra guerram non subvenit sed cum civitate ei contrarius fuit et lioc ea ratione quia contra patriam suam pro qua jure gcntium pugnarc debet pro aliquo feudo adesse non 40 conipellitur' (secundum Codicem Berol.J. Similiter constitutum usus Pisanae civi- tatis (Bonaini II p. 968). 4) Concordat liber consuct. Mediol. Rubr. 28. 5) Cfr. Liutprandi leges l. 2. 3. 4. 145, Lomb. vulg. II Tit 14 l. 20—22. Libr. 10 14G in. Consuetudines feudorum. Antiqua Tit. X c. 2. feudo, quo se monstravit indig- num, carere debet1). § 5. Porro si dominum, ut ita 5 dixerim, assalierit vel vicum, in quo est, per vim ingressus fue- rit vel impias manus in perso- nam domini ubicumque injecerit vel alias gravem et inhonestam loinjuriam ei intulerit vel morti ejus veneno aut gladio aut aliter insidiatus fuerit, beneficium amit- tit*). Illud te non lateat, quod, qui suo domino justitiam facere i5 noluerit, feudo, quod tenebat, ex- spoliandus erit, sicut in alio li- bello vel alia vice dictum fore credo 3). § 6. Sed nec est alia justior 20 causa beneficii amittendi , quam si id, pro quo datum fuerit, hoc servitium refutavit facere. § 7. Sed et qui delator domini sui exstiterit et per suam dela- sstionem grave dispendium eum sustinere fecerit, vel si cognove- rit, dominum inclusum et eum, cum potuerit, nou liberaverit, in- dignationem domininon evitabit4). 30 § 8. Praedictis modis benefi- cium debere amitti tam natura- lis quam civilis ratio suadet, quod colligi potest, si quis no- vam constitutionem s), justas ex- Vuhjata Lib. II Tit. 24. feudo, quo se monstravit indig- num, carere debet. § 5. Porro si dominum , ut ita loquar, assalie- rit vel vicum , in quo est , per vim aggressus fuerit vel impias mauus in personam domini ubi- cunque injecerit vel alias graves et inhonestas injurias intulerit vel morti ejus veneno vel gladio vel aliter insidiatus fuerit, bene- ficium amittat. § 6. Item qui do- mino suo justitiam facere nolue- rit, feudum perdit. Sed non est alia justior causa beneficii aufe- rendi, quam si id, pro quo bene- ficium datum fuerit , hoc servi- tium facere recusaverit, quia be- neficium amittit. Aliud est, si forte ideo non servierit, quia non potuerit; tunc enim feudum non amittit. § 7. Sed et qui delator domini sui exstiterit et per suam delationem grave dispendium eum sustinere fecerit, vel si cognove- rit , dominum inclusum et eum, cum potuerit, non liberaverit, in- dignationem domini non evitabit. § 8. Praedictis modis beneficium debere amitti tam naturalis qnam civilis ratio suadet, quod potest colligi , si quis novam constitu- tionem, justas exheredatiouis cau- sas enumerantem et alias consti- r0cons. Med. Eubr. 19. Germanice 'ira Haar geben'. Cfr. J. et W. Grimm 'Deutsches Worterbuch' s. v. Haar III, 2 (p. 13). 1) Supra tit. II § 1, tit. VI c. 5, tit. IX c. 5, librum consuet. Mediol. I. c. 2) Cfr. I. 10 C. 8,57. 3) Supra tit. VIII c. 29. Aliter jus tnunicipale Mediol. secundum cod. Berol. : 'Sed nec amittit feudum vasallus jure nostro si longissimo tempore steterit quod Ki nullum servitium domiuo exbibuerit'. 4) Concordat libcr cons. Med. I. e. 6) Novcllam 115. III. Consuetudines foudorum. 147 Antiqua Tit. X c. 2. heredationis causas euumerantem et alias constitutiones veteres justas repudii et ingratitudinis causas, quibus et matrimonia recte contracta solvuntur et donationes jure perfectae revocantur, subti- liter scrutatus fuerit. Sed quia natura novas deproperat edere formas '), potest multis modis con- tingere, ut aliae emergant cau- sae, quibus videatur justum adimi posse beneficium, ideoque judex ubique sollers , discretus et ae- quitati obsecundare sollicitus sub- tiliter cuncta dispensans provi- deat, si qua fuerit antiquioribus causis similis aut major, ut pro- inde sciat, utrum beneficium sit amittendum aut niliilominus re- tinendum. Illud enim certum est, quod non ex omni causa, ex qua opinio vasalli gravatur , benefi- cium amittitur. Nam et saepe deierat2) et beneficium niliilomi- nus retinet, utputa qui portionem beneficii absque jlomini conscien- tia alienat , beneficium quidem retinet, sed fidem promissam ser- vare non tenetur3). Vulgata Lib. II Tit. 24. tutiones veteres justas ingrati- tudinis et repudii causas, quibus matriinonia recte contracta sol- vuntur et donationes recte factae i revocantur, subtiliter sciscitatus fuerit. Sed quia natura novas deproperat edere formas , potest multis modis contingere, ut aliae emergant causae, quibus videatur n juste adimi posse beneficium, ideoque judex sollers et discre- tus et aequitati obsecundare sol- licitus cuncta subtiliter dispen- sans provideat, si qua fuerit an- n tiquioribus causis similis seu ma- jor, ut proinde sciat, utrum be- neficium sit amittcndum an nihi- lominus retinendum. Illud enim est certum , quod non ex omni 2» causa, ex qua opinio vasalli gra- vatur, beneficium amittitur. Nam et saepe deierat et beneficium nihilominus retinet; utputa qui beneficii portionem absque do-25 niini scientia alienat, beneficium quidem retinet, sed fidem pro- missam servare non videtur. 1) Vide constitutionem : Tanta (l. 2 § 18 Cod. 1,17) 'multas etenim forraas edere natura novas deproperat non desperamus , quaedam postca cmergi negotia quae adhuc legum laqueis non sunt innodata. 2) i. e. perjurat. 3) Cfr. supra tit. VIII c. 15. Abhorret liaec senlentia a ti Itgit Lotharii III, quae de- crevit 'nemini licere beneticia que a suis senioribus babet absquc ipsorum per- 35 missu distrabere vel aliquod commcrcium . . . excogitare'. Concordat jus muni- cij)ale Mediol. secundum cod. Berol. 1 'Amplius si vasallus partem feudi consignati vel non consignati contra formam absque domini licentia alienaverit, aliam tamen partem feudi retinet quain non alicnavit licet contra iidem promissam fecisse in- telligatur' et liber consuetud. Mediolani 'Si partem feudi quod suo domino per 40 sacrainentuin consignaverit et ex certa scientia alicnaverit sive vendiderit non totum feudum scd partem duntaxat venditam vasallus amittit licet contra iidem promissam fecerit' (Rubr. 28). 10* 148 m. Consuetudincs feudorum. Antiqua Tit. X c. 2. § 9. Denique saepe quaesitum est, vasallo ob justam culpam a feudo cadente utrum id ad do- r> minum an ad successorem va- salli pertineat. Sed talis distinc- tio tam ratione quam moribns comprobata est , ut , si quidem vasallus ita in dominum pecca- io verit, ut feudum amittere debeat, non ad proximos sed ad domi- num feudum revertatur , ut ha- beat hanc saltem suae injuriae ultionem. Si vero non in domi- lsnum, sed alias grave quid com- miserit, sicut ecce qui fratrem suum interfecerit vel alias cri- men, quod parricidii appellatione continetur , commiserit, feudum 2oquod amittitur, non ad dominum sed ad proximos pertinet, si ta- men fuerit feudum paternum, si- cut saepe pronuntiatum scio l). § 10. Si vasallus contra con- 25 stitutionem bonae memoriae im- peratoris Lotharii alienaverit, quia dominum contemnerc vide- tur, beneficium ad dominum per- tineat. Scriptum est enim: 'pre- 3o tio ac beneficio se cariturum agnoscat'. Vulgata Lib. II Tit. 24. § 9. Denique saepe quaesitum est, vasallo propter justam causam a feudo cadente utrum ad domi- num an ad successorem vasalli beneficium pertineat. Sed talis distinctio tam ratione quam mo- ribus comprobata est, ut, si qui- dem vasallus ita in dominum peccaverit, ut feudum amittere debeat, non ad proximos sed ad dominum beneficium revertatur, ut hanc saltem habeat suae in- juriae ultionem. Si vero non in dominum sed alias grave quid commiserit, sicut ille qui fratrem suum interfecit, vel aliud grave crimen , quod parricidii appella- tione continetur, commiserit, feu- dum amittit, et non ad dominum sed ad proximos pertinet, si ta- men fuerit paternum. Sic enim saepe pronunciatum scio. § 10. Si vasallus contra constitutionem bonae memoriae Lotharii impe- ratoris beneficium) alienaverit, quia dominum contemnere vide- tur, ad dominum beneficium per- tineat; scriptum est enim , ut pretio ac beneficio se cariturum agnoscat 2). 1) Concordat liber consuet. Mcdiol. liubr. 28. 2) Jn multis codicibus additur : Istis et aliis modis, qui a judice per siniilia diligenter inquirendi sunt, 35 bencfieium adimitur. Quaeritur, si ad dominum vcl ad proximos beneficium amittitur. Cum vasallus amittit proptcr delictum in dominum commissum, ad dominum pertinerc debcre, si propter aliani culpam, ut propter parri- cidium, ad parentes, boc vidclicet salvo si fucrit patcrnum. III. Consuetndines feudorum. 149 Antiqna. Vulgata Lib. II Tit. 25. XXV. SI DE FEUDO VASALLUS AB ALIQUO INTERPELLATUS FUERIT ET DOMINUS EUM DEFENDERE NOLUERIT. Negotium tale est : Quidam vasallus a domino tene- 5 bat feudum, de quo ab alio interpellatus fuit, et sic dominum vocavit, ut eum defenderet; domino renuente ad judicem venire vasallus amisit causam per senten- tiam. Nunc vero vasallus cambium feudi a domino petit, ad quem domiims respondens sic ait, illum nun- io quam ab eo feudum tenuisse nec ab eo investituram accepisse. Contra quem vasallus dicit, se hoc feudum ab eo tenuisse et investituram recepisse et ab eo pe- tivisse, ut eum in judicio defenderet, nec tunc tempo- ris infitiebatur Ulius esse, quod totum idoneis testi- u bus probat vasallus. Snper negotio isto, quod litteris insinuastis, tale est sapientium nostrae civitatis con- silium, videlicet Oberti de Orto et Gerardi Cagapisti, ut, si vasallus, cum de feudo interpellabatur , aucto- rem suum, id cst dominum, ut eum defenderet, vocavit 20 et hoc probare possit, et si in eo judicio vasallus fue- rit victus de re aliena investitum fuisse, ut dominus vasallo ejusdem aestimationis , quod erat. tempore rei judicatae, feudum restituat ') vel nummos in feudum dandos '-) numeret. Et hoc cum certum est , vasallum 25 de feudo victum fore *). Sed si dominus neget , hoc feudum nunquam ab eo tenuisse nec ab eo domino ipsum vasallum vel ejus antecessores nunquam inves- tituram accepisse, et hoc*) vel per instrunientum pub- lice confectum vel per pares curtis vasallus potuerit3o probare , dominus ad restitutionem feudi tenebitur; alioquin dominus sacramcntum subire cogetur , istum, qui in causa est, vel ejus antecessores a se vel a suis antecessoribus nunquam hoc feudum tenuisse vel in- 1) Cfr. supra II, 8 pr. Vulg. (VIII, 13 Ant.J ; Constitutum tisus Pisanae 35 civitatis (Bonaini II p. 960). 2) Cfr. Gerber 'System des dcutschen Privat- rechts' 13. ed. § 109 N. 16; Ardizo cap. XXVII : in aliis vero rebus mohili- bus feudum dari non potest, nisi loco feudi evicti detur pecunia, quo casu pecu- niam in locum feudi retinebit; Weber , 'Handbucb des in Deutschland ublichen Lehcnrechts' II p. 476. 3) Cfr. 1. 51 pr. D. 21, 2; l. 8 C. 8,45. 4) scili-*o cet vasallum investituram accepisse. 150 IIL Consuetudines feudorum. Antiqua. Vulguta Lib. II Tit. 25. 26. vestituram accepisse; quo facto dominus absolvendus erit1). XXVI. SI DE FEUDO CONTROVERSIA FUERIT. 5 Si de feudo defuncti militis contentio sit inter do- minum ct agnatos dcfuncti, domino novnm feudum, agnatis vero paternum esse contendentibus , agnati in possessione feudi, de quo quaeritur, constituendi sunt. Quo facto super principali quaestione cognoscendum 10 est, utroque autem deficiente in probatione electio jurisjurandi agnatis danda ests). § 1. Inter filiam defuncti et agnatos ejus de quo- dam praedio quaestio mota est, agnatis feudum, filia vero allodium sive libellarium esse asserentibus. Su- 15 per possessione, apud quem manere debeat, quaereba- tur. Responsum est, apud filiam possessionem interim esse collocandam *) , deficientibus vero hinc inde pro- bationibus per jusjurandum causa cognita res decida- tur, electione danda agnatis4). 20 § 2. Defuncto milite inter dominum et filiam illius supcr quodam fundo quaerebatur, domino feudum, filia allodium sive libellarium esse allegante. Filia in possessione feudi manere dcbet, donec de eo judicetur, probatione vero hinc inde cessante electio jurisjurandi 25 filiae danda est 5). § 3. Moribus receptum est, dominum de feudo sui militis, quod post mortem ipsins ad dominum reverti sperabatur, in alium militem investituram facere posse. Quae investitura tunc demum capiet effectum, cum 30 feudum domino sive heredi suo fuerit apertum. Secus est in ecclesiasticis pcrsonis. Nam si ecclesiastica persona talem faciat investituram , non aliter valebit, nisi sibi, non etiam successori suo, feudum aperiatur, et in tali investitura consensus ejus, de cujus feudo 35 sit, exquiri non oportet6). 1) Cfr. supra I, 25 § 2 Vulg. (VII, 4 Ant.). 2) Cfr. suj>ra'.II, 11 Vulg. (VIII, 17 Ant.). 3) Cfr. fragmcntum juris feudalis Mcdiolanensis infra impressum § 6. 4) Cfr. infra II, 51 § 5, II, 41. 5) Cfr. infra II, 41. 6) Cfr. supra I, 3 Vulg. (I, 5 Ant.) , I, 9 Vulg. (IV, 2 Ant), 40 1, 24 § 1 Vulg. (VII, 2 Ant), infra U, 35. m. Consuetudines feudorum. 151 Antiqua. VuJgata Lib. 11 Tit. 26. § 4. Vasallus, si feudum partemve feudi aut feudi conditionem ex certa scientia inficiatus fuerit et inde convictus fuerit, eo, quod negaverit, feudo ejusve con- ditione exspoliabitur '), alius autem vasallus, quamvis 5 hoc sciens non patefaciat, feudum tamen retinet, aut si aliam rem domini celaverit vasallus, feudum tamen non amittit. § 5. Si quis per triginta annos rem aliquam ut feudum possedit et servitium domino exhibuit, quam-10 vis de ea re nunquam sit investitus, praescriptione tamen triginta annorum se tueri potest2). § 6. Qui clericus efficitur aut votum religionis assumit, hoc ipso feudum amittit5). § 7. Etsi vasallus omni anno domino se non re- 15 praesentet, feudum tamen non amittet. § 8. Omnes filii ejus, qui feudum acquisivit, fideli- tatem facere debent, maxime si indivisum habent, Quodsi feudum ex divisione ad unum tantum perve- nerit, ille solummodo faciet fidelitatem4). 20 § 9. Adoptivus filius in feudum non succedit5). § 10. Mulier habens feudum relictis filiis ex duobus matrimoniis decessit. Inter quos feudi quaestio alia- rumque rerum maternarum vcrtebatur. Obtinuit, filios prioris matrimonii tam in feudo quam in ceteris po- 25 tiores esse 6). § 11. Naturales filii, licet postea fiant legitimi, ad successionem feudi nec soli nec cum aliis vocantur7). § 12. Si minori datum fuerit feudum , fidelitatem facere non cogitur, donec venerit in majorem aetatem ; 30 feudum tamen retinet. § 13. Si quis decesserit impubere relicto, fidelita- 1) „Qui fief denie, fief pert". Cfr. Cujacius ad hunc locum, Pertile 0. c. IV § 163 N. 108. 2) Cfr. supra I, 26 Vulg. (VII, 8 Ant.J. 3) Cfr. supra II, 21 Vulg. (VIII, 28 Ant.J, infra II, 30 § 1. 4) Cfr. libr. consuetud. 35 Mediol. Itubr. 29, infra II, 54 § 4. 5) Cfr. libr. consuetud. Mcdiol. Eubr. 29. 6) Aliter cap. extraord. 32. 7) Aliter in libro consuetud. Mediol. Bubr. 29 .- sed naturales facti postea legitimi ad succcssionem feudorum accedunt. De legitimatione per rescr. princ. cfr. Ficker 'Forscliungen zur Rechtsgesch. Ita- liens' II Nr. 257 et Glossam ordinariam ad hunc paragraphum. Cfr. ad ftunc^o paragraphum sententiam summi tritmnalis imperii germanici (Entschcidungen des Beichsgerichts in Civilsachen Bd. XII Nr. 60). 152 01 Consuctudines feudorum. Antiqua. Vulgata Lib. II Tit. 26. tem nec ipse nec alius pro eo facere cogitur. Idem de servitio personali, alius tamen pro eo faciens ser- vitium admittetur l). 5 § 14. Titius , filios masculos non habens , partem suam feudi Seio, partem ejusdem feudi possidenti, agnato suo, concessit. Sempronius, proximior agnatus, mortuo demum Titio partem illam feudi nullo dato pretio recuperare potest8). Quodsi Titius filios baberet, io pretio reddito etiam vivo Titio8). Quodsi consensit alienationi vel per annum, ex quo scivit, tacuit, omni- modo removebitur 4). § 15. Si facta de feudo investitura poeniteat do- minum , antequam possessionem transferat , an prae- 15 stando interesse vasallo liberetur , quaesitum fuit. Responsum est : praetermissa illa condemnatione , do- minum possessionem feudi , de quo investituram fecit, tradere compellendum s). § 16. Filii nati ex ea uxore, cum qua matrimonium M tali conditione contractum est, ne filii ex ea nati patri ab intestato succedant , et in feudum non succedunt. Nam, quamvis ratione improbetur talis conditio, ex usu admittitur 6). § 17. Licet vasallus domino servitium non offerat, 25 quantocunque tempore steterit, dummodo domino pe- tenti servire paratus sit , beneficium non amittit ; si tamen sciat, ei magnum periculum imminere, ultro ad- jutorium suum ei debet praebere. Inde quaesitum est, si dominus in perjurium incidat, quia dare non 30 valeat, quod dare juraverat, et vasallus eum libcrare possit snam pecuniam dando et non faciat, an benefi- cium amittat. Et responsum est, non amittere '). § 18. Si vasallus culpam committat, propter quam feudum amittere debeat, neque filius neque ejus descen- „ 1) Cfr. infra II. 54 § 2. 2) Cfr. infra II, 39 pr. 3) Cfr. libr. consuetud. Medinl. Eubr.8, fragmentum juris feudalis Mediol. § 7 — 10. 4) Cfr. ad hunc paragrajihum li. Schroeder in 'Zeitsclir. fiir Ivechtsgescb.' tom. V p. 286 ff., lieseler, 'System ilcs gemcinen deutschen 1'rivatreclits' 4. ed. p. 748. 5) Cfr. infra II, 33, supra II, 7 § 1 Vulg. (VIII, 12 Ant.J, Constitutum usus Pisanae wcicitatis (Bonaini II 058). 6) Cfr. infra 11,29. 7) Cfr.infra II, 39 §3. ITL Consuetudines feudorura. 153 Antiqua. Vulgata Lib. 77, Tit. 26. dentcs ad id fcudum vocabuntur, sed agnati, qui quarto gradu sunt, dummodo ad eos pertineat1). § 19. In generali alienatione vasalli non contine- tur feudum, nisi nominatim dictum sit 2). 5 § 20. Si vasallus feudum alienaverit ignorans, non domino sed ipsi vasallo feudum restituendum est. Ad interesse vero emptori ignoranti condemnandus est vasallus 3). § 21. Vasallus feudum, quod sciens abnegavit, amit-io tat, ignoranti vero subvenitur. Quodsi dubitat, dubi- tanter rcspondere debet4). § 22. Beneficium a vasallo in feudum , si nihil in fraudem legis fiat, recte dari potest, dum tamen mi- liti detur5). 15 § 23. Si vasallus de feudo suo agat vel convenia- tur, sive obtineat sive non, licet ignorante domino fiat, V omni tempore firmum erit illud judicium. Nam et transigere recte poterit nec, quod accepit transactionis nomine, feudum erit6). 20 §. 24. Domino committente feloniam ^), ut ita dicam, per quam vasallus amitteret feudum , si eam commit- teret, responsum est, proprietatem feudi ad vasallum pertinere, sive peccaverit in vasallum sive in alium 8). § 25. Feudnm ea lege datum 'ut ipse lieredesque 25 sui, masculi et feminae, et cui dederit habeant', iisdem culpis amittitur, quibus et aliud feudum. Quodsi va- sallus alienavit, feudum esse desinit apud emptorem*). § 26. Titius cum Sempronio fratre suo, feudum pa- ternum possidente, pactum fecit de eo feudo non pe-so tendo a Sempronio hercdibusve suis. Sempronio sine filio masculo defuncto inter Titium et Seium fratrem suum de eo feudo quaestio orta est. Et responsum est, pactum non obstare Titio10). 1) Cfr. infra II, 31. 2) Cfr. infra II, 51. 3) Cfr. infra II, 42. 35 4) Cfr. infra II, 34 § 4. 5) Cfr. infra II, 34 § 3, supra II, 9. 6) Cfr. infra II, 43. 7) De verbo 'felonia' cfr. Diez, 'W.B. d. roman. Spr.' I 8. v. fello. Verbum occurrit jam saec. XII in diplomatibus , cfr. Hist. Fatr. Chart. Tom. I Nr. 575, Mon. Germ. Ilistor. 4" Leges Sectio IV Tom. I p. 305. 8) Cfr. infra II, 47. 9) Cfr. infra II, 48. 10) Cfr. infra II, 49. III. Consuetudines feudorum. Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27. XXVn. DE PACE TENENDA ET EJUS VIOLA- TORIBUS »). Fredericus, Dei gratia Romanorum imperator, semper Augustus episcopis, ducibus, comitibus, marchionibus et omnibus, ad quos literae istae pervenerint, gratiam suam et pacem et dilectionem. Quoniam divina praeordinante clementia solium re- giae majestatis conscendimus , dignum est, ut, cujus praecellimus munere , illi omnino pareamus in opere. Inde est, quod nos tam divinas quam hnmanas leges in suo vigore manere cupientes et ecclesias sive eccle- siasticas personas sublimare et ab incursu et invasione quorumlibet defensare intendentes, quibuscunque per- sonis jus suum conservare volumus et pacem diu de- sideratam et antea toti terrae necessariam per univer- sas regni partes habendam regia auctoritate indicimus. Qualiter autem eadem pax sit tenenda et servanda, in subseqnentibus evidenter declarabitur. § 1. Si quis hominem infra pacem constitutam occi- derit , capitalem subeat sententiam , nisi per duellum hoc probare possit, quod vitam suam defendendo illum occiderit. Si autem omnibus manifestum fuerit, quod non necessario sed voluntarie illum occiderit, tunc ne- que per duellum neque quolibet modo se excusabit, quin capitali damnetur sententia. § 2. Si vero violator pacis a facie judicis fugerit, res ejus mobiles a judice in populo publicentur et dispensentur , heredes autem sui hereditatem, quam ipse tenebat, recipiant, tali conditione interposita, ut jurejurando spondeant, quod illc violator pacis nun- quam de cetero ipsorura voluntate aut consensu ali- quod emolumentum inde percipiat. Quodsi heredes neglecto postmodum juris rigore hereditatem ei di- miserint, comes eandem hereditatem regiae ditioni assignet, et a rege jure beneficii recipiant. § 3. Si quis alium infra pacis edictum vulneraverit, nisi in duello, quod vitara suam defendendo hoc fece- 1) Cfr. Monumcnta Germaniae Historica 4" Legum Sectio IV Tom. 1 p. 194 ff. De hac pacis constitutione vide F. Kiich 'Die Landfriedensbestrebungen Kaiser Friedricks L' 1887. 01. Consuotudines fcudorum. 155 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27. rit, probaverit, manus ei amputetur et, sicut superius dictum est, judicetur et judex in causa ipsum et res ejus secundum rigorem justitiae strictius consequatur. § 4. Si quis aliquem ceperit et absque sanguinis s effusione fustibus percusserit vel crines ejus aut bar- bam expilaverit, decem libras ei, cui injuria illata esse videtur, per compositionem impendat et judici viginti libras persolvat. Si vero temerarius absque percus- sione eum invadat , quod vulgo dicitur cisteros et l) 10 calida manu, ac verberibus contumeliisque male trac- taverit, quinque libras pro tali excessu componat et judici pro tali excessn decem libras persolvat. § 5. Quicunque judici suo pro excessu viginti libras invadiaverit, praedium suum pro pignore illi tradat et is infra quatuor septimanas invadiatain pecuniam per- solvat. Quodsi infra quatuor septimanas praedium suum solvere neglexerit, heredes sui, si voluerint, he- reditatem recipiant et comiti infra sex septimanas vi- ginti libras persolvant. Si autem comes eandem here-20 ditatem regiae potestati consignet, proclamatori etiam damnum restituat et praedium a rege beneficiali jure obtineat. § 6. Si clericus de pace violata pulsatus fuerit, id est notatus aut proscriptus fuerit, aut pacis violatorem 25 in contubernio suo habuerit, et de his in praesentia sui episcopi et sufficiente testimonio convictus fuerit, comiti , in cujus comitatu idem clericus hoc perpetra- verit, viginti libras persolvat et de tanto excessu se- cundum statuta canonum episcopo satisfaciat. Si au- ao tem idem clericus inobediens exstiterit, non solum offi- cio et beneficio ecclesiastico privetur, verum etiam tan- quam proscriptus habeatur. § 7. Si judex clamore populi z) aliquem pacis vio- latorem ad castrum alicujus domini secutus fuerit, ss dominus, cujus castrum id esse cognoscitur, ad facien- dam justitiam illum producat. Qui si de sua fuerit diffisus innocentia et ante conspectum judicis venire formidaverit , si mansionem in castro habet, dominus ejus omnia bona mobilia sub sacramento judici reprae- *> 1) l. asteros hant, Mon. Gerw. 1. c. j>. 190. 2) 'GeruflV. 156 III. Consuetudines feudorum. Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27. sentet et eum de cetero in domo sua tanquam pro- scriptum non recipiat. Si vero mansionem in castro non habuerit, dominus ejus secure eum adducere fa- s ciat et postmodum judex cum populo eum tanquam pacis violatorem persequi non desistat. § 8. Si duo Iiomines pro uno beneficio contendunt, et unus super eodem beneficio investitorem producit, illius testimonium, cum investitor donum investiturae w recognoscit, comes primo recipiat; et si idem probare poterit idoneis testibus, quod absque rapina hoc idem beneficium habuit, remota controversiae materia id ob- tineat. Quodsi de rapina praesente judice convictus fuerit, rapinam dupliciter solvat, beneficio vero careat, 15 nisi justitia et judicio dictante illud in posterum re- quirat. § 9. Si tres vel plures contendunt de eodem bene- ficio producentes utrinque diversos investitores, judex, in cujus praesentia causa ventilatur, a duobus re- 20 quirat boni testimonii hominibus , in provincia eorun- dem litigatorum commorantibus, per sacramentum, quod juraverint , quis illorum absque rapina ejus beneficii possessor exstiterit, et cognita cx ipsorum testimonio rei veritate possessor beneficium suum quiete obtineat, 25 nisi judicio et justitia dictante alter de manu sua illud eripiat. § 10. Si rusticus militem de violata pace pulsans manu sua juraverit, quod non voluntarie scd necessi- tate hoc faciat , manu militari ') se miles expurgabit. 30 Si milcs rusticum de violata pace pulsaverit et manu sua juraverit, quod non voluntate sed necessitate hoc fecit, de duobus unum rusticus eligat, an divino an humano judicio innocentiam suam ostendat, aut septem testibus idoneis, quos judex elegerit, se expurget. Si 35 miles adversus militem pro pacc violata aut aliqua capitali causa duellum committere voluerit , facultas pugnandi ei non concedatur, nisi probare possit, quod antiquitus ipse cum parentibus suis natione legitimus miles existat. 40 § 11. Post natale Sanctae Mariae unusquisque co- 1) lege manu quarta, Mon. Germ. I. c. p. 197. III. Consuetudines feudorum. 157 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27. mes septem boni testimonii viros sibi eligat et de qua- libet provincia cum bis habendis sagaciter disponat, et quanto pretio secundum qualitatem temporis annona sit vendenda, utiliter provideat. Quicunque vero con- s tra deliberationem ipsius infra anni terminum altius modium et carius vendere praesumpserit, tanquam vio- lator pacis habeatur et totidem viginti libras comiti exsolvat, quanti modios sive maldios altius vendidisse convictus fuerit. 10 § 12. Si ') quis rusticus arma vel lanceam portaverit vel gladium, judex, in cujus potestate repertus fuerit, vel arma tollat vel viginti solidos pro ipsis a rustico recipiat. § 13. Mercator negotiandi causa per provinciam u transiens gladium suum suae sellae alliget vel super *) vehiculum suum ponat, non ut quem laedat innocentem, sed ut a praedone se defendat. § 14. Nemo retia sua seu laqueos aut alia quaelibet instrumenta ad capiendas venationes tendat, nisi adao ursos, apros vel lupos capiendos3). § 15. Ad palatium comitis nullus miles arma ducat, nisi rogatus a comite. § 16. Publici latrones et convicti antiqua damnen- tur sententia. 25 § 17. Quicunque advocatiam suam vel aliquod aliud beneficium enormiter tractaverit et a domino suo ad- monitus non resipuerit, et in sua perseverans insol- lertia ordine judiciario tam advocatia quam beneficio exutus fuerit, si postmodum ausu temerario advocatiam 30 vel beneficium iuvaserit, pro violatore pacis habeatur. § 18. Si quis quinque solidos valens vel amplius furatus fuerit, laqueo suspendatur; si minus, scopis et forcipe excorietur et tundatur4). § 19. Si ministeriales alicujus domini inter se guer-ss 1) Cfr. ad sequentia v. Planck, 'Waffenverbot und Reichsacht im Sachsen- spiegcl' (Sitzungsber. der philos.-philoloij. und histor. Cl. der k. bayer. Acad. der Wissensch. 1884). 2) ita recte nonnulli codices, Ardizo, Mincuccius et Cuja- cius; Vulg: sub. 3). Cfr. innovationem pacis Franciae lihenensis de anno 1179: bi qui laqueos tendunt et compedes ponunt, qui nullo die aut loco pacemjg debent habere (M. G. I. c. p. 381). 4) Cfr. pacem Moguntinam de anno 1103 (M. G. I. c. p. 135, 126), pacem Bavaricam de a. 1094 (M. G. I c. p. 610). 158 m. Consuetudines feudorum. Antiqua. Vuhjaia Lib. II, Tit. 27. 28. ram habucrint, comes sive judex, in cujus regimine eam fecerint, leges et judicia exinde prosequatur. § 20. Quicunque per terram transiens equum suutn 5 pabulare volueiit, qnantum propinquius secundum viam stans in loco amplecti potuerit ad refectionem et re- spirationem equi sui, impune ipsi equo porrigat. Lici- tum sit etiam, ut herba et viridi silva sine vastatione et noxa quilibet utatur pro sua commoditate et usu 10 necessario l). XXVHI. HIC FINITUR LEX. DEINDE CONSUE- TUDINES REGNI INCIPIUNT. Domino guerram facienti alicui, si sciatur, quod juste aut cum dubitatur, vasallus, ut eum adjuvet, tenetur. i5 Sed cum palam est, quod irrationabiliter eam facit, adjuvct eum ad ejus defensionem. Ad offendendum vero eum adjuvet, si vult. Sed si eum adjuvare no- luerit, non tamen feudum perdet. Obertus et Gerar- dus. Alii vero sine distinctione dicunt, semper debere 20 eum adjuvare. Sed Obertus et Gerardus eo utuntur argumento, quod, quemadmodum dominum excommuni- catum vel a rege bannitum non est obligatus vasallus ad adjuvandum vel servitium ei praestandum , immo solutus est interim sacramento fidelitatis, nisi ab ec- 25 clesia vel a rege fuerit restitutus , ita nec istum in- juste guerram alicui facientem 2). § 1. Ad hoc quantocunque tempore steterit vasallus, quod domino non servierit, secundum usum Mediola- nensium beneficium non amittit, nisi servitium facere so renuerit vel nisi a domino ei denunciatum fuerit et 1) Cfr. J. Grimm, 'Deutsche Rct htsalterthumer' p. 400—402, 0. Gierke, 'Der Humor im dcutschen Uccht' p. 15. Cfr. quoque M. G. I. c.p.609: Viator si ne- cesse liabuerit, duos in agro manipulos, aut si multuni trcs, cquis suis tollat, quos in codcm agro aut in proxima villa depascat. P.382: Si viator equitans neccsse 35 habuerit pasccre cquum suum, pcdem unum ponat in via et falce vel cultro quan- tum cxpedit de frugibus rcsccet ct in via equum suum reficiat Sachsen- spiegel 11/68. 2) Cfr. fragmentum juris fcudalis Mediolanensis §4: Sed ncc feudum vasallus nostra consuetudine perdit , si suo domino habenti cum civitate aostra guerram non subvenit sed cum civitatc ci contrariu.T fuit, et boc ea ratione «o quia contra patriam suam, pro qua jurc geiitium pugnare debet, pro aliquo feudo adesse non compellitur. III. Consuetudincs feudorum. 159 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 28. ille, cum potuerit, diu steterit, quod servitium nullum ei fecerit Bonus tamen judex varie ex causis per- sonisque diffiniet. Finge , vasallum remotum esse vel propinquum, paratum esse vel non, dominum guerram 5 habere vel non utrumque magnam vel parvam, et an nunciavit ei dominus vel non — baec enim omnia ver- tuntur in cognitione causae et promptiores sumus ad absolvendum quam ad condemnandum. Tamen scias, quod si vasallus sciverit, dominum obsideri vel alias 10 ei mortem imminere et, cum potuerit etiam sine nuntio eum non adjuverit, feudo privabitur. § 2. Si vasallus in feudo aliquod aedificium fecerit vel ipsum sua pecunia melioraverit et contigerit post- ea , ut vasallus sine filio masculo decedat , dominus 15 aut patiatur aedificium auferri aut solvat pretium me- liorationis. ldem dico, si pretio servitutem fundo ac- quirat. Quidam alii dicunt, omnino ad dominum per- tinere 2) s). § 3. His consequenter dicitur , quod si vasallus 20 decedat et contingerit feudum ad dominum reverti, sic distinguitur : ut si ante Martium , omnes fructus ejus anni ex feudo provenientes ad dominum pertine- ant, si vero post Kalendas Martii usque ad Augustum, fructus , qui interim percipiuntur , ad beredes vasalli25 pertineant , si vero post Augustum , omnes fructus anni percipiet dominus. Quidam tamen dicunt, quo- cunque tempore anni decedat, omnes pendentes ad do- minum pertinere *). § 4. Contra omnes debet vasalkis dominum adjuvare, 30 etiam contra fratrem et filium et patrem, nisi contra alium domiuum antiquiorem ; hic enim ceteris est prae- ferendus 4). 1) Cfr. fragmentum juris feudalis Mediol. §2: Sed ncc araittit fcudum va- sallus jure nostro, si longissimo tcnipore steterit, quod nullum servitium domino35 exliilmerit. § 1G: Quod superius diximus, quod vasallus feudum non amittit per nostram consuetudinem licet per annum et diem stetcrit quod a domino investitu- ram non pctierit, ita intclligcndum est, nisi dominus vasallum requisierit ut in- vestiturani recipiat et fidelitatem ei faciat , in quo casu , si cessaverit per annum, feudum debet amittere. Cfr. quoque I.ibrum consuetudinum Mediolani Eubr. XXI 40 in /»ne. 2) Cfr. supra 11,8 § 2 Vulg. (VIII, 15 Ant.J. 3) In nonnullit codicibus sequuntur, quae infra in Appendice impressa sunt. 4) Cfr. ad § 3 Constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaini II p. 967). 5) Cfr. librum con- 160 III. Consuetudines feudorum. Antiqua, Vulgata Lib. II, Tit. 29. 30. XXIX. DE FILIIS NATIS DE MATRDfOKIO AD MOllGANATICAM CONTRACTO. Qoidam habens filium ex nobili eonjuge, post mor- 5 tem ejus non valens contincre aliam minus nobilem duxit. Qui nolcns existere in peccato eam desponsa- vit ea lege, ut nec ipsa nec filii ejus amplius babeant de bonis patris , quam dixerit tempore sponsaliorum, verbi gratia decem libras vel quantum voluerit dicere, io quando eam sponsat, quod Mediolani dicitur 'accipere uxorem ad morganatieam' alibi 'lege Salica' '). Hic filiis ex ea susceptis decessit. Isti in proprietate non succedunt aliis exstantibus sed nec in feudo etiam aliis non exstantibus, quia licet legitimi sint, tamen u in beneficio nullateuus succedunt -). In proprietate vero succedunt patri prioribus non exstantibus, succe- dunt etiam fratribus sine legitima sobole descendenti- bus secundum usum Mcdiolanensem. XXX. DE BENEFICIO FEMINAE. 20 Si femina habens beneficium decesserit, quia femi- neum est feudum et sine pacto speciali, deficientibus filiis masculis ad filias pertinebit. Obertus et Gerar- dus. Alii vero dicunt 8) , nisi per pactum speciale ad eas non pertinere, sicut si datum essct masculo, quia, 25 si ideo, quod est femineum, sine pacto transit in femi- nas, eadem ratione, quia est femineum, transire debet in fcmineam prolem, etiam masculis exstantibus, quod falsum est. Ex hoc illud desceudit, quod dicitur, cle- ricum nullo modo in bencficium paternum succedere, 30 etiamsi postea hunc habitum postposuerit. Idem in omnibus, qui habitum religionis assumunt ut conversi. Hi enim nec postea in feudo succedunt et, si quod ha- bent, pcrdunt4). suetud. Mediolani Hubr. 28 : Amplius si anteriorcm dominum babet Yasallus ipsius debet fidelitatem excipcre. Aliter in feudo liyio. 1) Cfr. de matrimomo ad 35 morganaticam Stobbe, 'Iiandbucb des deutscbcn Privatrecbts' IV § 214 et ibi ci- tatos, Pertile, Storia III p. 335. F. v. Thudichum, 'Sala, Sala-Gau, Lex Salica' 1895 p. 75 sqq. In libro consuetudinum Mediolani iwn mentio fit talis matri- monii. 2) Cfr. supra II, 26 § 16. 3) Cfr. supra II, 17 (VIII, 22 AtU.J. 4) Cfr. supra II. 21 (VIII, 28 Ant.J, II, 26 § 6. III. Consuetudines fendorum. 161 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 31. 32. XXXI. SI VASALLUS FEUDO PRIVETUR, CUI DEBEAT DEFERRI. Vasalli feudum dclinqucntis licet ad agnatos quan- doque pertineat, filius tamen ad id nullatenus aspira- 1 bit, nisi id iteruin a domino conquirat, scilicet gratiam faciente, verbi gratia si non sunt alii ex latere, qui- bus aperiatur. Ad cujus petitionem admittuntur, qui quarto gradu sunt remoti ab eo, qui id acquisivit, et etiam usque in infinitum , dum tamen hos constct ab 10 eo per masculos descendisse '). XXXII. QUI TESTES SINT NECESSARII AD PROBANDAM NOVAM INVESTITURAM. Sive clericus sive laicus sit dominus, ad probandam novam investituram semper pares curtis sunt neces- is sarii ; et si sine eis facta sit investitura, etiamsi do- minus confiteatur factam , quia tamen sine hac sol- lemnitate facta est , non valet , etiamsi probari pos- sit per breve testatum. Sed alii contra testantur, etsi dominus confiteatur factam, decurrcns postea ad 20 sollemnitatem consuetudinis non audiatur, sed tale habeatur ac si pares adfuissent. Sed alii , etiam si probari possit per brcve testatum, ut Obertus et Ge- rardus, nisi a paribus fuerit confirmatum z). Consules tamen Mediolanenses nuper quibusdam omnia contra^ rescripserunt , in quo fere omnes Mediolanenses con- senserunt et consentiunt, ut breve testatum non a pa- ribus sed ab aliis confirmatum sufticiat ad probandam novam investituram8). Novam investituram dico, quando feudum primo quaeritur. De veteri autem beneficio m investiturae , quae fit a domini successore vel vasalli 1) Cfr. supra II, 26 § 18. 2) Lectionem vulgatae mutilatam esse, certum est. Codex vetustissimus Parit. 4676 omittit in textu verba: Sed alii contra tes- tantur usque Ubertus et Gerardus. In margine verba Sed alii contra tcstantur usque pares adfuissent addita sunt. Verisimile igitur est, verba: 'Sed alii, etiam:i."> si probari possit per breve testatuni ut Obcrtus et Gerardus' non genuina esse et verba: nisi a paribus fuerit confirinatum post verba: etiamsi probari possit per brevc testatum ponenda esse. 3) Cfr. Librum consuetudinum Mediolani liubr. 27: quamvis per nostram Consuctudineni aliis idoncis testibus possit in- vestitura legitime probari si de ea dubitetur. 10 11 162 ITT. Consuetudincs feudorum. Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 32. 33. successore, etiam extranei recipiuntur ad testimonium, praeter feminas secundum usum Mediolanensium. Istae enim nec in causis feudi nec aliorum recipiuntur ad 5 testimonium *) , ceteri autem in omnibus recipiuntur, quae ad causas feudi pertinent, praeterquam de nova investitura. XXXIII. DE CONSUETUDINE RECTI FEUDI. Sciendum est itaque , feudum acquiri investitura, io successione vel eo, quod babeatur pro investitura , ut ecce si dominus alicui coram curia dixerit: 'Vade in possessionem illius fundi et teneas ipsum pro feudo'. Licet enim non intercessisset investitura, tamen tale est ac si intervenisset , quia ille ejus voluntate pos- 13 sessionem feudi nactus est feudi nomine 2). § 1. Inde etiam dicitur, quod , si aliquis probaverit, se aliquid nomine beneficii aliquo tempore tenuisse domino prae- sente et non contradicente et servitium ejus quasi a vasallo recipiente, licet non probet investituram, verum- 20 tamen obtinebit praestito juramento, nisi aliud contra inducatur 8). Q,uod autem dietum est, ut per pares probetur investitura, dictum est de eo domino, qui alios babet vasallos, ceterum sufficiunt extranei nec dicatur ideo investituram , ubi sine paribus facta est, 25 non valere, quoniam tunc temporis pares aberant, quia, etiamsi absint, tamen exspectandi sunt 4). § 2. Sacra- mentum non semper est dandum possidenti sed quando- que possidenti, quandoque petenti, quandoque neutri ; et cum alicui corum datur, ita demum datur, si aliquid 30 pro eo sit, quod judiceni moveat. Ubi nibil est, quod faciat pro aliquo eorum praeter possessionem solam, tunc, secundum quod judici melius visum fuerit, aut possidcnti dabitur sacramentum aut actore non pro- bante qui convenitur, etiamsi nihil praestiterit , obti- 35 tineat 5). Et cum datur , aut datur a judice aut a 1) Cfr. autem libr. consuetud. Mediol. liubr. 29: Et notandum est quod se- cundum quorundam sententiam Mcdiolani duabus tantum mulieribus adhibitis ul- tima voluntas roboratur .... 2) Aliter supra I,24pr. Vulg. (VII, 1 Ant.J. 3) Cfr. supra II, 2 § 1 Vulg. (VIII, 4 Ant.J. 4) Cfr. supra II 2 § 1 40 Vulg. (VIII, 4 Ant.J, infra II, 57 § 1. 5) l. 4 C. 2, 1. m. Consuetudines feudorum. 163 Antiqua. Vutgata Ltb. II, Tit. 33. 34. parte. Si a parte, aut subeat cum duodecim sacra- mentalibus secundum inferiorem distinctionem aut re- ferat pars, cui delatum est; si a judice, juret illc, cui delatum est, cum duodecim vasallis '), cum sex paren-s tibus, ceteros vero, si vult, babeat extraneos ; dominus vero , si vult , cum parentibus aut cum vasallis solis aut cum parentibus vel cum extraneis mixtis parenti- bus vel vasallis. Et jurabit vasallus semper sine mentione conscientiae, dominusque de suo facto simi- w liter, de facto vero patris vel avi aut alterius ascen- dentis juramento conscientiam solam apponet2). Qui- dam tamen dicunt, non quidem conscientiam esse ap- ponendam '). § 3. In quibusdam etiam causis sacra- mentum calumniae a domino non exigetur*). Quodi* nuper rex Fredericus in Roncalia fecit. Constituit enim, ut vasallus sacramentum calumniae a domino non exigat. Quod etiam a parte domini intelligendum est, ut 'quod quisque juris in alterum statuit, ipse eodem jure utatur' 5). § 4. Similiter vasallus dominum M accusare vel testimonium contra eum reddere non po- test in civili causa modica aut criminali. Quidam tamen dicunt , in criminali non licere, in civili licere. In quibus si contra fecerit, feudo privabitur. § 5. Item si inter dominum et vasallum controversia sit 2:. de beneficio, domino possidente et vasallo in proba- tione deficiente , qui convenitur nnllo praestito jura- mento absolvatur; vasallo vcro possidente et actore in probatione deficiente, si longa sit vasalli possessio, ejus juramento causa finiatur. Ubi vero nova est3o possessio, sacramentum ei non praestabitur, sed domino deferctur, nisi aliud pro possidcnte faciat. XXXIV. DE LEGE CONRADI. Lex Conradi de beneficiis, quae dicit 'Si inter capi- taneos controversia sit, coram rege finiatur, si inter u 1) Cfr. supra I, 25 § 2 Vulg. (VII, 4 Ant.J 2) Cfr. infra II, 57 § 6. 3) Cfr. supra I, 25 § 2 Vulg. (VII, 4 Ant.J, infra II, 57 § 4; Lombardam rulgatam II, 55 Cap. VII. 4) Cfr. ad hoc v. Ikthmann - Ilolliceg , 'Der gernianisch-romanische Civilprocess im Mittelalter tom. II 1873 p. 408, 409. 5) Cfr. tit. Dig. 2, 2. 11* 164 III. Consuctudincs feudoruni. Antiqua. Vulgata Lib. 11, Tit. 34. valvasores , coram paribus curiae', Mediolani non te- netur. sed talis distinctio ibi observatur, quod, si in- ter duos , quicunque fuerint, de beneficio regali con- troversia sit, quorum uterque a rege se asserit in- vestitum esse , tunc causa coram eo decidatur, ceterae vero causae apud pares curiae. §. 1. Si in- ter pares duos de aliquo beneficio controversia sit, quorum uterque suum feudum proprium esse dicat, sive asserant eundem investitorem sive diversos , co- ram judice vel arbitro finiatur. Sed cum unum pro- ducunt investitorem, si possidenti sine fraude dominus guarentare voluerit , ipse obtinebit , nisi adversarius contra aliquid induxerit. § 2. Ex eadem lege descen- dit, quod dominus sine voluntate vasalli feudum alie- nare non potest. Quod Mediolani non obtinet. Ibi enim sine curia etiam totum beneficium recte aliena- tur1), dum tamen aut aequali domino aut majori vendatur. Inferiori vero sine voluntate vasalli non licet, nec licet partem alienare etiam majore retenta alia parte feudi ; verbi gratia est vasallus, qui ab eodem domino in pluribus locis feudum tenet; si partem feudi in uno loco vendat, in alio sibi retineat, iste non debet emptori servire, sed per priorem domi- num totum beneficium cognoscere. Cum curia vero cuicunque beneficium , etiam rustico , et sine vasalli voluntate potest, dum tamen totum alienet. Obertus. Quidam alii dicunt, et Gerardus, non valere, si fiat inferiori2). § 3. Similiter nec vasallus feudum sine voluntate domini alienabit. In feudum tamen recte dabit, si secunda persona talis sit, quae feudum ser- vire possit 3), ut, si dans miles est, et ille qui feudum 1) scilicet dominus. 2) Cfr. Libr. consuetud. Mediol. Rubr. 28: Do- minus quoquc totuin illud quod Vasallus tcnct in feudum alii potest Vendcre vel in feudum dare, ut Vasallus novo emptori respondeat sicut priori domino respon- debat. Veluti si totam curiam quis vendidcrit, in qua eius plurcs Vasalli fuerant tunc enim cum Universitate vendita Vasalli transeant , et novo emptori facere fi- delitatem tencntur. IIoc ita ubi aeque nobili sive bouo venditio facta sit alioquin novo Emptori secundum nos respondere non cogitur, sed tantum antiquo domino respondebit. 3) Cfr. fraymentum juris feudalis Mediolanensis §5: Sed et 81 vasallus alii in fcudum dcderit rem sibi datam in feudum vel partem et aliquid inde percepit, contra tidelitatem facero non intelligitur , dummodo secundum for- mam feudi et personc )duncc illud assignaverit ; Libr. cunsuct. Mediol. Hubr. 28. III. Consnetudines feudorum. 165 Antiqua. Vulgnta Lib. II, Tit. 34. 35. accepit, miles inveniatur ad hoc, ut feudum, si conti- gerit , domino similiter servire ut prior possit. Et hoc ut dare liceat in infinitum. In quibusdam tamen curiis ultra tertiam personam feudi consuetudo non 5 extenditur , ut , cum feudum pervenit in quartam personam , dominus ei auferre possit. Profecto ille, qui suum beneficium alii dat in feudum , non debet alia1) lege dare nisi , qua ipse habeat, ut, si habet 'sibi suisque heredibus' — quod intelligi debet de 10 solis masculis — non debeat alii dare, ut habeat 'ipse et sui heredes, masculi et feminae'2). Unde quibusdam placet, ut eo ipso fendum amittat, ut Ger- ardus. Alii: et qui dedit et cui datum est beneficium perdit. Secundum alios vero tunc domino aperitur,i5 cum masculi defecerint § 4. Si fuerit inter dominum et vasallum de feudo controversia , domino dicente: 'Hoc, quod tenes, in feudum a me habes', ille vero ne- gaverit, si quidem prorsus, et probatum fuerit, ipsum ab eo auferatur. Sed cum dubitanter responsum fue- 20 rit 'Nescio minime', secundum quosdam; sed secundum alios tunc demum privabitur, si fraudulenter, id est sciens, hoc negaverit8). XXXV. DE CLERICO, QUI INVESTITURAM FACIT. 25; Clerico investituram faciente de suis bonis, ejns successor omnifariam cogitur eam adimplere , cumque de bonis ecclesiae eam fecerit, si possessio rei per beneficium invcstitae penes eum fuerit, ipse et ejus successor eam adimpleant, quod etiam in laico con- 30 tingit. Ubi vero de alterius feudo fecerit investitu- ram, si quidem pure, non valeat, sed si sub tempore vel conditione, quo feudum sibi aperiatur , valebit in- vestitura etiam sine voluntate vasalli facta. Si ta- men ante decesserit investitor, quam feudum ad eum 35 revertatur, successor non cogitur eam habere ratam, aut4) cum se vivente feudum apertum fuerit, posses- 1) scilicet meliore; deteriore lege dare potest. Cfr. Cap. Extr. 44. 2) Cfr. infra 11, 48. 3) Cfr. supra II, 36 §§ 4, 21. 4) lege for- 40 sitan: sed. 1G6 III Consuctudines fcudoruni. Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 35. 36. 37. sionem tradat et investituram adimpleat Et ideo sciendum est, arcliiepiscopum Mediolanensem non posse dare in feudum , quod tempore introitus sui in domi- 5 nico invenerit, sed, si ei postea feudum aperiatur, ip- sum recte dabit. Profecto alii episcopi et clerici ea, quae in dominico liabent , et feuda his aperta olim dederunt et hodie dant2). XXXVI. AN MUTUS VEL ALIAS IMPERFECTUS io FEUDUM AMITTAT. Mutus et surdus, coecus, claudus vel aliter imper- fectus totum feudum paternum retinebit. Obertus et Gerardus et multi alii. Quidam tamen dicunt, eum, qui talis natus est, feudum retinere non posse , quia 15 ipsum servire non valet3). Sic dicimus in clerico et in femina et in similibus. XXXVII. AN ILLE, QUI INTERFECIT FRATREM DOMINI SUI, FEUDUM AMITTAT. Si quis interfecerit fratrem domini sui , non ideo beneficium perdit; sed si fratrem suum interfecerit ad hoc, ut totam hereditatem habeat, vel aliam felo- niam commiserit, verbi gratia hominem tradendo, ut in curia amplius stare non possit4), beneficio priva- bitur; quia tamen erga dominum non fuerit facta, ad agnatum proximiorem feudum pertinebit, si paternum fucrit, eodem prorsus observando quantum ad ordinem gradus , qui in legibus continetur. Cum autem ad 20 25 1) Cfr. supra I, 3 Vulg. (1,5 AntJ, I, 9 Vulg. (IV, 2 Ant.J, I, 24 § 1 Vulg. (VII, 2 AntJ II, 26 § 3. 2) Cfr. Baldi commentaria ad hunc locum : 30 Nota quod arcbicpiscopus Mediolanensis id quod invenit in dominico tenipore sui introitus pota castrum reversuni ad arcliiepiscopatum quod suus nraedecessor cui erat apertum non infeudaverat infeudare non jiotest et est speciale privilegium sanctae Mediolanensis ccclesiae llic est quoddam capituluni quod com- munitcr non halietur quo sic cavetur: arcbiepiscopus Mcdiolancnsis non tantum 35 feudum quod aperitur ei sed quod tcnipore introitus sui in dominico loco re- perit infeudare potcst sccundum modernorum rectum et rationabilem usum , et quod in feudum dederit stabile permanet. 3) Cfr. supra I, 6 § 3 Vuhj. (II § 9 Ant.J. 4) scilicet j/ro}Aer infamiam. Cfr. Weber IV 721, Ardizonis summam c. 57. III. Consuctudines feudorum. 167 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 37. 38. 39. dominum respicit felonia, tunc feudum domino aperi- tur '). § 1. Non cogitur vasallus omnino secundum usum Mediolanensem dominum adire et servitium ei offerre, 5 sed, cum ei nunciatum fuerit, tunc domino, si potest, serviat 2). XXXVIII. DE VASALLO, QUI CONTRA CON- STITUTIONEM LOTHARII BENEFICIUM ALIENAVIT. io Si vasallus contra constitutioncm Lotharii regi3 be- neficium alienaverit , si totum , perdet totum ; si par- tem, partem perdet et ad dominum revertetur 3). Et ideo, si contra unum dominorum , quorum communis vasallus erat, feloniam fecerit, eurn forte cucurbitando, n ejus solius parte privabitur; et si voluerit unius so- lius partem refutare aliis sibi reservatis , hoc facere poterit , quia vasallus etiam sine domini voluntate recte feudum refutare potest, post refutationem tamen ad serviendum non tenetur , sed eum offendere non 20 debet. XXXIX. DE ALIENATIONE FEUDI PATERNI. Alienatio feudi paterni non valet etiam domini vo- luntate nisi agnatis consentientibus, ad quos beneficium quandoque sit reversurum *) , nec in filiam vasallus feudum poterit confirmare agnatis non consentientibus vcl postea ratum non habentibus. Et licet prohibea- tur beneficii alienatio , inter agnatos tamen, si pater- num fuit, conceditur. Et si libellum unus alteri fece- rit de feudo paterno, non est libellus sed quasi re-30 futatio. § 1. Si inter dominum et vasallum de beneficio fuerit controversia, coram paribus finiatur. Ubi autem 1) Cfr. supra II, 24 § 9 (X, 2 § 9 Ant). 2) Cfr. supra II 28 § 1. 3) Cfr. fragmentum juris feud. Mediol. § 20: Amplius si vasallus partem 33 feudi consignati vel non consignati contra formam absque domini licentia aliena- vcrit, aliam tamen partem feudi rctinet, quam non alienavit, lieet contra fidcm promissam fecisse intelligatur. Libr. consuetud. JHediol. Ilubr. 28. 4) Cfr. supra II, 26 § 14. 168 III. Consuetudincs feudorum. Vulgata Lib. II, Tit. 30. 40. dicit vasallus , prius de suo recto feudo se debere a domino investiri, si quidem sine controversia de alio sit vasallus , indubitanter primo investiendus est et postea cognoscendum est, quod sit suum rectum feu- dum et quod non. Sed si nibil aliud ab eo tenet pro beneficio, nisi de quo controversia est, tunc quo- que causa ventilanda est et sic videbimus, utrum postea investiendus sit1). § 2. Non est consuetudo Mediolani , ut de felonia aut de infidelitate pugna fiat, licet contrarium sit, quod praecipit lex Lombardorum, ut de infidelitate pugna fiat2). § 3. Si a morte dominum vasallus liberare potuerit et non fecerit , beneficio carebit; sed licet potuerit facere, ne dominus in peccatum praecipitaretur, veluti perjurium, non tamen feudo privandus erit8). XL. DE CAPITULIS CONRADI. Haec sunt capitula, quae rex Conradus fecit in Ron- calia de beneficiis *■). Constituit enim ut, si post mor- tem domini vasallus vel post mortem vasalli beredes ejus per annum et diem steterint, quod dominum vel beredem ejus non adierint fidelitatem pollicendo et investituram petendo , si tale sit beneficium, ut fide- « litas sit praestanda, ipsum perdant, sicut et antiqui- tus fuit consuetudo, sed non Mediolani 5). § 1. Prae- terea ut liceat dominis, omnes alienationes feudi factas nulla obstante praescriptione revocare6). § 2. Simi- liter in petcndis bostenditiis 7). Hostenditiae dicuntur so adjutorium , quod faciunt dominis Romam cum rege in bostem persequentibus vasalli, qui cum eis non va- dunt; verbi gratia in Lombardia de modio 12 dena- Antiqua. 5 10 1) Cfr. supra II, 20 Vulg. (VIII, 27 Ant.J, infra II, 46. 2) Cfr. Lib- rum consuetud. Mediolani Bubrica 20: Sed nec de pcriurio iure nostrae con- 35 suetudinis pugna statuitur et ideo lex Lombardorum scilicet merito in nostra Ci- vitate locum non liabet. 8) Cfr. supra II, 26 § 17. 4) Auctor hujus capitis leyem Friderici I Iioncaticam (infra II, 54) petere xidetur. Vide supra p. 77. Vetustissimus Codex l'aris. 4676 'Conradus' omittit. 5) Cfr. supra II, 24 pr. 6) Infra II, 54 pr. : nullius temporis praescriptione impcdiente. « 7) Infra II, 54 § 3, II, 53 in fine. III. Consuetudincs feudorum. 169 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 40. 41. 42. rios , in Theutonica terra tertiam partem fructuum, facta computatione fructuum solummodo ejns anni, quo hostem faciunt. § 3. Et iterum si clericus, ve- luti episcopus, abbas bencficium habens a rege datums non solummodo personae sed ecclesiae, ipsum propter suam culpam perdat, eo vivente et ecclesiasticum ho- norem habente, ad regcm pertineat, post mortem vero ejus ad successorem ejus revertatur XLI. DE CONTROVERSIA INTER MASCULUMi» ET FEMINAM DE BENEFICIO. Item sciendum est, quod si inter marem et feminam controversia fuerit, masculo dicente 'hoc est feudum', femina negante, nisi apertis probationibus femina ostenderit, non esse feudum, credatur masculo, suo ju-15 ramento affirmanti cum duodecim sacramentalibus 2). § 1. Sed si inter dominum et feminam, domino di- cente feudum, femina negante , probationibus deficien- tibus detur feminae sacramentum 3). Quidam tamen distinguunt, ut si magna eorum pars, quae vasallus20 ibi tenebat, feudum sit, detur domino sacramentum, alibi feminae. XLII. DE CONTROVERSIA INTER DOMINUM ET EMPTOREM. Item si sit inter dominum ct emptorem feudi, si25 emptor dicat, non esse feudum, domino in probatione deficiente sacramento emptoris finiatur 4). § 1. Do- mino cum emptore feudi agente, si vasallus jurare poterit, quod ignoraus beneficium vendidisset credens proprium , electioni emptoris committitur, utrum do- 30 mino velit ipsum cedere an vasallo restituere. Quo 1) Cfr. supra II 26 § 18, Weber o. v. 1 V 720. Forsitan haec senientia cohaeret cum iis , quae Otto Frisinijcnsis narrat in 'Gesta Frideriri imperatoris' Lib. II c. XII: Hunc morcm principe secuto , non solum laicomm feuda sed et quorundam episcoporum , id est Hartwici Bremensis et Oudalrici Ilalberstadiensis, 35 regalia personis tantum, quia nec personis sed ccclesiis perpctualiter a principibus tradita sunt, abiudicata fucre. Cfr. jam Cujacius ad hunc locum, Mon. Gervi. 4" Legcs, Sedio IV Tom. I p. 208. 2) Cfr. supra II, 26 § 1. 3) Cfr. supra II, 26 § 2. 4) Cfr. infra II, 51 § 5. 170 III. Consuetudines feudorum. Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 42. 43. 44. restituto id beneficium vasallus retinebit non nocente venditione eo, quod ignorans alienasset1). §. 2. Quod dicitur, alienatione feudum domino aperiri, intelligen- dum est , cum a scientibus beneficium venditur 2). Et quod dicitur de venditione, idem est in omnibus alie- nationibus. XLIH. DE CONTROVERSIA INTER VASALLUM ET ALIUM DE BENEFICIO. Si controversia inter vasallum et alium de bene- ficio fuerit, adversario proprietatem totius vel partem vel servitutem vel aliud aliquid jus sibi vendicante, causa per vasallum etiam domino absente quasi prop- ria ad finem perducatur. Ipse enim solus utiliter agendi et excipiendi Labet potestatem , et si pro eo aut contra eum judicatum fuerit vel cum adversario transegerit, dummodo fraudulenter factum non sit, etiam si post beneficium domino aperitur, tale erit ac si eo agente judicatum fuisset, et ideo ab eo ratum habcri oportebit3). XLIV. QUID JURIS, SI POST ALIENATIONEM FEUDI VASALLUS ID RECUPERET. Praeterea si vasallus ante constitutionem Lotharii rogis feudum alienabat, quod in quibusdam curiis pro parte, in quibusdam pro toto olim licebat4), et ipsum postea recuperabat, pro feudo sibi retinebat, hoc est in causam feudi recadebat. Hodie autem, si ipsum re- cuperaverit, tamen penes ipsum non remanebit, utpote domino, ad quemcunque pervenerit, apertum5) § 1. Profecto si domini voluntate vendiderit vel per libel- lum vel aliter alienaverit, si idem postea recuperave- rit, penes eum remanebit, jure tamen beneficii non, sed aut proprio aut pro libello aut aliter secundum quod idcm recuperaverit, dummodo scias, quod si ad libel- lum domini voluntate id dederit, si quidem pro libello 1) Cfr. mpra II, 26 § 20. 2) Cfr. supra II, 26 § 21. 3) Cfr. supra II, 26 § 23, II, 8 § 1 Vtilg. (VIII, 14 Ant). 4) Cfr. supra II, 9 Vttlg. (VIII, 15 Ant. et ibi citatos locosj. 5) Cfr. supra II, 24 § 10 Vulg. (X, 2 § 10 Ant.). III. Consuetudines feudorum. 171 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 44. 45. 46. ei datur singulis forte annis, et hoc jure feudi cense- bitur. Illud vero jus, quod per libellum transtulerit et postea recuperaverit, pro beneficio non tenebit, sed velut alterius rei datae in libellum , si feudum domino 5 refutaverit, libellum retinebit. XLV. AN AGNATUS VEL FILIUS DEFUNCTI REPUDIATA HEREDITATE FEUDUM RETINERE POSSIT. Si contigerit, vasallum sine omni prole decedere, 10 agnatus, ad quem universa hereditas pertinet, repu- diata hereditate fendum, si paternum fuerit, retinere poterit nec de debito hereditario aliquid feudi nomine solvere cogetur, sed in fructibus, ut de eis debitum solvatur1) quo tempore decesserit, secundum quod sup-13 ra diximus !) , considcrabitur. Ubi vero filium reli- quit, ipse non potest hereditatem sine beneficio repu- diare , sed aut utrumque retineat aut utrumque repu- diet s). Quo repudiato ad agnatos, si paternum fuerit, pertinebit, et licet alterum sine altero retinere non20 possit, agnatis tamen consentientibus poterit dominus eum, si voluerit, quasi de novo beneficio investire, quo facto licebit ei repudiata hereditate feudum tenere, nullo onere hereditario imminente4). XLVI. AN APUD JUDICEM VEL DOMINUM * QUAESTIO FEUDI DEBEAT TERMINARI. Ex eo, quod supra diximus ut, si inter duos de be- neficio fuerit controversia, coram judice vel arbitro finiatur5), talis hic fit quaestio. Quodam sine filio 1) Cfr. infra Cap. F.ztraord. 14; Statuta communis Verccllarum § 158 (Mon.™ hist. patriac XVI, 2 p. 1153) : et si halmerit feudum deficientilms aliis eius ltonis fructus et godimenta fcudi dentur creditorilms in solutum sccundum ordinem crc- ditorum salvo tamen jure dominorum ipsius feudi. 2) Cfr. supra II, 28 § 3. 3) Cfr. infra II, 51 §4; aliter in Libro consuctudinum Mediolani liubr. 29: sed si contigerit Vasallum decedere, et is qui succcdere ci dclict sivc fratcr sive 35 filius aut alius agnatus haereditatcm illius Vasalli praemortui rcpudiavcrit, fcudum tamen paternum non ohstante rcpudiatione ohtinehit. 4) Cfr. ad hoc capvt Michelsen tn 'Zcitschrift fiir deutsches Recht' V p. 210 ff. ; R. Schroeder in 'Zeitschr. fiir Rechtsgesch.' V f. 286 ff., Beseler p. 766. 767 et ibi citatos. 5) Cfr. sujira II, 34 § 1. 40 172 III. Consuetudines feudorum. Antiqua. Vulgafa Lib. II, Tit. 46. 47. 48. decedente alius credens beneficium, quod ille tenebat, apertum domino esse, ab eo investitus est ejus bene- ficii nomine. E contra apparent agnati , qui feudum sibi vendicant quasi paternum. Est igitur quaesitum, an apud curiam domini vel judicem sit haec quaestio ventilanda. Et responsum scio, quia ad dominum quodammodo causa spectare videtur, ad quem inves- titus babebit regressum de evictione , ut coram pari- bus finiatur curiae ; et licet alter per se non possit alterum trahere ad curiae judicium, generaliter tamen, si inter duos causa fuerit de beneficio , eos curia vo- cante non licebit alicui eorum ejus curiae judicium declinare XLVII. QUALITER DOMINUS PROPRIETATE PRIVETUR. Ex facto quaesitum scio et ego a pluribus quaesivi: si dominns contra vasallum apertam feloniam fecerit, an, sicut vasallus beneficium amitteret, ita dominus proprietate privetur. Et quidam , ex omni felonia, qua vasallus feudo privaretur, et dominus proprietate, alii, non nisi ex maxima felonia*), alii, ex nulla. Sed prior sententia mibi placet non habita distinctione, qualis vasallus sit, utrum per sacramentum vel non s). XLVIII. DE FEIJDO NON HABENTE PROPRIAM FEUDI NATURAM. Si quis ea lege alicui feudum dederit, 'ut ipse sui- que heredes et, quibus ipse dederit, id habeant'? Iste, qui sic acccpit, poterit istud vendere, donare vel ali- ter, si sibi placuerit, etiam sine voluntate domini alienare , et ille, cui datum fuerit , non habebit pro feudo, nisi sicut ei datum est. Sed qualitercunque ei datum fuerit sive ad proprium sive ad libellum , licet propriam feudi naturam non habeat, jure tamen feudi ccnsebitur, ut ex eisdem causis ipsum amittat, quibus 1) Cfr. supra II, 39 § 1, Albrecht p. 294, 295. 2) illa in Libro con- suchtd. Mediolani Euhr. 30: 'adeo quidem ut si grande facinus erga suumVasal- lum dominus commiserit'. 3) Cfr. supra II, 26 § 24. III. Consuetudincs feudorum. 173 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 48. 49. 50. et verum feudum. Ubi ergo sic datum est feudum 'et cui in feudum dederis', aliud est, et propriam feudi naturain habet1). XLIX. DE EO, QUI FECIT FINEM AGNATO DE5 FEUDO PATERNO. Tres erant agnati vel plures ; unus eorum habebat feudum, quod erat paternum, sed alter eorum finem et refutationem 'ei suisque beredibus et cui ipse dederit', fecit. Decessit iste sine filio masculo j alter, qui non m refutavit, vendicat sibi totum, alter vero, qui rcfuta- tionem fecit, vult ad successionem venire pacto non obstante. ISapientes quidam Mediolanenses interrogati respondcruut, non obstare, nisi feudum 'omnino' reiu- taverit, vel nisi ad boc refutaverit, ut domiuus eum15 quasi de novo beneficio investiret. Tunc enim secuta investitura nova, quasi novuin sit feudum, non suc- cedit *). L. DE NATURA SUCCESSIONIS FEUDI. Successionis feudi talis est natura, quod ascendentes 20 non succedunt, verbi gratia pater filio. Inferius vero filius patri succedit et non filia, nisi ex pacto vel nisi sit femineum — tunc succedit filia matri et patri, se- cundum quosdam succedit nepos ex filio solus3) et sic usque in infinitum, si feudum sit paternum4). Pater-25 num autem voco, quicunque ex superioribus id acqui- sivit, dummodo scias , quod si quis babens beneficium quatuor supcrstitibus filiis decedat, et fcudum ad uuum eorum solum ex divisione perveniat, et iste susceptis filiis duobus vel tribus decedat, qui patrueles dicuntur, 30 et ad unum eorum beneficium ex divisione perveniat, et similiter iste superstitibus filiis decedat, qui patrue- les dicuntur , ad quorum unum feudum similiter per- venit , sicut etiam ex aliis superioribus vel primis 1) Cfr. supra II, 26 § 25. 2) Cfr. supra II 26 § 26, Libr. consuetud. 35 Mediol. Eubr. 29, decision. summi tribunalis imperii (Entseheidungen des Rcichs- gerichts in Civilsachen XIV. Nr. 56). 3) Cfr. supra VI, 4 Ant. (I, U Vulg.J. 4) Cfr. Libr. consuetud. JMediol. Eubr. 29. 174 III. Consuetudines feudorum. Antiqua. ■ Vulgata Lib. 11, Tit. 50. 51. fratribus supersnnt masculi, si ille, qui feudum habet, decesserit, an ad omnes vel ad quos perveniat, quae- ritur. Respondeo: Ad solos et ad omnes, qui ex illa linea sunt, ex qua iste fuit. Et hoc est, quod dicitur, ad successores pertinere. Isti enim proximiores esse dicuntur respectu aliarum linearum, sed omnibus ex hac linea deficientibus omnes aliae lineae aequaliter vocantur '). LI. DE CAPITANEO, QUI CURIAM VENDIDIT, AN INTELLIGATUR FEUDUM VENDIDISSE. Quidam capitaneus in quadam curte sua beneficium militibus dedit, postea curtem vendidit non habita mentione beneficii. Controversia est inter capitaneum et emptorem, emptore dicente, se curiam cum beneficio emisse , domino vero contra dicente , ad illum benefi- cium non pertinere. Respondetur, beneficium in ven- ditione non contineri, nisi expressim de eo actum sif). §1. Quaesitum scio apud me: si filius vivente pat- re dominum offenderit ita, quod feudnm amitteret, si pater decessisset, utrum feudum amittat vel non. Se- cundum Stephanum sic, secundum Grerardum et Ober- tura similiter 8). § 2. Si vasallus voluerit dominum offendere sed non laboraverit, feudum non amittat. Gerardus et Obertus. Etiam si laboraverit, non amittit, nisi insi- diatus fuerit4) et hoc probatum fuerit. 1) Baldut supcr feudis citat ad hoc caput quoddam capitulum ex conslitulo usus Pisanae ciritatis (Bonaini II p. 958) dewmptum, scilicet hoc: Dccedcnte fideli absque liberis cx sc desccndentibus et in fcudum succe- dentibus, si quidcm feuduni fecit communis parentis, fratres defuncti cum filiis prcmortuorum fratrum in stirpem succcdant. Ilis vero non cxtantibus ad agnatos jiroximiorcs id volumus pertinere; et si quidem in pari gradu sunt, pariter admittantur. Si vcro ex uno cst unus, et ex alio sunt plures, non in stirpcm, sed in capita cos debere succcdere ordinamus. 2) Cfr. siq/ra II, 26 § 19. 3) Cfr. infra II, 54 § 5, Constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaini II p. 968) : Si, vivente patre, aliquis ex filiis ejus domino oifensam fecerit, videlicet quod cum uxore domini turpe luscrit . . . post mortem patris, pars illius ad dominum rcvertatur .... 4) Cfr. supra II, 24 § 5 Vulg. (X, 2 § 5 Ant). III. Consuetudines feudorum. 175 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 51. 52. > § 3. Similiter si quis investitus fuerit de feudo ita, ut ad feminas transiret, et duas tantum filias reliquerit, quarum una filium habeat et altera filiam, utrum post mortem illarum masculus tantum feudum babere de- 5 beat? Secundum Gerardum masculus tantum. Ober- tus contra. Et e converso, si filios ille babuerit1). § 4. Filius non potest recusare bereditatem patris absque feudo, propinquus autem potest2). § 5. Si contentio fuerit inter filiam et propinquum 10 de bereditate et de feudo , cum filia feudum babere non poterat, quia dicat ipsa 'hoc est de mca bereditate' et ille dicat 'immo de leudo' , electio propinqui erit, discernere veritatem jurejurando3). Gerardus et Ober- tus. Similiter si contentio fuerit inter aliquem , qui 15 emisset, et vasallum, quia dicat vasallus 'hoc est de feudo meo', ille autem neget, electio emptoris est, ve- ritatem discernere jurejurando, cum pares curtis veri- tatem non testantur4). Gerardus et Obertus. § 6. Similiter feudum datum lege commissoria non 20 valet, id est 'si ad certum tempus pecunia non solva- tur creditori, ut habeat in feudum'5). Gerardus. Se- cundum Obertum valet. Similiter potest feudum dari ad certum servitium6). Gerardus et Obertus. LU. DE PROHIBITA FEUDI ALIENATIONE PER25 LOTHARIUM. L Lotbarius7) divina favente gratia tertius, Roma- norum imperator , pius, felix, inclitus, triumphator et semper augustus universo populo. Imperialis benevolentiae proprium esse judicamus, 30 commoda subjectorum investigare et eorum diligent1 cura calamitatibus mederi , similiter rei publicae bo- num statum ac dignitatem imperii omnibus privatis 1) Cfr. supra II, 17. 18 Vulg. (VIII, 24. 25. Ant.J. 2) Cfr. supra II, 45. 3) Cfr. supra II, 26 § 1, II, 41. 4) Cfr. supra II, 42. 35 5) Cfr. supra I, 26 Vulg. (VII, 6 Ant.J. GJ Cfr. supra II, 2 § 2 Vulg. (VIII, 4 § 1 Ant.J. Secundum Ardizonem cap. 34, servitium equi, quod vasal- lus debcat tenere equum et praestare domino ad ejus voluntatem , praestabatur ex usu. 7) Cfr. Monum. Germ. Hist. Leg. Sect. IV Tom. I p. 175. 176, ubi genuinus textus editus est. 40 176 III. Consuetudines feudorum. Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 52. commodis pracponere. Quocirca omnium fidelium nos- trorum , tatn luturorum quam praesentiura , noverit universitas , qualiter , dum apud lloncalias secundum 5 antiquoruin imperatorum eonsuetudinem pro justitia ac pace regni componenda consederemus, omnia, quae ad Lonorem Romani imperii spectare videntur , solli- cite iudagantes, perniciosissimam pestem et rei publi- cae non mediocre dctrimentum iuferentem resecare io proposuimus. Per multas enim interpellationes ad nos factas didiehnus, militcs beneficia sua passim dis- trabere , ac ita omnibus exhaustis suorum seniorum servitia subterfugere , per quod vires imperii maxime attcnuatas cognovimus, dum proceres uostri milites 15 suos oinnibus beneficiis exutos ad felicissiraam nostri numinis expeditionem miuime transducere valeant. Hortatu itaque et consilio arcbiepiscoporum, episcopo- ruin, ducum, marcbionum, comitum palatinorum cete- rorumque nobilium, similiter etiam judicum, bac edic- 20 tali lege in omue aevum JJco propitio valitura decer- nimus, nemini licere beneficia, quae a suis senioribus babent, absque ipsorum permissu distrahere vel aliquod commercium adversus tenorem nostrae constitutiouis excogitare, pcr quod imperii vel domiuorum minuatur 25 utilitas. § 1. Si quis vero contra hujus saluberrimae nostrae lcgis praecepta ad hujusmodi illicitum cora- mercium accesscrit vel aliquid in fraudem hujus legis machinari teniptaverit, pretio ac beneficio se cariturum agnoscat. Notarium vero, qui super hoc tali con- 30 tractu libellum vel aliud instrumentum conscripserit, post amissionem oificii iufamiae periculum sustinere sancimus. II. Impcrator Lotharius Aug. ctc. uiiivcrso populo '). Satis beue dispositum ad utilitatem regni et ad per- 35 niciosam pestem destruendam in scriptis inserere curaviiuiiH. Quidam miles bina beneficia a duobus dominis , prout solitum est, acquisivit. Qui decedens duos reliquit filios , qui paterna beneficia inter se 1) Cfr. infra Capitula extraordinaria Iacobi de Ardizone ubi tutus melior *oinvenitur: c. 21, cfr. quoquc Alon. Germ. 4". Leg. Hcciio IV Pars I y. GtlO. III. Consuetudines feudorum. 177 Antiqua. Vulgata Lxb. II, Tit. 52. 53. dividentcs alter eorum suo domino pro beneficio, quod ad cum pervenit , fidelitatem nullo anteposito, sicut patcr fecerat, fecit, alter vero frater alteri domino suo similiter pro suo bcneficio, quia nullum alium do- .-, minum habere videbatur, nullo anteposito fidclitatem fecit. Defuncto postcriore fratre sine filiis , utique feudum in unam, ut prius, vcnit pcrsonam et sic domi- nus posterior talem fidelitatem quaerit, qualem frater ojus fecerat. Quas amputantes altercationcs sancimus, io quod fratcr fecit, scilicet in dando simplicitcr, nihil supcrstiti obesse, licet in secundam et tertiam gene- rationem ct usquc in infinitum pcrvcncrit, si hoc ac- tum erit. III. Imperator Lotharius ete. Engcnio Papae et 15 universo populo Quoniam inter dominum ct vasallum nulla fraus nec quodvis malum ingenium debet intcrvenire, idcirco per baoo praesentem legem sancimus, si vasallus non do- lose per annum et diem steterit, quod a domino sui 20 beneficii investituram non acceperit vel petierit , feu- dum non ob hoc amittat. Dolus enim abesse vidctur, si justa cansa impediente steterit. Dat. VI Kal. Sept. anno a nativitate Domini MCXXVII, indictione V. Lllt DE PACE JURAMEXTO FIRMANDA, 25 SERVANDA, TUENDA ET VINDICANDA ET DE POEXA JUDICIBUS APPOSITA, QUI EAM VINDI- CARE ET JUSTITIAM FACERE NEGLEXERINT -). Fridericus, Dei gratia Romanorum imperator, semper Augustus universis suo subjectis imperio salutem. 30 Hac edictali lege in perpetuum valitura jubemus, ut omnes nostro subjecti imperio veram et perpetuam pa- cem inter se observent, et ut inviolata perpetuo inter omnes scrvetur. Duces, marchiones, comites, capitanei, valvasores et omnium locorum rectores cum omnibus 35 locorum primatibus et plebejis a decimo octavo anno 1) Cfr. Mon. Clerm. l.c. p. 679.680. 2) Genuinum tutum vide in Mon. Gcrm. 4" Lcgum Sectio IV P. 1 p. 245-247; §§ 12, 13 postea addcbantur. 12 178 III. Consuctudincs fcudorum. Antiqua. Yulgala Lib. II, Tit. 53. usque ad septuagesimum jurejurando adstringantur, ut pacem tencant et rectores locorum adjuvent in pace tenenda atque vindicanda. et in fine cujuscunque quin- 5 quennii de pracdicta pace tenenda omnium sacramcnta rcnoventur. Si quis vero aliquod jus de quacunque rc vel facto contra aliquem se habere putaverit, judi- cialcm adeat potestatem ct per eam sibi jus compe- tens cxequatur. § 1. Si quis vero temerario ausu io praedictam pacem violare praesumpserit, si civitas est, poena centum librarum auri camerae nostrae inferenda puniatur, oppidum vero viginti libris auri mulctetur, duccs autem, marcbiones et comites quinquaginta lib- ras auri pracstent, capitanci quoque et majores val- 15 vasores viginti libris auri puniantur, minores vero valvasorcs et omnes alii pracdictae pacis violatores tres libras auri inferre cogantur et damnum passo se- cundum leges resarciant. § 2. Injuria seu furtum le- gitime puniatur. § 3. Homicidium quoque et mem- 20 brorum diminutio vel aliud quodlibet delictum legali- ter vindicetur. § 4. Iudiccs vero et locorum defen- sores, vel quicumque magistratus ab imperatore vel ejus voluntate constituti seu confirmati, qui justitiam facere neglexerint , et pacem violatam vindicare legi- 25 time supersederint, damnum omne injuriam passo re- sarcire compellantur , et insuper, si major judex est. sacro aerario poenam dccem librarum auri praestet, minor autem poena trium librarum auri mulctetur. § 5. Qui vero ad praedictam poenam persolvendam 30 inopia dignoscitur laborare , corporis sui coiircitioncm cum verberibus patiatur, et procul ab eo loco, quem inhabitat, quinquaginta miliaria per quinquennium vi- tam agat. § 6. Conventiculas quoque omnesque con- jurationes , in civitatibus ct extra, etiam occasione »5 parentelae, et inter civitatem et civitatem et inter personam et personam sive inter civitatem et perso- nam, omnibus modis fieri prohibemus , et in praeteri- tum factas cassamus , singulis conjuratorum poena unius librae auri puniendis1). § 7. Episcopos quoque locorum ecclesiastica censura violatorcs hujus sanctio- M 1) Cfr. Pertile V p. 488. III. Consuetudines fcudorum. 179 Antiqva. Vulgata Lib. II, Tit. 53 (58. 54. cd. hocl). nis, donec ad satisfactionem veniant, coercere volumus. § 8. Receptatoribus etiam malefactorum, qui praedie- tam pacem violaverint, et praedam ementibus nostram indignationem subituris et eisdem poenis feriendis. 5 Praeterea bona ejus publicentur et domus ejus destrua- tur. Qui ') pacem jurare et tenere noluerit, et lege pacis non fruatur1). § 9. Ulicitas etiam exactiones, et maxime ab ecclesiis, quarum abusus jam per longa tempora inolevit, per civitates et castella omnino con- io demnamus et prohibemus, ct, si factae fuerint, in dup- lum reddantur. § 10. Item sacramenta puberum sponte facta super contractibus rerum suarum non retractandis inviolabiliter custodiantur. Per vim au- tem et justum metum etiam a majoribus, maxime, ne u quacrimoniam maleficiorum commissorum faciant, ex- torta nullius esse momenti jubemus. § 11. Au hoc, qui allodium suum vendiderit, districtum et jurisdictionem imperatoris vendere non praesumat, et, si fiat, non va- leat. §12. Si vero contigerit, allodium aliquod etiam 2" infeudatum conferri ecclesiae vel per oblationem fide- lium vel per emptionis et venditionis alteriusve hujus- modi contractum, infeudatus, nisi per gratiam ecclesiae tanquam de novo receperit, feudum, quod habebat, re- tinere non poterit*). § 13. Ut autem aequitas, quae2;. in paribus causis paria jura desiderat, per universi- tatem totius imperii servetur, firmitcr statuimus tam in Italia quam in Alamannia, ut, quicunque indicta publica expeditione ad suscipiendam imperii coronam regem aut sub rege dominum suum non adjuverit autso eundo cum ipso aut pro quantitate feudi stipendia militiae pcrsolvendo , si de vocatione legitima a do- mino suo convinci per compares suos poterit, feudum perdit et dominus in suos usus illud redigendi habeat liberam facultatem *). 35 1) Videtur fuisse vetus proverbium. Apud Germanos septentrionales inveni- tur haec sententia: At liigum scal land viirt byggia en cigi at tiliigum ev8a. En s& er eigi vill ocSrum unna hann sral eigi laga niota (Frostupingsliig I c. 6). 2) Haec sententia non concordal cum lege Conradi , quac generaliter aliena- tionem feudi fMM consensu rasalli vetat; quam legem in vigore esse, II 34 ezpres- 40 «'* verbis dicit et lex Friderici (II, 54 § 4) confirmat. Quare falsatio in favorem ecclesiae videtur esse. 8) E II, 54 § 3 desumta esse videtur haec norma. 12* 180 in. Consuctudincs feudorum. Antiqua. Vulgata Lib.II, Tit.54 (55 cd. hod.). LIV (LV). DE PROHIBITA FEUDI ALIENATIONE PER FREDERICUM1). Idem Augustus universo populo. Imperialem decet sollertiam ita rei publicae curam gerere et subjectorum commoda investigare , ut rcgni utilitas incorrupta persistat et singulorum status ju- giter servetur illaesus. Quapropter dum ex praedeces- sorum nostrorum more universalis curiae Roncaliae pro tribunali sederemus , a principibus Italicis , tam rectoribus ecclesiarum . quam aliis fidelibus regni non modicas accepimus quaerelas, quod beneficia eorum et feuda, quae vasalli ab eis tenebant, sine dominorum licentia pignori obligaverant, et quadam collusione no- mine libelli vendiderant, unde debita servitia amitte- bantur et bonor imperii et nostrae felicis expeditionis complcmentum minuebatur. Habito ergo consilio epis- coporum, ducum, marchionum, et comitum, simul etiam palatinorum judicum , et aliorum procerum, hac edic- tali, Deo propitio, perpetuo valitura lege sancimus, ut nulli liceat feudum totum vel partem aliquam vendere, vel pignorare, vel quocunque modo alienare, vel pro anima judicare sine permissione illius domini, ad quem feudum spectare dignoscitur. Unde imperator Lotha- rius tantum in futurura cavens ne fieret, legem pro- mulgavit. Nos autem ad pleniorem regni utilitatem providentes, non solum in posterum, sed etiam hujus- modi alienationes illicitas hactenus perpetratas hac praesenti sanctione cassamus, et in irritum deducimus, nullius temporis praescriptione impediente, quia, quod ab initio jure non valuit, tractu temporis convalescere non debet , emptori bonae fidei ex empto actione de pretio contra venditorem competente. § 1. Callidis insuper machinationibus quorundam obviantes, qui pretio accepto, quasi sub colore inves- titurae, quam sibi licere dicunt, feuda vendunt, et in alios transferunt, ne tale figmentum vel aliud ul- terius in fraudem hujus nostrae constitutionis exco- 1) Cfr. Mon. Qerm. Hist. I. c. p. 247. III. Consuetudincs feudorum. 181 Antiqua. Vulgafa Lib. II, Tit. 54 (55 ed. hod.). gitetur , modis omnibus prohibemus ') , poena auctori- tate nostra imminente, ut venditor et emptor, qui tam illicitas alienationes reperti fuerint contraxisse, feu- dum amittant, et ad dominum libere revertatur. Scriba 5 vero, qui super hoc instrumentum sciens conscripserit, post amissionem officii cum infamiae periculo manum amittat. § 2. Praeterea, si quis infeudatus major quatuorde cim annis, sua incuria vel ncgligentia per annum etio diem steterit , quod feudi investituram a proprio do- mino non petierit, transacto hoc spatio, feudum amit- tat, et ad dominum redeat. § 3. Firmiter etiam statuimus tam in Italia, quam in Alamannia , ut, quicunque indicta publica expedi- 15 tione vocatus a domino suo , in eandem expeditionem spatio competenti temere venire supersederit, vel alium pro se domino acceptabilem mittere contemp- serit, vel dimidium redditus feudi unius anni domino non subministraverit, feudum, quod ab episcopo vel ab 20 alio domino habuit, amittat, et dominus feudi in usus suos illud redigendi omnibus modis habeat facultatem. § 4. Praeterea ducatus . marchia , comitatus de ce- tero non dividatur, aliud autem feudum , si consortes voluerint, dividatur ita, ut omnes, qui partem feudi25 habent jam divisi , vel dividendi , fidelitatem faciant, ita tamen, ut vasallus pro uno feudo plures dominos habere non compellatur, nec dominus feudum sine vo- luntate vasalli ad alium transferat. § 5. Insuper si filius vasalli dominum offenderit,so pater a domino rcquisitus deducat filium ad satisfa- ciendum domino , vel a se filium separet , alioquin fcudo privetur. Sin autem pater vult eum deducere, ut satisfaciat, et filius contemnit, patre mortuo in feudum non succedat , nisi prius satisfecerit domino, 35 parique modo vasallus pro omnibus suis domesticis faciat. § 6. Illud quoque praecipimus, ut, si vasallus de 1) Glossa ordinaria ad II, 26 §22 notat: In fraudem tunc intelligetur forte facere, si ultra prctium mcdietatis acciperet pro toto. Et hoc ita a multis intcl-40 ligitur. 182 III. Consuetudines feudoruni. Antiqua. Vuhjata Lib. II, Tit. 54. 55 (55. 56 cd. hod.). feudo sno alium vasallum babuerit, et vasallus va- salli dominum domini sui offenderit, nisi pro servitio alterius domini sui boc fecerit, quem sine fraude ante babuerit, feudo suo privetur, et ad dominum suum, a quo ipse tenebat, revertatur, nisi requisitus ab eo pa- ratus fuerit satisfacere majori domino, quem offenderit, et nisi vasallus idemque dominus, a domino suo re- quisitus, eum, qui majorem dominum offendcrit, requi- sierit ut satisfaciat, suum fcudum amittat. § 7. Praeterea, si inter duos vasallos de feudo sit controversia , domini sit cognitio, et per eum contro- versia terminetur. Si vero inter dominum et vasallum lis oriatur, per pares curiac, a domino sub fidelitatis debito eonjuratos, terminetur. § 8. IUud quoque sancimus, ut in omni sacramento fidelitatis impcrator nominatim excipiatur. LV (LVI). QUAE SINT KEGALIA l). Imp. Fridericus. llegalia sunt arimanniae, viae publicae, flumina na- vigabilia, et ex quibus fiunt navigabilia, portus, ripatica, vectigalia, quac vulgo dicuntur tliclonea, monetae, mulc- tarum poenarumque compcndia, bona vacantia, et quae indignis legibus auferuntur, nisi quae spccialiter qui- busdam conceduntur, et bona contrabentium incestas nuptias, condemnatorum , et proscriptortim , secundum quod in novis constitutionibus cavctur: angariarum, parangariarumque et plaustrorum , et navium prac- stationes, et cxtraordinaria collatio ad felicissimam regalis numinis expeditionem , potestas constituendo- rum magistratuum ad justitiam expedicndam , argcn- tariae et palatia in civitatibus consuetis , piscationum redditus et salinarum , et bona committentium erimcn majcstatis, et dimidium tliesauri in loco Caesaris in- venti vel loco religiosi : si data opera, totum ad cum pertineat. 1) Genuinum iextum vide Mon. Germ. Hist. 4" Leg. Sect. IV Tom. I p.244. III. Consuctudines feudorum. 183 Atitiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 56. 57 (57. 58 cd. hod.). LVI (LVII). QUOT TESTES SINT NECESSAlfH AD PROBANDAM1) FEUDI 1NGRATITUDINEM. Imp. Henricus Aug. universo populo. Si vasallus inhonestis factis , atquc indeccntibus 5 macliinationibus (lominum suum offenderit, insidiisquc eum clandestinis vel manifestis appetiverit, vel inimi- cis ejus suas amicitias copulaverit, atque in aliis sic versatus est, ut potius inimicus quam fidelis esse cre- datur, vel si eum cucurbitaverit , seu in campestri lo bello suum dominum reliquerit, feudo privabitur. Quod non obtinere sancimus, nisi quinque testibus summae atque integrae opinionis probatum fucrit manifeste. Datum VIII. Idus Augusti feliciter. LVH (LVIII). DE NOTIS FEUDORUM. 15 Notandum est in feudo, quod de caneva seu dc ca- mera datur *), non debere dari, nisi sit de caneva vcl de camera , unde solvi possit , vcl si ita evacuata sit caneva sine culpa promissoris, exspectandum est, do- ncc iterum de caneva vel de camera solvi possit. Do-20 minum autem feudum dare posse intelligitur omni aere alieno soluto. Non enim aequum est, quem viderc egentem, quem prius habuit in conjugem '). § 1. Quod autem pares tantum debeant interesse investiturae feudi et non alii, hoc tunc vcrum est, cum H dominus vasallos alios habuerit4). Alioquin adliibeat dominus, quos meliores potuerit, liberos tamcn , argu- mentatione legis dc ultimis voluntatibus in Lombarda5), quae dicit: 'Si quis donationem facere voluerit de suis rebus alicui vel investituram, adhibcat sibi de pagen- 30 sibus suis, et per eandem legem vivant, testes idoneos duos vel tres'. Pluralis enim elocutio duorum numero contenta est. § 2. Item sciendum est , non esse impedimentuin investiturae ctsi investituram faciat de re, quam coni- 35 munem dominus habet cum aliquo, quia, si sponte di- 1) Cfr. Mon. Germ. Hist. 1. c. p. 103, 104. 2) Cfr. supra II, 1 § 1, II, 2 §1 Vulg. (VIII, 2, 4 Ant.) 3) Cfr. I. 19 § 1 I). 42, 1. 4) Cfr. supra II, 2 Vulg. (VIII, 3 Ant,), II, 32. 5) Cfr. J.omb. vulg. Uh. II tit. XVIII l. VII. 184 III. Consuetudincs feudorum. Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 57 (58 ed. hod.) videre noluerit ille, cum quo habet rem communem, qui investivit, potest cogere per judicem et ille, qui investitus est, ut dividat *). Item heredes ejus necesse 5 habent firmam tenere investituram, quam pater fecit2). Item eadem lege et eodem jure debet iste habere rem, qui investitus est , quam haberet , qui eum investivit, cum coherede suo , ut adaequatio pcrcurrat usque ad quadraginta annos 3). Item investitura per se et per 10 suum nuntium dari et accipi potest4). Quae omnia supradicta colligi possunt per supradictas Leges Lon- gobard. tit. De ultimis voluntatibus 1. Si quis et C. communi dividundo 1. I et II. § 3. Idcirco pares sunt necessarii in instrumento 15 investiturae et non alii, ne quid excogitetur falsitatis in perniciem domini aliis tcstibus inductis, corruptis forte pecunia vel odio vel gratia 5) , quae non sunt suspicanda in paribus. § 4. Si instrumentum diceretur falsum a domino, 20 daretur defensio vasallo, qui afferret instrumentum, ut in Lombarda Qualiter quisque se defendere debeat 1. de chartis6), et auferetur domino, qui veritatem no- verit, et iniquum erit, si aliquis ex dono suo conve- niatur, cum domini sit defensio ex ordine, cnm vasal- 25 lus non possideat. § 5. Notandum est, quod de omni controversia, quae inter dominum et vasallum oritur, si pares veritatem noverint, omnino cogi debent a domino et paribus, di- cere veritatem. Qui si dicant, se nescire, cum sciant, so et vasallus postulet, dominus coget eos, jurare et diccre veritatem, ut C. de testibus 1. Si quando ') et in Lom- 1) Cfr. I. cit.: Et si nondum res suas cum cohercdilnis suis divisas liabucrit, non hoc ci impcdinicntum sit, sed coheredcs eius, si sponte noluerint dividcre, aut per Comitem , aut pcr missum cius distringantur, ut cum illo divisionem fa- 35ciant, ad quein dcfunctus hereditatem suam voluerit pervenire. 2) Cfr. leg. cilat.: heres illius nullam de praedictis rebus valeat facerc repetitionem. 3) Cfr. leg. citat. : Et si cuilibet Ecclesiae eam traderc rogaverit, coheres eius eam legem cum illa Ectiesia de pracdicta hereditate habeat , quam cum alio co- herede suo habere debuerat. Cfr. quoquc Lomb. vutg. lib. II tit. XXXV l. VII. 40 4) Itanc sententiam postea insertam esse, certum est, cum verba sequentia ad praecedentia referenda sint. Cfr. supra II, 3 § 2 Vulg. (VIII, 6 Ant.J 5) Cfr. supra II, 2 pr. Vulg. (VIII, 3 Ant.) 6) Lomb. vulg. lib. II tit. LV l. XVII. 7) l. 19 C. 4, 20. III. Consuetudines feudorum. 185 Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 57 (58 cd. hod.). barda tit. De officio judicis 1. Ut judex unus etc.1) et in tit. Qualiter quisque se defend. deb. 1. Si qua- liscunque 2) causa, et tit. De testibus, 1. Ut quicunque et 1. ult.8). s § 6. Cum datur domino defensio de investitura, quae dicitur a se facta, jurare debet, se investituram non fecisse ; cum vero datur beredi vel successori ejus, jurare debet, se non credere, investituram factam esse ab antecessore suo *). Si qua investitura facta esse "> dicetur, semper debet nominare dominum , a quo in- vestitura facta dicitur, cum multum discrepet sacra- mentum bereditarium a principali sacramento , ut C. De rebus creditis et jurejurando 1. Generaliter 5) , et ut habes de tutore, quijurat, quod credit et existimat, ut C. de jurejur. calumn. 1. H 6) ; de conscientia er.im sua jurare debet, et non de alieno facto — cum iniquum sit, jurare de alieno facto — heres vel successor, ncc etiam filius, ut Dig. de rerum amotarum 1. Marcellus 7). Sed contrarium reperitur in Lombarda, quia, licet fi-20 lius minorem virtutem habeat, quam pater, tamen de- bet praecise jurare, patrem suum non fuisse debitorem, ut in Lombarda, Qualiter quisque se defendere debet, 1. Si contigerit 8). 1) Lomb. vulg. lib. II tit. LII l. XV. 2) Lomb. vulg. lib. II tit. LV* I. XIII. 3) Lomb. vulg. lib. II lit. Ll 1. XIV, XVII. 4) Cfr. supra II, 33 § 1. 5) l. 12 C. 4, 1. 6) l. 2 § 2 C. 2, 59. 7) l. 11 D. 25, 2. 8) Lomb. vulg. lib. II iit. LV l. VII. 186 III. Consuetudincs fcudorum. CAPITULA EXTRAORDINARIA. JACOBI DE ARDIZONE ET BARTOLOMEI DE BARATERJIS. Usi sumus editionibus Jac.obi de Ardizone 1518 (Asti) et 1569 (Coloniae), ad cap. 27 codice Paris. Jat. 4677, ubi hoc caput in fol.55 5 post summam Ardizonis invenitur. Baraterii lectiones et eapitula sutnp- simus ex cditionc F. P. Schtnidii apud Schilter, Codcx juris Alcmannici fcudalis Argcntorali 1697, quacum concordat codcx chart. Placentinus (liibl. communulc), quc.m nos contulimus. P>e capilutis cxtraordinariis cfr. Dicclc p. 390 — 427 ', Laspcyrcs lo/j. 298 — 301. Dc codicibus vidc supra p. 41. 44. I. CAPITULA EXTRAORDINARIA JACOBI DE ARDIZONE. 1. Smnmopere mandare euramus a), ut, si quis aliquem tle be- ncficio investivcrit, quod illc, qui investitus fuerit, non potest per proprium vendere ncc pro levissima re ') locare 2) nec infeudarc '), is nisi majorem partem apud se retinucrit; et si in desperatione filio- rum fuerit4), nulla ratione nec quolibet modo dare potest. Quae omnia si facta fuerint, nullius momenti erunt, et eo defuncto omnia ad priorcm dominum revertuntur ; ct si dominus conquestus fuerit paribus, pares auditis rationibus intra anni spatium expedire fa- ^ociant; vasallo non faciente satisdationem domino dent possessio- nem salvis suis rationibus nisi diffinitivam promeruerint scnten- tiam. (Cujacitts IV, 73.) 2. Feuda scutiferorum, ut ad libitum dominorum possint adimi 6), rationis non est, dum tamcn scrviant secundum laudationem curiae. 2i(Cujacius IV, 74.) 3. Ut inter conditionalia et non conditionalia aliqua sit diffe- rentia, dicimus, quod, si quis alicui dcderit beneficium conditionale, a) in scriptis mandarc curavimus llaraterius {XI, '.)). 1) Cfr. supra II, 0 Vulg. (VIII, 15 § 1 Ant.) : quod libellario nominc sub 3o vilissima duorum dcnariorum pensione perpctuo conccditur utcndum. Cfr. quoque II, 54. 2) Cfr. supra I, 12 Vulg. (V, 3 Ant.J 3) lloc est coiitrarium juri comiuuni. Cfr. II, 26 § 22; II, 34 § 3. Sed secundum Ardizoncm (cap. XV) cx consuetiidine Vcronae vasallus non ultra dimidium feudi M feudum dare po- terat. Verisimile igitur est, hoc capitulttm ex jure statutario Veronensi desumptum S5 esse. 4) Cfr. Lomb. vttlg. II tit, XIV cap. XIII. 5) Cfr. supra II, 22 Vulg. (VIII 29 Ant.) ; v. Bethinann-IIollweg , 'Der germaniscb -romanische Civil- process im Mittelalter' tom. II p. 429. 6) Cfr. supra I 1 § 4 Vulg. (I, 4 Ant), Librum consuetud, Mediolani Itubr. 24: Mercenarii . . et scutifferi. Ger- manicc 'Scbildlehen'. Vidc Wcber II p. 539, 540. III. Consuetudincs fcudorum. 187 Capitula extraord. Jac. de Ardizone. utpote quae dantur propter habitationem ') , deserta babitatione bencficium amittetur; et etiam cum certo con.stituuntur servitio, non dato servitio non poterit retineri beneficium. (Cujacius IV, 75.) 4. Quoniam de fidelitate mentionem fecimus, super ea aliquid r> summatim dispiciamus. § 1. Si beneficium cst sine fidelitate s), et va- sallus aliquid, quod sit contra suum dominum, fecerit, amittat be- neficium laudatione parium. Hoc idem dicimus in his, qui fidelita- tem jurant. § 2. Si cui militi fidelitas requisita fuerit a domino, dominns secundum quosdam librum militi ostendere debet et milcs 10 eam3) facere debet, vel parium laudationi stare intra annum. Qnod nisi factum fuerit , miles secundum quosdam dc beneficio damnari potest, quod contra praeceptum domini Lotbarii regis Papiae datum videtur4). Librum autem, quod vasallo ostendi soleat, non neces- sitate fieri, sed voluntate a). Est enim quoddam signum requisitae is fidelitatis memoriae causa. §3. Et venit aliquando, ut vasallus dicat, domino se facturum fidelitatcm , quam pares laudavcrunt. Tunc non perdit beneficium , si stat per dominum , quod faciat curiam. § 4. Qui fidclitatem jurant, si voluntatc utrorumque sepa- ratio facta fuerit, fidelitas finitur : si sua voluntate vasallus \el20 judicio parium feudum dimisit, fidelitas durat*). (Cujarius IV, 76.) 5. Cum plures fratres vasalli paternum liabent beneficium, donec eum indivisum possident , una fidelitas et unum servitium domino fieri debet 6). Si vero partitum fuerit, quot partes, tot erunt fidelitates. Servitia vero pro partibus, ne uno primo vi- M deantur graviorab), et c) pro quantitate beneficii modcranda. Plu- res autem domini, et si feudum intcr se dividant, nullo modo nisi unam fidelitatem ex feudo babere poterunt 7). Servitium vcro omni- bus non gravitate, sed moderamine faciendum est. (Cujacius IV, 77.) G. Cum feudum hereditarium uni ex cohcredibus propria culpa *> anferetur a paribus per judicium , ceteris non praejudicat "). Hoc autem ita intelligitur, ut vivo eo vel suis heredibus feudum ad ce- teros venire non intelligatur. (Cujacius IV, 78). 7. Si contentio fuerit inter dominum et vasallum, et dominus a) Librum etiam ostendi, non neccssitate sed voluntatc fieri solct welius Ba- 35 ratcrius (X, 2). b) Ita Baraterius recte legit (X, 12); Ardizo: non pro parti- bus, ut unum primum, vidclicet graviora. c) scd Artl, Barat. 1) id est, ut vasallus in feudo habitet. Cfr. Ardizonis summam c. 34. 2) Cfr. supra II, 3 § 2 Vulg. (VIII, 8 Ant) 3) scilicct fidclitatem. 4) Cfr. supra II, 52, III. 5) Cfr. supra II, 38. 6) Cfr. supraw II, 26 § 8, II, 54 § 4. 7) Cfr. supra II, 54 § 4, infra cap. 31 ; Glossam ordin.: Omnes filii (ad II, 26 § 8). 8) Cfr. supra II, 38. 188 III. Consuetudines feudorum. CapUula extraord. Jac. de Ardizone. babuerit aliquam rationem contra vasallum et vasallus contra do- minum, vasalli ratio prius discutiatur: quoniam pares majorem jurisdictionem babcnt de suo pari, quam de suo domino. (Cujacius 5 IV, 79.) 8. Generaliter verum est in feudis, dominos de evictionibus teneri, auta) si quis sciens investituram alterius beneficii acqui- sierit, eo evicto nullam adversus dominum vasallum actionem habere dicimus , quoniam in acquirendo malam babuit fidem *). (Cujacius 10 IV, 80). 9. Unum quidem non minus utile , sed satis congruum su- perioribus adverti, et ex comprobato usu in scriptis bono arbitrio reducere procuravi. Si quis igitur pro vicedominicaria 2) vel villi- caria3), et, ut ita dicam, pro decania4) vel aliis quibuscunque 15angariis feudum, quod improprium est, acceperit, nisi specialiter hoc actum sit inter contrabentes , id est nominatim 'feudum cum honore feudi', et ita 'ut non liceat domino auferre, quod datum fuerit, etiamsi administratio illa auferatur', quod datum estb), pe- nitus ablata administratione sine omni obstaculo auferri Kceatc). 20 Si autem, quod superius dictum est 5), probare conetur, licet quodam- modoa) possidere vasallum a quibusdam credatur, non jurejurando decidi oporteat, sed testibus vel instrumento aliisve legitimis pro- bationibus causa firmiter approbetur 6). (Cujacius IV, 81.) 10. Si qua contentio de beneficio inter aliquos (prout saepe fieri 25 solet) orta fuerit, si unus dominus vel loco domini habeatur, et alter vasallus vel loco vasalli habeatur , si per pares secundum usum regni judicium ventiletur, primo de suo recto beneficio investiri debet, et, si possessio aliqua perturbata fuerit, modo restitui debet '). (Cujacius IV, 82.) 30 11. Si alter ex fratribus, qui paternum habeat beneficium, suam portionem dederit domino vel alicui extraneo, dominus vel extraneus tamdiu teneat sine praejudicio quamdiu ille , qui dedit, a) at Cujacins. b) cst deest Ard. c) Baraterius (XIII, 9): Si quis igitur pro villicaria, et ut ita dicam, pro decania, vel aliis quibuscunque angariis 35 feudum quidem, quod improprium est, acceperit, nisi specialiter hoc actum sit inter contralicntcs, ut a nominatis in fcudo non liceat domino auferre quod datum fue- rat, etiam si administratio illa cis auferatur, quod datum est, penitus ablata ad- ministratione sine omni obstaculo auferri licet. Cfr. quoque IV, 10. d) ita Baraterhis (XV, 54); licet deest Ard. 4o l) Cfr. supra II, 8 Vulg. (VIII, 13 Ant.) 2) Cfr. Handloike o. c. p. 44. 3) Handloike p. 43. 4) Ilandloike p. 43. 5) scilicet, quod feudum sit cum honore (propriumK 6) Cfr. supra I, 2 Vulg. (I, 4 § 1 Ant.), infra c. 22. 7) Cfr. supra II, 39 § 1, II, 20 Vulg. (VIII, 27 Ant.) III. Consuctudines fcudorum. 189 Capitula cxtraoril. Jac. de Ardizonc. heredem masculum habuerit. Si vero sine herede decesserit , alter frater si vixerit vel ejus heres sine ullo obstaculo et temporis prae- scriptione beneficium, quod hereditarium est, vendicet a quocunque possidente Hoc idem dicimus et si fratres fuerint, ct altcr ab 5 altero ex fratribus acquisierit; hoc enim verissimum ex usu com- probato dicimus. (Cujacius IV, 83.) 12. Quoddam usui traditum recordationis causa in scriptis ponere procuravi. Si quis igitur habens filium ipsum per dominum investire") fecerit, nisi nominatim cum domino pactus fuerit, 'ut siio filius decesserit ante patrem, quod feudum ad patrum revertatur', dicitur defuncto ante patrem filio patrem carere beneficio et do- mino acquiri beneficium 2). (Cujacius IV, 84). 13. Si maritus de feudo suae uxoris investiatur ea abscnte, nisib) nominatim quasi gerendo uxoris negotia, non valet. Secus si 15 acquisierit feudum ea sciente vel jubente c). Si vero uterque in- simul investiatur , pro parte sibi proficiunt , nisi cum jam dicta distinctione factum fuerit. Et dicimus etiam, ut, si unus ante al- terum sine herede decesserit, quod alterius pars domino acquiratur *). (Cujacius IV, 80.) 20 14. Unum quidem satis usitatum dicimus, quod. si aliquis dc- cesserit nullo in feudo relicto herede , jus feudi ad dominum per- tinerc dicimus. Fruges autem exstantes non ad dominum , sed ad filias ipsius vasalli vel etiam ad uxorem ejus pertinerent ; et hac ratione creditor eas retinere potest4), licet pignus habere non pos-25 sit, et hoc cum distinctione imperialium constitutionum 5). (Cujacius IV, 86.) 15. In beneficiis , ut in ceteris contractibus , praescriptioncs currere, satis humanum et rationi congruum videtur. Si quis ergo feudum alienum bona fide ab aliquo justa traditionc acccperit, licetso dominus11) non sit, cum verus dominus in traditione putetur, longi temporis praescriptione jus sibi acquirit. Si vero malam fidem habuerit, nulla se poterit tueri praescriptione nec etiam de evic- tione agere poterit 6). (Cujacius IV, 87.) 16. De ingressu curiae a quibusdam varia ac diversa putantur. 35 a) a domino invcstiri liaraterius (XIV, 15). b) et non Barat. c) Ita recte Baraterius ; Ard. : nisi nominatim quasi gerendo uxoris negotium investiatur, sibi acquirit feudum ea sciente vel jubcnte. d) verus dominus Barat. (XII, 19). 1) Cfr. supra II, 39 pr. 2) Cfr. supra II, 50. 3) Cfr. II 13 40 Vulg. (VIII, 20 Ant.J 4) Cfr. supra II, 45. 5) id est supra II, 28 § 3. 6) Cfr. supra II, 26 § 5, Cap. Extr. 8. 190 III. Consuetudincs fcudorum. Capittlla cxtraord. Jac, ) non tantum ad superstitcs, sed ad patruum illius et posteriores pertinere dicimus Baraterius (XIV, 7). 40 1) sellicet jus Bomanum allegantibus. 2) Cfr. ad hanc sententiam Ardizo C. 16. 3) = II, 52, II. 4) Cfr. supra Cap. Extr. 9. 5) Cfr. supra II, 50. 192 III. Consuetudincs feudorum. Capitula cxtraord. Jac. dc Ardizone. haec investitura l). Et qui scicns hoc agit, de evictione agere non potest 2) (Cujacius IV, 95). 25. Inter dominum et vasallum nulla fraus debet esse et 5 inde potest accipi"), si vasallus non dolose steterit per annum, quaerere b) investituram sui beneficii , non damnabitur. Dolus enim abcst , si justa causa impediente steterit vel etiam cum amore servitium fecerit domino conscio. Dicimus autem , ut, si contra ea, quae in fidelitate nominantur, fecerit, beneficio carebit3). 10 (Cujacius IV, 97). 26. Vasallus habens feudum deliquit contra dominum , cui judicatum est?c). Agnati cum domino litigant. Quidam domino dicunt pertinere, quidam agnato. Dicimus autem , ad dominumd) pertinere, donec aliquis masculus ex delinquenti vasallo superest4), «alii vero contradicunt (Cujacius IV, 98). 27. Imperator Henricus, Dei gratia divina favente secun- dus Romanorum Augustus 5). De militum beneficiis quoniam dubias variasque causas in regno nostro esse cognovimus , ideoque ad rei publicae statum quaedam statuimus. Si quis ergo dominum suum 20 interfecerit vel vulneraverit ipsum, se suamve domum obsederit, vel eum cucurbitaverit, vel contia ea, quae in fidelitate nominantur, fecerit, vel his supra dictis consilium dederit, parium laudatione beneficium amittat6). Si vero de supradictis se defendere volue- rit, testibus a parte domini deficientibus , cum tribus paribus se 25 expurget7) , si autem pares habere non potuerit, cum duodecim propinquioribus parentibus se defendat (usu vero curiali solus se defendat). Si quis autem suorum parium, idoneus tamen, exinde se veritatem scire dixerit et per pugnam eum fatigare voluerit, ut per pugnam se defendat dicimus 8). Si quis autem per annum ste- so terit, quod domino non servierit, parium laudationc bencficium amit- tat *) , (curiali tamen usu id redimere poterit pro medietate, quan- tum valuerit). Sed si hoc defendere voluerit, duos vel unum sal- a) concipi qnod Baraterius (X, 7). b) quod non petierit Baraterius. c) Cui feudum cst judicandum quaeritur Baraterius (XIV, 44). 85 d) ita recte Baraterius; Ard.: non pertinere. 1) Cfr. sttpra I, 9 Vttlg. (IV, 2 Ant.J. 1) Cfr. supra Cap. Extr. 8. 3) Cfr. supra II, 52, UL 4) Cfr. supra II, 26 § 18, II, 31. 5) Cfr. Mon. Germ. Ilistor. 4°. Leg. Sect. IV Tom. I p. 104, 105, ubi variae lectiones notatae sunt. Veram legem esse, non puto. Videtur esse tractatus simi- tolis legi Quicumque (supra I, 19 sqq. Vulg.J. 6) Cfr. supra I, 5 Vulg. (II Anl). 7) manu quarta. Cfr. supra II, 27 § 10. 8) Cfr. supra II, 39 § 2. 9) Cfr. supra I, 21 Vulg. (VI, 12 Ant.). III. lonsuctudincs feudorum. 193 Cupilula cxtraord. Jac. de Ardizone. tem parem ostendat, et cum his se serviisse juret, et si pares paremve habere nequiverit, cum tribus vel duobus propinquiori- bus parentibus se intra annum servire juret, (usu tamen curiali solus jurare conceditur). Qualiter autem juret, an solus an cum 5 aliis, nihil interest, dum tamen servitia nominet. Si autem con- corditer cum domino suo se habuerit, dominum saepe videndo, tunc dicimus, ut probct per testes, se servitium fecisse, et per se non stetisse. Si autem aliqua inter dominum et vasallum discordia fuerit , vel si domicilia in longinquum habucrit vasallus, 10 domino se repraesentando servitium promittat, ut, si necessc fuerit, hoc probare possit jurejurando , saltem ad finem contro- versiae vasallo a paribus dato. Si quidem intra annum servierit, quod levissimum fuerit, et dominus aliud servitium imposuerit, quod vasallus neglexerit, unde damnum domino illatum fuerit, usque 15 ad fruges feudi parium existimatione damnum resarciat. De aliis vero culpis, unde beneficium non amittitur , parium laudatione de- fendat se, ut supra, vel emendet. Datum VI. Kal. Septembr. anno MCXXVII. (Cujacius, lib. V.) 28. Si quis investitus de feudo ligio ') , pro quo contra om- 20 nes") fidelitatem domino debet, Lucio et Titio, ex se descenden- tibus filiis, sibi hcredibus institutis, vita decesserit, divisione facta, si ad solum Titium feudum pervenerit, rationabiliter placuit, eum solum fidelitatis sacramento esse obnoxium , ad quem solida feudi jura transierint. Quodsi ab alio domino Lucius postea feudum u per investituram acquisierit, pro quo similiter ei contra omnes dominos fidelitatem fecerit, decedente Titio sine liberis, ad quem devolvatur feudum , quod ex divisione habuerat, an ad alium fra- trem, an ad dominum quaeri potest. Et cum placeat, qucm ligium hominem duorum esse non posse, videri potest feuduin ad dominum 30 pertinere. Sed rectius visum est, feudum , quod per investituram acquisiverit, impedimento ei non esse, licereque ei per substitutum" acceptabilem domino priori servire (Cujacius IV, 99). 29. Ex facto incidisse scio, Eridericum principem nostrum, cum ab initio dux esset et pro ducatu fidelitatem faceret, divino nutu postea imperatorem creatum , petita ab eo fidelitate pro ducatu, 35 petenti domino respondisse, non teneri se fidelitatem facere, cum omne hominum genus sibi fidelitatem debeat, et ipse soli Deo et 1) De feudo ligio vide Ducange, Glossarium s. v. ligius, Weher IV p. 316 sqq., Pertile IV p. 668. Cfr. quoque Diez, s. r. lige. 2) etiam contra dominum antiquiorem. Cfr. Jacob. de S. Georg. De feudis (1575) p. 80. Exceptus erat 40 solus imperator. Cfr. Homeyer 'System dcs Lehnrechts' p. 377. 378. 13 194 III. Consuetudines feudorum. Capitula extraord. Jac. de Ardizone. Romano pontifici. Sed cum insistente feudi domino de hoc con- tenderetur, proceribus prudenter visum est, feudum amissum esse vel alium ducem in ducatu constituendum, qui feudo servire debeat set domino fidelitatem faciat. (Cujacius IV, 100) l). 30. De negotio, super quo nos consulere voluisti, tibi secundum jus curiae et usum feudi breviter respondemus, quate- nus pro feudo, quod ab aliquo per ecclesiam detinetur, nulla sit facienda fidelitas. (Cujacius IV, 101). 10 31. Insuper etiam te instructum esse volumus, quod, si do- minus, a quo feudum tenebatur, diem suum pluribus beredibus re- lictis obierit, vasalli, qui communiter illud tenent, non coguntur fidelitatem pro eo feudo facere, nisi domini illud feudum primo partirentur, quoniam secundum jus feudi non debet quis duas i5 fidelitates pro eodem feudo facere 2). (Cujacius IV, 102.) 32. Mulier, quae feudum secundi viri contemplatioce acquisie- rat, si ex utroque matrimonio superstitibus liberis decesserit, so- los ex secundo viro susceptos filios ad feudi successionem admitti, usu curiarum obtentum est3). (Cujacius IV, 103.) 20 33. Si cui militi ad certum servitium feudum fucrit datum, isque relicta ex se descendente femina decesserit, quae id servi- tium juxta feudi conditionem non minus decenter praestare possit quam masculus, etsi in investitura minime cautum sit, ut et fe- minae ad id adspirare valeant, eam tainen admitti, rectum puta- 25 mus ; quin immo hoc casu simul cum masculo in feudo eam succe- dere, quidam putant. Quod multo magis dignum observantia exis- timavimus, cum feudum sic datum est, 'ut nullum pro eo ser- vitium fiat"), ut pleraquc hodie fcuda dantur. (Cujacius IV, 104.) 1) In nonnullis codicibus consuctudinum fcudorum in fine hguntur capp. 30.28. 29 hac forma: Quidam investivit Titium dc feudo Imc lege, ut deberet ei jurare tidelita- tcm contra omncs liomines. Deccssit duobus beredibus institutis. Divisione farta nd unum pervcnit (sc. fcudum). Alius feudum ab alio acccpit ct fidclitatem contra omnes bomincs fecit. Ille, qui babet fcudum cx divi- 35 sionc , decessit nullo filio relicto, et sic feudum ad alium pervenit. Modo prior dominus dicit isti, ut faciat ei fidelitatem contra omnes bomines. In quaestione vertitur, quid juris sit, ct dii itur sicut in boc alio casu : I rcdc- ricus ab initio dux erat et fcudum babebat, factus fuit impcrator, fidelitas ab eo petebatur. Ipse dicebat, se non debere facerc, cum omnes, qui erant 40 in mundo, debcrcnt ci facerc. Kt statutum fuit, ut feudum amitteret vcl alium ducem pro sc fieri con6titueret. Sic ct in isto casu, ut ipse pcr se faciat vel per subrogatos. Sequuntur allegationcs locorum corporis juris civilis. 2) Cfr. supra Cap. extr. 5. 3) Aliter supra II, 26 § 10. A lege 4 C. 5, 0 hanc sententiam derivatam esse, Cujacius recte jputat. 4) 'FreyUhen'. 45 Cfr. Weber IV, 304. III. Consuetudines feudorum. 195 Capitula extraord. Jac. de Ardizone. 34. Item si quis eo tenore de feudo aliquo sit investitus, 'ut in eo succedant feminae sicut masculi', sive feudum id ad certum fuerit datum servitium , sive pro eo indeterminate fuerit promissum servitium , investito moriente in feudum succedunt s pariter et mares et feminae. Quamquam enim supcrstite mas- culo ex eo, qui primus feudum acquisivit, feminae excludantur, etsi in maribus et feminis fuerat acquisituin , ut in feudis regulariter tradi solet '), sermonem tamen investiturae, nec non vim verborum et sensum contralientium intuentcs, discretionem sexus in ejus- 10 modi feudi successione non fecimus. (CujaciusIV, 104.) 35. Jugales a quodam milite simul de eodem feudo inves- titi fuerant, 'ut in se descendentesque suos id baberent'. Hi ex se filio et filia superstitibus defuncti sunt, inter quos feudi quaestio agitatur. Masculus enim universum feudum sibi vendicat , femina 15 vero ad parentum feudum pariter cum fratre vocari se defendit. Quidam pro masculo, quidam pro femina pronuntiant. Eorum, qui pro filia judicant, sententiam sequerdam esse censeo , cum filia ex antedictorum jugalium contubernio superest, ex praedefuncta uxore alio suscepto masculo, qui consanguineus ad eam frater2o sit; in ceteris priorum sententia sane sequenda est. Quodsi sola ex eo matrimonio relicta filia, nullo ex eo vel alio connubio super- stite masculo , ab bac luce subtracti fuerint, feudum scindi fert prudentum nostrae civitatis opinio, ut dimidiam quidem partem femina sibi acquirat, rcliquam vero dominus aut ejus beres acci-25 piat») (Cujacius IV, 104). 36. Feuda babitationum , nisi aliud specialiter cautum sit, morte accipientium finiuntur 3) (Cujacius IV, 105). 37. Imperator Henricus. Si contigerit feuduin incuria aut fidelis neglectu consortibus applicari, nuJlum ex eo levamen detru-30 sus excipiafc, ne senioris sui contemtus illusus fiat, ob quem feu- dum jure dimiserat. Sane qui aliter fecerint, quam quod mens saluberrimae nostrae constitutionis exposcit, beneficio se carituros esse cognoscant, ita ut eis amplius sperare non liceat, seniori danda licentia tam ab ipsis eorumque posteris, quam ceteris deten- 35 toribus praedictum beneficium vendicandi 4). (Cujacius lib. V.) 38. Quaesitum scio dudumque apud prudentes fuisse cau- sam banc, si servi, quibus macula servitutis obstaculo fuerat, liber- 1) Cfr. supra II, 30, 51 § 3. 2) Cfr. supra Cap. extraord. 13 in fine. 8) l. 11 C. 3, 33: Habitatio morte finitur. 4) Cfr. supra II, 38. Videw Mon. Germ. Histor. 4". Leg. Sevt. IV Tom. I p. 105. 13* 196 III. Consuctudines feudorum. Capitula extraord. Jac. de Ardisone. tate donati fucrint, an ad feudi successionem valeant adspirare? Denique post raagnas varietates obtinuit sententia distinguentiura, quo tempore libertatis donum assecuti fuerint , ut , siquidem eo 5 tempore , quo coheres alter, utpote his constitutis inliabilibus, aut dominus quasi ad se devolutum vendicasset, ab cjus successione sint penitus alieni, ne, quod legitime factum est, superveniente facto postea retractetur; qui, si re integra manumissi fuerint, in feudum recte succedere queunt. (Cujacius IV, 106.) io 39. Antiquatum esse ipsis rerum experimentis nos ipsi cogno- vimus , fideles , nisi aliud contractibus pactiones insertae deside- rent, dominorum sumptibus eisdem servitia ministrare. Justum namque est, ut illi consequantur stipendium, quo tempore suum commodare reperiuntur obsequium , praesertim cum nec quisquam upropriis cogatur impendiis militare, maxime cum extra civitatis suae tentoria servitiis exhibendis eos convenit fatigari. (Cujacius IV, 107.) 40. Gregorius septimus '). Si quis imperator *) , regum , du- cum, marchionum , comitum vel quarumlibet s) saecularium potes- 2otatum aut personarum invcstituram episcopatuum vel alicujus ecclesiasticae dignitatis dare praesumpserit, ecclesiastica commu- nione privetur4). 41. Quoniam5) investituras contra sanctorum patrum auctori- tatem a laicis in multis partibus cognovimus fieri , et ex co pluri- 25inas perturbationes in ecclesia, immo ruinam sanctae religionis oriri, ex quibus censuris") religio conturbatur, decernimus , ut nullus clericorum investituras episcopatus , vel abbatiae, vel eccle- siae de manu imperatoris , vel regis, vel alicujus laicae personae, viri vel feminae, suscipiat. Quod si praesumpserint, recognoscant, 30 investituram illam nb7) apostolica auctoritate irritarn esse, et se usque ad dignam satisfactionera excommunicationi subjacere. 41. Si") quis clericus, abbas, vel monachus pcr laicos eccle- sias obtinuerit, excommunicationi subjaceat •). 42. Constitutioncs 10) sanctornm canonum sequentes statuimus, 35 1) Decreti secunda pars Causa XVI. Quaest. VII c. XII § 1. 2) impera- torum Corp. jur. can. 3) quilibct Corp. jur. can. 4) ejusdem scnten- tiae vinculo se obstrictum essc sciat. Corp. jur. can. 5) Decreti secunda pars Causa XVI. Quest. VII c. XIII. 6) Cbristianae censurae Corp. jur. can. 7) deest Corp. jur. can. 8) Decreti secunda pars Causa XVI. to Quaest. VII c. XVI. 9) secundum Apostolorum sanctorum canones et An- tioceni capitulum concilii add. Corp. jur. can. 10) Decreti secunda pars Causa XVI. Quaest. VII c. XVII. III. Consuetudines feudorum. 197 Capitula extraord. Jac. de Ardizone. ut quicunque clericorum ab hac hora investituram ecclesiae vel ecclesiasticae dignitatis de manu laici acceperit, et qui ei manum imposuerit, gradus sui periculo subjaceat et communione privetur. 43. Majus est possessionem dare, quam sit investituram s concedere *). 44. Nulla juris constitutione aut consuetudinis ususque lon- gaevi observantia prohiberi sciscitatus invenio, vasallum arctiori, quam in se habeat, lege feudum in alium ubilibet posse trans- ferre. (Cujacius IV, 108.) io 45. Longinquitate 2) temporis fit saepe, ut non pateat con- ditio originis , unde jam statutum 3) est , ut professionem suam liberti ecclesiae debeant facere, qua profiteantur , se et de familia ecclesiae esse et ejus obsequium nunquam relicturos. His quo- que *) adjicimus, ut, quoties cursum vitae sacerdos impleverit, etis de hac vita migraverit, mox cum successor ejus advencrit, omnes liberti ecclcsiae vel ab eis progeniti chartulas suas in conspectu omnium debent ipsi , qui substituitur , pontifici publicare , et pro- fessionem in conspectu ecclesiae renovare , quatenus status sui vigorem illi 5) obtineant, et oboedientia eorum ecclesia non careat.20 Sin autem scripturas libertatis suae intra annum ordinationis novi pontificis manifestare contempserint, aut professiones renovare no- luerint , vacuae et inanes chartulae ipsae remaneant , et illi, ori- gini suae redditi, sint perpetuo servi. 46. Liberti *) ecclesiae, quia nunquam eorum moritur patrona, 25 a patrocinio ecclesiae nunquam discedant, nec posteritas quidem eorum , sicut priores canones decreverunt. Ac ne forte Hbertini- tas 7) eorum in futura prole non pateat , ipsa quoque 8) posteritas se ab ecclesiae patrocinio non snbtrahat, necesse est, ut tam iidem liberti quam ejus9) progeniti professionem episcopo suo faciant, 30 per quam ex familia ecclesiae libertos10) se esse fateantur; ejus11) patrocinium non relinquant , sed juxta virtutem suam obsequium ei vel obedientiam praebeant. 47. Quicunque12) fidelium propria devotione de facultatibus suis aliquid ecclesiae contulerunt13) , si forte ipsi aut filii eoruni35 1) Cfr. Deereti secunda pars Causa XVI Quaest. II c.l § 1. 2) Decreti secunda pars Causa XII. Quaest. II c. LXIV. 3) decretum Corp. jur. can., ubi additur: in anteriori universalis concilii canone. 4) Unde his quoque nos Corp. jur. can. 5) ct illi Corp. jur. can. 6) Decreti secunda pars Causa XII. Quaestio II c. LXV. 7) libertas Corp. jur. can. 8) ip- 40 saque Corp. jur. can. 9) ab eis Corp. jur. can. 10) efifectos add. Corp. jur. can. 11) ejusque Corp. jur. can. 12) Decreti secunda pars Causa XVI. Quaest. VII c. 30. 13) contulerint Corp. jur. can. 198 III. Consuetudines fcudurnm. Capitula extraord. Jar. de Ardizone. redacti fuerint ad inopiam , ab eadem ecclesia suffragium vitae temporis ') usu percipiant. 48. Et jure et moribus receptum est, vasallum clericali se 5 militiae dedicantem feudum amittere. Scriptum est enim in divi- nis eloquiis : 'Miles Christi serviat Christo, milites saeculi serviant saeculo' 2). (Cujacius IV, 109.) 49. Si3) quis episcopus, saecularibus potestatibus usus, ecele- sias pro ipsis obtinuerit 4) , deponatur et segregetnr, omnesque, wqui illi communicant. 50. Illud6) per omnia interdicimus, ut nullus clericus prac- bendam suam seu beneficium aliquod ccclesiasticum aliquo modo alienare praesumat. Quod si praesunitum olim fucrit6) vel aliquando fuerit, irritum erit, ct ultioni canonicae subjacebit. 15 51. Quicunque7) niilitum vel cujuscunque ordinis vel pro- fessionis persona pracdia ecclesiastica a quocunque rege seu sae- culari principe vel ab episcopis invitis seu abbatibus aut ab aliquibus ecclesiarum rectoribus suscepit 8) , vel invaserit , vel eorum consensu tenuerit, nisi eadem praedia ecclesiae restituat ra Cap. extr. G. 5) Cfr. Jacobi de Ardizone Summa c. 22 (ed. 1509 f. 32). 6) Aliter supra I, 9 Vulg. (IV, 2 Ant.J. Cfr. ad hoc caput Dieck p. 409. 7) Cfr. supra II, 38. 8) Cfr. Ardizonis Summam c. 76 (ed.io 1069 f. 87). 200 III. Consuetudincs feudorum. Capittda cxtraord. Baraterii. ratione salva profecto ratio intelligatur, si certis excusationibus datis suam contumeliam infra annum purgaverit. Et si quidem veniens se excusare non potuerit, boc domino laudatione parium emendet, 5 et possessionem beneficii accipiat, et justitiam, prout res exigit, domino laudatione parium faciat. (Tit. XV c. 13.) 8. Si de allodio aliaque re extra beneficium inter dominum et vasallum contentio fuerit , tunc pares ad judicem legis'), vel alibi, id est, ad arbitros mittant eos. Sed si de proprio beneficio, 10 sua sententia dirimant. Similiter si dominum offensum habuerit, sua sententia dirimant. Si inter duos vasallos, tunc domini cogni- tio est. Et si vasallus spernit ad judices ire, pares per feudum constringant vasallum, dantes domino beneficii possessionem *). (Tit. XV c. 14.) 15 1) id est ad judicem ordinarium. Cfr. II 15 Vulg. (VIII, 22 Ant.J. 2) Cfr. supra Cap. extr. Ardizonis 1. APPENDIX A. (ADDITAMENTA QUA.EDAM EX CODICIBUS). I. {Cfr. Descriptioncm codicum 2. 36. 73 et svpra p. 159 n. 3.) Si1) vasallus obierit a Kalendis Martiis 2) usque ad Kalen- das Augusti inantea, usque ad id s) tempus fructus filia habebit Si a Kalendis Augusti inantea, similiter. Alias Obertus, scilicet 5 si ante Kalendas Augusti et Martii obierit4), nullum filia habebit, vel si5) ante Augustum parum obiit6), exinde provenientes non habebit7). His consequenter dicitur etc. II. (Cfr. Descriptionem codicum 26. 43 et supra p. 73.) Vasallus domino guerram injuste facienti ad eum defenden- 10 dum, non ad alium impugnandum, ei adjutorium praebere tenetur 8), Si vasallus decedat ante Kalendas Martii sine herede masculo, omnes fructus ex feudo pervenientes ad dominum pertinebant9). Quod si post hoc tempus , ante Kalcndas autem Augusti decedat, omnes fructus Kalendis Augusti percipiendi ad heredes ejus per- 15 tinebant, reliqui ad dominum. Si vero10) post hoc tempus decedat, omnes fructus pertinere debent contra omncs homines et contra patrem11). Si femina feudum acquisierit, ad heredes masculos tantum pertinebit, nisi pactum aliud inducat l2). 20 Contra dominum vasallus nullum nisi 1S) permittente domino debet reddere testimonium 14). Beneficii partem alienare , partem vero retinere domino non licet, nisi ex consensu vasalli, totum vero alienare potest ex consuetudine ped' (?) maiori , minori vero ita demum sciente'5) totam partem in eos, in quem 16) beneficium 17) alienet, quod in curia Mediolanensium non licet18). Si hereditas 1) vero add. 36. 2) Martii 36. 73. 3) illud 36. 73. 4) deest 36. 73. 5) nisi 36. 73. 6) deest 36. 73. 7) habetis 36, Labebis 73. 8) Cfr. II I. 28. 9) pertinebat 43. 10) tamen 26. 11) Cfr. II I. 28. In codice una linea est omissa. 12) Cfr. II F. 30. 13) deest 43. 14) Cfr. 30 II F. 33. 15) scientem 26. 16) quod 26. 17) est add. 26. 18) Cfr. II F. 34. Codicum leclionem mutilatam esse apparet. 202 III. Consuetudines feudorum. Appcndix A. vasalli repudietur, feudum etiam amittitur; quod si ab agnato, ad quem pertiuebit , repudiata fuerit , feudum paternum nibilominus retinebit '). 5 III. (Cfr. Dcscriptionem cod. 2.) Illud quidem non *) diffiteor , si vasallus maxime qui fidelita- tem domino fecit vel facere debet, alicujus rei se a domino noviter invcstitum contendat, etiam per alios, qui non sunt pares, probare possit. Huic reis) ratio talis inest natura, ut sicut de curia non 10debet exire nisi per curiam, boc est per vasallum curiae , ita non poterit intrare rem, nisi per pares curiae. Ceterum si in curia sit, etiam per alios. qui incedit, probare potest. Quidam sine berede masculo decessit relicta filia vel alia, quae in allodio succedere debet. Quaestio est inter dominum seu 15 parcntem de aliquo manso vel terra dicendo feudum esse et ideo ad se reverti debere, et filiam. Quis probare debeat, quaeritur. Et primo dominus vel parentes , fendnm fuisse , et si non poterit probare , tunc filia probabit allodium. Utroque in probatione de- ficiente dabitur defensio domino, et si dominus defendere noluerit, 20tunc, si filia Lombarda est, defendat se cum 12 et obtineat, sed si Romana, et si non praestiterit, obtineat. IV. (Cfr. Descri^rtionem cod. 110 ct supra p. 78 n. 1.) De snccessionibus beneficiorum. In beneficium descendentes vocantur, sed non omnes, quia nulla fcmina nec aliquis ab ea de- 25 scendens vocatur , ea scilicet ratione , quia ne cogerer enm babere ex ejua cognatis, (quem) fidelem babere nollem , vel quia in bene- ficium servire non possunt. Unde filii alicujus , qui servire non possunt, ab eo removentur nec filio ejus pt' (portio?) ea dabitur, sed aliquid ex eo ad usumfructum misericordiae causa eis datur. 80Sed si mulieri datum est beneficium , antiqui dicebant, filios ejus non succedere, cum ipsa nullo acquirat per successionem , sed mo- dernius novatum est, qui bodie ei succedunt. Sed a latcre ve- nientes nunquam succedunt, unde etiam dictum est, duo fratres si simul acquisierunt, unum alteri non succedere, nisi hoc sit dictum 35 in investitione 'ut unus alteri succedat' vel hoc paternum vel ex linea ascendentium sit. Sed si negetur a domino , eum esse ex linea ascendentium, probare debet per testes, vel aliquid ex eo se 1) Cfr. II F. 45, 51. 2) forte Mendum esi. 3) Ilujus rei Cod. III. Consuetudines feudorum. 203 Appendix A. B. habere adbuc vel aliquid ab eo causa permutationis accepisse. Illud in omnibus descendentibus tenendum est. APPENDIX B. FRAGMENTUM JURIS FEUDALIS MEDIOLANI IN COD. * BEROLINENSI (Cod. 5 cfr. supra p. 42). DE FEUDIS. Superius dictum est de diversis judiciis, quae interdum jure lcguin r. ') interdum legibus L. *) vel consnetudine municipali termi- nantur; nunc videndum est de feudis , quae diversarum curiarum " more vel civitatum observantur. Verum quia in nostra civitate quacdam specialiter in feudis obtincnt, idcirco de his breviter vide- amus. [§ 1] Imprimis illud scire oportet, quod vasallus nullo modo per nostram consuetudincm feudum amittit , licet per annum et diem post mortem domini vasalli steterit, quod a domino investi-is turam non petierit. [§ 2] Sed nec amittit feudum vasallus jure nostro, si longissimo tempore steterit, quod nullum servitium do- mino exhibuerit. [§ 3] Amplius si vasallus a domino investituram nondum recepit, nihilominus feudi paterni vel aviti possessionem a sequente possessore petere poterit. [§ 4] Sed nec feudum va-*» sallus nostra consuetudine perdit, si sno domino habenti cum civi- tate nostra guerram non subvenit, sed cum civitate ei contrarius fuit, et hoc ea ratione, quia contra patriam suam , pro qua jure gentium pugnare debet, pro aliquo feudo adesse non compellitur. [§ 5] Sed et si vasallus alii in feudum dederit rem sibi datam in 25 feudum vel partem et aliquid indc percepit, contra fidelitatem fa- cere non intelligitur, dummodo secundum formam feudi et personae idoneae illud assignaverit. [§ 6] Sed si aliquis sine filio masculo decesserit et filiam relinquerit et inter agnatos et filiam de feudo contcntio emerserit , Hcet per masculos feudum discerni debeat, 30 per feudi consuetudinem tamen filia omnium bonorum possessionem tam feudorum quam aliarum rerum primo poterit habere, et post- modum de feudo quaestio debet agitari. [§ 7] Rursus si vasallus feudum voluntate domini vendiderit, aequali pretio ejus agnatus poterit exigere. Sed et si non vendiderit sed permutavit, id estss 1) l. Romanarum. 2) l. Langobardorum. 204 m. Consuetudines feudorum. Appendix B. rem aliam loco rei venditae consultaverit, dominus1) aut parentes paterni consentiunt consultationi sive permutationi factae aut non. Si vero consenserint parentes paterni, nullus adversus possessorem & veteris feudi ullo tempore dabitur regressus, sive filium masculum habebat vasallus tempore permutationis seu consultationis sive non. Sed habebunt regressum ad illud, quod loco veteris feudi consul- tatum est. [§ 8] Si vero non consenserunt agnati et vasallus filium masculum non habebat, vetus feudum poterunt vendicare. u> [§ 9] Porro si filium masculum habebat , quamvis agnati non con- senserint , quia quoddammodo jure licito propter consensum et H- centiam domini facta fuit permutatio sive consultatio , non vetus feudum poterunt post mortem ejus agnati vendicare, sed illud dumtaxat, quod loco ejus commutatum est. [§ 10] At si venditio lsfeudi paterni absque domini consensu fiat, si venditor tempore venditionis filium masculum liabuerit, domino, qui non consensit, apertum intelligitur. Si autem filium masculum vasallus non ba- hebat, tunc agnati proximi ad feudum vendicandum admittendi erunt. [§ 11] Haec ita vera sunt, ut domino detur vendicatio pro 20 feudo vendito a vasallo , ubi vasallus ex certa scientia feudum vendiderit vel alias de ipso feudo invasionem fecerit. Ceterum si post venditionem seu invasionem factam et post motam a domino controversiam vasallus praetendat ignorantiam, id est dicat se ne- scisse rem venditam feudum esse, benigna interpretatione subve- 25 nitur ei , ut illud possit pro feudo non obstante invasione tenere et hoc per nostram consuetudinem obtinet. [§ 12] Idem observa- tur in terra libellaria pcr consuetudinem civitatis, in qua pactum insertum invenitur, 'ut, si cessaverit in solutione canonis, a libello cadat libellarius, et ad dominum redeat' , nt ei subveniatur, si in sosolutione cessaverit et ignorantiam pactionis insertae praetcndit, praesertim si libellus antiquus est et ad ulteriores successores per- venit. [§ 13] Illud autem a nonnullis quaesitum est, si fructus feudi aliquo tempore ad filiamf. 2) pertineant; super qua quaestione taliter in nostra civitate saepius pronuntiatum invenitur, ut si va- 35salluss), [decessit ante Kalendas Martii sine herede masculo, omnes 1) vendcnti paternum feudum sequebantur, quae verba deleta sunt. 2) feudi seu feudatarii. 3) pcndentibus fructibus in terra feudi decesse- rit, non ad agnatum, ad quem (cujus) feudum pertinet (est) , scd ad filiam vcl alium heredem fructus pertincnt. Si vero vindemia collecta vel aliis perceptis 4ofructibus ante aliorum sationem mortnus fuerit, nullam partem fructuum seqnen- tis tcmporis babebit. prisca lcctio, a scriba deleta. III. Consuetudines feudorum. Appetidix B. fructus sequentis anni ex feudo provenientes ad dominum pertine- bunt. Quod si post hoc tempus ante Kalendas Augusti decedat, omnes fructus ante Kalendas Augusti percipiendi ad heredem ejus pertinebunt, reliqui ad dominum. Si vero post hoc tempus dece- 5 dat, omnes fructus ejus anni ad heredem ejus pertinere debent]. [§ 14] Haec, licet pauca, de feudorum consuetudine civitatis Medio- lani dicta sufficiant [quia multa et varia scripta sunt antiquis temporibus, qualiter beneficium acquiratur , retineatur, amittatur et de successionibus feudorum, quae omnia repetere taediosum vide-10 tur1)]. [§ 15] Istud praeterea de feudis observabatur olim, ut si vasallus mole creditorum gravatus iu manu domini feudum refu- taret et filios emancipatos vasalli dominus de eo feudo investive- rit, creditores adversus vasallum nullum regressum nec rationem fructuum vel rei principalis *). Sed hodie nova lege municipali 15 superius notata aliud observatur '). [§ 16] Quod superius diximus, quod vasallus fcudum non amittit per nostram consuetudinem, licet per annum et diem stetcrit, quod a domino investituram non pe- tierit, ita intelligendum est, nisi dominus vasallum requisierit, ut investituram recipiat et fidelitatem ei faciat, in quo casu, si cessa- 20 verit per annum, feudum debet amittere; beneficio minoris aetatis juvaretur. [§ 17) Praeterea dominus potest suum vasallum com- pellere, ut sibi feudum, quod ab eo tenet, per sacramcntum fidcli- tatis consignet. [§ 18] Insuper vasallus contra dominum et ccon- tra dominus contra vasallum ad dicendum testimonium invitus non 25 compellitur , sed volens admittitur, licet a quibusdam consulibus tum favorc amicorum vel gratia tum alia ratione in contrarium dictum inveiiitur , quod etiam aliquaudo suorum aniicorum . . . cos, qui patrocinium praestiterunt, ad dicendum testimonium cogunt. [§ 19] Rursus si minus consignavit feudum, quam in ve- so ritate foret, nec doniino nec vasallo praejudicium gencratur nec dominus excluditur, si voluerit [sui] docere, minus bene factam esse consignationem , quamquam ad fidem vasalli quodammodo dictum sit. [§ 20] Amplius si vasallus partem feudi consignati vel non 1) Verba inclusa postea deleta. 2) haberent addendum est. 3) Cfr. 35 Giulini, Memorie alla storia di Milano VII p. 229; Statuta communis Vercellen- sis (Mon. hist. patr. XVI, 2) §§ 158, 170 ; Statuta Consulum Cumanorum (Mon. Hist. Patriae XVI, 1) §§ 262, 263; Campagnola , Liber juris civilis urbis Veronae cap. XXVII; Ardizonis Summam cap. CXV; Glossa ordin.: Pretio ad II F. 9 mentionem fucit civitatum 'quibus vasallorum feuda pro ipsorum debi- 40 tis suis creditoribus venduntur'. 20G Dt Consuetudines feudorum. Appendix B. consignati contra formam absque domini licentia alienaverit, a^iam tamen partem feudi retinet, quam non alienavit, licet contra fidem promissam fecisse intelligatur. [§ 21] Praeterea si vasallus ali- 5 quam contra dominum suum ingratitudinis causam commisit, prop- ter quam feudum committitur, non ad proximos agnatos redd.tur, sed ad dominum revertitur, ut saltem suae injuriae habeat ultioiem. [§ 22] Si vero alias graviter non contra dominum deliquit, propter quod feudum ejus debeat perdere, non ad dominum sed ad proxi- iomos agnatos pertinere puto, si parricidium vel aliud grave crimen commisit. [§ 23] Hoc ita si feudum fuerat paternum , alioquii ad dominum revertitur. Index rerum et verborum. Numcri majorcs ]>aginas, minorcs quinas lineas indicant. Abbas 83, 10. 86, 25. 92, 5. 1G9, 5. 190, 10. 196, 30. 198, 15. abbatia 196, 25. abbatissa 83, 10. 86, 25. 92, 5. 190, 10. abdkare f. 199, 15. abncgare f. 153, 10. abrcnuntiare saeculo 138, l. abscnte domino 170, 10. absentia justa 100. absolvere : absolvatur, cst absolvendus 112,20. 150,1. 163,25; promptiores su- mus ad absolvendum 159, 5. accedcre feudo 124, 30; ad principalem causam 137, 35. acceptioncs pracstationum 1)7,5. accipere benef. , f. , investituram , rem multis locis; aliquid propter f. 85, 3o; pro f. 89, l ; f. nomine 89, 5 ; pro pig- nore 89,5; pecuniam 132, io; pretium 101, l. 141, 15. 180, 35; maritum 132, lo; uxorcm 160, 10. accrcscere feudo 89, so. 124,25. accusarc dominum 163,20. acies, in acic 145, 10. actio : cx empto 180, so; do evictione 188 5 ; a. bcnevola 143, 25. actor = qui agit 112,20. 116, 30. 162, so; a. domini 96, 5 ; a. regis 96, 10. addcrc feudo 124, 20. adducere secure violatorcm pacis 156, 1. adbibere pares 108,5. 136,25. atlimerc b. 143, 10. 147, 10. 186,20; facul- tatem probandi 117, 30. adimplcrc invcstituram 87, 15. 165, 25. M6, 1. adipisci possessionem 109, 15. adire duminum, bcredem d. 139. 144, 15. 167,5. 168,20; potestatcm judicialem 178, 5. adjiccre feudo 124, 20. adjutorium 152,25. 168,30. 201, 10. adjuvare dominum 158. 159, 10; rectores locorum 178, l. administratio : angariarum 188, 15 ; bo- norum 118,20. admittere conditionem 152,20; ad suc- cessioncm 92,25. 161,5. 194, 15;testes95. adoptivus tilius 151.20. adquirere , acquirere b., f. muttis locis; paradegium 128,25; servitutcm 159, 15. adspirare, aspirare ad f. 161, 1. 194, 20; ad successionem 129, 15. 196, 1. adstringerc jurejurando 178,1. adulterare scniores , uxores scniorum 101, 20. 141, 35. advocatia 157, 25. acditicium facere in feudo 159, 10. aequalis dominus, aequale pretium 118, 35. 127, 1. 164, 15. 203,30. aequaliter succedere 93, 30 ; pertinere 84, 15 ; vocare 174, 15. aequitas 88,10. 100,15. 141, 1. 147, 10. 179, 25. aerarium sacrum 178,25. actas major 151, so. afferre damnum 113, 5; instrumcntum 184, 20; testcs 136, 10. aftinnare jusjuranduin 169, 15 ; per jus- jur. 107, 35. agere (in litej 123, 30. 137. 153,15. 169, 25. 170, 15. 189,30. aggredi, pcr vim vicum 146,5. agnatio 129, 25. agnatus, agnati 118,25. 125, 1. 127, 10. 129. 130,1. 132. 133. 138, 10. 150. 152,5. 153,1. 161,1. 166,25. 167. 171. 172,1. 173,5. 192,10. 202,1. 203. 204. 206,5. Alamannia 179, 25. 181, 15. alienare f. 91, 30. 94, 1. 96, 30. 97. 98, 10. 102. 118. 125,15. 142,5. 147,25. 148,25. 153, 5. 164. 167, 10. 170. 172, 30. 180, 20. 201,20. 206,1; praebendam 198, 10. alienatio f. 97,5. 98, 15. 125—127. 152, 10. 153,1. 167. 168,25. 170. 175,25. 180. 181, 1; rei 118,25. alienum aes 183, 20; a. factum , jurare 208 Index rernm et verborum. de 185, 15; a. feud. 94, so. 95, 10. 189, so; i a. res 123, 25. 149, 20. alligare gladiuin sellae 157, 15. allodium 150. 179. 200,5. 202, 10. amissio f. 90, 30; ofhYii 181,5. amittere causam 149,5; feudum mutti» locis; jus 127,1; manum 181,5; nicin- bruin, vitam 122, 20; rem 122,35; ser- vitium dcbitum 180, 25. amor : amore vel praemio 1 10, 35 ; a. do- mini 113,20; proptcr a. patris 108,25. amputare manum 115. angariae 182, 25. 188, 15. aninia, pro a. judicare 12G, 20. 180,20. annale silentium 127, 5. annona 128, 30. 157, 1. annua praestatio 128,25. 130,35; a. tri- buta 198,26. annus : transacto a. , infra , intra , per, post , usque ad a. 84, 5. 86, 5. 90, 20. 111.112,35. 138,30.152, 10. 157,5. 180,5. 187,10. 192,5. 197,20. 200, 1; annus et dies 144, 15. 108, 20. 177,20. 181, 10. 203,10. 205,15; a. et mensis 100; pcr 30 annos 114. 151,5; usquc ad 40 annos 184,5. Anselmus, filius Oberti 114, 30. 142, 15. antecessor domini 191, 10; vasalli 1 49, 25. antiquitas fcudi 191, 10. antiquitus 83, 15. 92, 15. 128, 5. 150, 35. 108,25. 190,25. antiquus usus 93, 20. 128, 10; a. consue- tudo 118,30. 119,5; a. libcllus 204,30. a. sapicntes 85, 10. 202,30; a. senten- tia 157,20; a. tcinpora 128, 15; a. im- peratores 170,5; antiquior doniinus 159, so. aperirc f. 102. 101,5. 105. 160,5. 107, 1. 170, 1. apertum f. 132, 20. 150, so. 170,25. 172, 1. 199,20. 204,15; a. fclonia 172 15. apostolus 1'ctrus 103, 15; apostolica auc- toritas 190, 30. apri 157,20. arbiter 133. 104, 10. 171,25. 200, 5. arbitrium curiae 138,25. arcliiepiscopus »3, 10. 80, 25. 106. 170, 15. 190, 10. argcntariae 182. 30. arimanniac 182, 20. arma, bellica 137,35. 188,1; communia 130, 30. 157,20. ascendens 163, 10. 173, 20. 202,35. assalire dominum, scniorem 90, 20. 101, 20. 141,35. 145,15. 146,5. assumere babitum, votum religionis 138,5. 151, 10. 100, 30. astcros bant 155, 10. auctor 149, 20. auctoritas regia 154, 15 ; librorum 121.1 legum Romanarum 115, 10 ; s. patrum 190, 20. aufcrre, aedificium 159,15; bona 9G, 10 ; bona indignis 182, 20; feudum multia locis. Augustus, mensis 159, 20. 201. 205, 1. ausus tenicrarius 157,30. 178,5. auxilium praestarc 121,25. 122,35. 123,5; in a. esse 122,20. avitum f. 203, 15. avus 99, 15. 103, 5. 129,25. 140,5. 1G3,10. Bannitus dominus 158,20. barbam expilare 155,5. bellica arma 137,35. 138, 1. belinm 101,15. 141,30. 183, 10. beneficiale jus 155, 20. bencficiaria, bencficiata res 124, 10. 143,30. bcneficium 143 et multis lucis. Herna, Bcrnardus, in llernus 103, 20. bona 96, 10. 105,25. 179,5; b. communia 104,35; b. ecdesiae 105, 25; b. materna 141,5; b. mobilia 155, 40; b. patris 100,5; b. vacantia 182,20. bonitas : ejusdcm bonitatis 123,30. bona iides 180,30. Ib9, 30. 191, 10; bonus judex 130,5. 159, 1 ; jbonum testimo- nium 156, 20. 157, 1. brcve testatum 86. 87, 1. 88, so. 89, 20. 116,10. 161. 190,5. 191,io. Cadere a feudo 148, 1 ; a libello 204, 25. Caesar 182, 30. Caius 122, 5. calumniae sacramentum 163. cambium 88, 5. 100. 149, 5. camcra : f. de 115, 25. 117. 183, 15; c. regia 178, 10. campestre bcllum, praclium 90, 5. 183, 10. caneva : f. de 115,25. 117. 183, 15. canon 204,25; canones 197,25 ; canonum constitutioncs, statuta 155, so. 190, 30. canonica ultio 198, 10. capillus : in capillo 145,25. capitalis causa 150, 35 ; inimicitia 10G ; scntcntia 154,25. capitaneus 93. 99, 1. 100,20. 101. 102. 103, 25. 127, 20. 128. 135, 20. 139, 35. 141. 142,5. 163, 85. 174,10. 177,30. 178, 10. 190, 10; regis, regni83, 15. 85,20. capitula Conradi 168, 15. carcrc bcneficio, feudo multis locis; c. pretio 170,25. casa communis 1 30, 20. castella 179, 10. castrum 88,20. 90,20. 155,85. 150, 1. casus juris 115, 15. causa 1) = casus juris 114,85; c.dubiae et variae 192, 16; c. cognita 130, 10. 133,15. 150,15; c. principalis 137, 25 ; c. finiatur 111,20. 170, 10; c. capitalis 150, 35. 2) locus succedendi 129, 5. 3) = lis; in c. esse 149, so. 4) = conditio; c. feudi 162, 1. 170,25. 5) c. Index rerum ct verborum. 209 b. amittendi 105, 15. 142, 15. 144, 10. 146,15; c. justa 10C. 140, 15. 148, l. 177,20. 192,5; c. exheredationis 14G, 30. cedere b. 169, so. celare credcntiam 101, 15 ; veritatcm 110,35; rem 151,5. censura 196,25; ecclesiastica 178, 40. ccrtum servitium 194, 20. 195,1. cessare in probatione 118,5. 150, 20. chartula libertatis 197. Christi miles 198, 5. citare vasallum 145, 1. civilis causa 163, 20. civitas 125, 20. 178, 85. 179, 10. 182, 30. 19(>,i. 196,15. 203; Mediolani 205,5; nostra 149,15. 195, 20. 203—205; Ro- mana 102, 30. 103, 15. clamor populi 155, 30. claudus 166,10. clericalis militia 198, 5. clericus 109. 111. 151, 10. 155. 160,25. 161, 10. 165, 25. 166. 169, 1. 196, 30. 197,1. 198. clicntulus 95, 30. 96, 5. 97. 98 5. coercitio corporis 178,30. coecus 166, 10. cognati 129,35. 202,25. cognitio causae 114, 35. 159, 5. 182, 10. 200, 10; feudi 114,30. coguoscere de causa 137, 25; super quaes- tione 150,io; c. feudum = recognos- cere 135, 15. 164, 25. coheres, cobercdes 184, 5. 187, 30. 196, 5. collatio cxtraordinaria 182,25. comes 83,15. 93,5. 111, 1. 127,25. 154,35. 155,30. 156. 157. 158,1. 177,80. 178, 10. 180,15. 190,io. 196,15; c. palatinus 176, 15 comitatus 98, 15. 127, 25. 139, 25. 155, 25. 181,20. commercium aliquod excogitare 176, 20; c. illicitum 176, 25. committere culpas 101, 20; gravc quid 148,15; c. ducllum 156,35; c. fclonium 153, 20. 166,20; sc c. judicio curiae 139; c. alicui sub nomine tidelitatis 120, 20. 141, 30. comiuunio ecclesiastica 196, 20. 197, 1. communis : c. bona 104, 35; c. casa 130, 20; C pecunia 130, 30; c. parens 118, so; c. vasallus 167, 10; c. rem habere 183,85. 184,i; c. feudi ratio 117,25; de com- muni 131, 1. communiter accipcre, tenere 84, 25. 194, 10. comparcs 179, so. compendia mulctarum 182, 20. componere, compositio 155. 176. concedere alienationem 167,25; faculta- tem pugnandi 156,35; f. 152,5; in- vestituram 197, 5. concumbere 90, 15. 105, so. condeninare, condemnatio 152,15. 153,5. 159,5. 191,io; condemnatorum bona 138. 182,25. conditio 94, 30. 95. 117,30. 152, 20. 165,30; c. tacita 190, 15; c. feudi 125, 1. 151,1. 194,20; = status 127,io; = qualitas 129, 20. conditionale f. 186, 25. 190, 10. conferre ecclesiae 179, 20. 197,35. confirmare breve 161; f. 84, 15. 167,25; instrumcntum 116, 15; investituram 86,30; magistratum 178,20. confratrcs 112,5. conjuncta pcrsona 191,5. conjurati pares 182, 15. conjurationes 178,80. conjuratores 178,35. conjux 160,1. connubium 195, 20. conquirere f. 161, 5. Conradus rex 84, 15. 127, 15. 133, 35. 163, 30. 168, 15. consanguineus frater 195, 20. conscicntia : appouere c. juramento 163, 10; jurare de c. 185,15; c. domini 147,25. consensus : agnatorum 204; domini 91, 25. 105,25. 204; vasalli 107,5. 150, so. consentire 87, 5. 91, 10. 113, 25. 133, 35. 152,io. 167, 20. 171,20; Mediolanenses consentiunt 161,25; plerique consen- tiunt 119. consignare : f. 205. 206; hercditatem 155, 20. consiguatio f. 205, 30. consilium praestarc 121,25; dare 123, 10. 192,20; in c. esse 122, 15; c. postularc 123,io; c. sapicntium 149,15. consobrini 99, 20. 140, 10. consortes 181, 20.' 195, 80. constituere 92, 10. 103, 10. 105, 10. 163, 15; c. feudum 109.5; c. in possessione 150,5; c. magistratum 178, 20. 182, 30; coustitutum babere 102,35; pax con- stituta 154,2o; usus constitutus 85, 10. constitutio 125,ao. 148,25. 167, 10. 170,20. 176, 20. 180,35. 195, so;c. feudalis 102,25. 103,io; c. novae 146, 30. 182,25; ca- nonum c. 196, 80. consuetudo 97, 15. 119, 1. 161, 20. 168, 10. 176,5. 190,25.197,5; c. antiqtia 118,30. 119,5; approbata, bona, optima, prava 115,1. 125,15. 126,80. 127,1. 143, 20; c. curiae 126,25. 143, 20; c. feudi, feudo- rum 83, 1. 115, 1. 117, 85. 128, 10. 165, 5. 203. 205; c. municipalis 203; c. re- gionis 115,i; c. regni 115, 1. 158. ! consulere sibi 139, 15; suae soboli 190, 20. | consules Mediolanenses 161, 20. 205,25. I consultare, consultatio 204. consultum 125, 15. contemnere dominum 148, 25 ; contemtus senioris 195, 30. contentiof. 95. 96. 101,86. 102,1. 110, 10. 14 910 Index rerum ct verlioruni. 133, 80. 136, io. 150, 5. 175, 10. 187, so. contestatio pignoris 114, 10. contractus 176, 3o. 179, 10. 189, 25. 196, lo. contralientes 140,20. 188, 15. 195, 10; con- traherc matriinonium 152, 20. 160, L controvcrsia feudi, investiturac viultis locis. contubcrnium 155, 25. 195, 15. contumax 138, 15. contumelia 122, 25. 123, 15. 155, 10. 200, 1. convenire 124, 5. 153, 15 ; qui convcnitur 112,20. 162, »0. 163,25. conventiculae 178, so. conversus 138,5. 160, 30. corona imperii 179, 25. corporeum quodlibet 116,1. crcdentia, credulitas 101, 15. 141, 30. creditor 113,15. 175, 20. 189,25. 205. Cremonenses 113, so. crimen grave 148, 15. 206, 10; cr. majesta- tis 182, 30. criminalis causa 163, 20. crines expilarc 155, 5. cucurbitare 90, 10. 101, 20. 167, 15. 183, 10. 192, 20. - culpa multis locis. curia 87, 20. 95, 25. 115,5. 116,20. 122,1. 125, 2.0. 126, 25. 128, 25. 132, 25. 133. 137—139. 143. 144. 162. 164—166. 170,20. 172. 174,10. 182,10. 203; c. universalis Koncaliac 180,5. curialis usus 192. 199,25. curtis 86. 87, 20. 88, 25. 89, 15. 95, 25. 101,80. 102,5. 149,30. 161,15; in c. domini 91,25; cxtra curtem 91,30. Damnare 106. 108, 30. 154, 25. 157, 20. 187,io. 192,5. dare feudum multis locis; in fcudum 164,80. 165,5. 166,i; ad libellum, pro L 91. 170,35. 171,5; in dotem 126, 20. 131, 15. 134, 85; pro pignore 88,35. 89, 1; d. defensionem 87, 30. 184,5. 202, 15; jus- jurandum, j. electionem 96, so. 97, 1. 116,30. 117,5; sac.ramentum 162,25. 169,20; d. possessioncm 186, 20. 197,5; d. pretium 86,10; d. pccuniani 152, 30; d. servitium 187, 1. datio solidorum 128, 30. debitor 113, 15. debitum tidelitatis 182,15; d. lieredita- rium 171,10; d. servitium 180,15. decania 188, 10. decidere causam 164, 5; rem 117, 85. 150, 15. declinare cxamen 133, 25; judicium 172, 10; periculum 145,20. decrepita aetas 131,25. decretum 1'apae Urbani 92, 10. dedignari examen 133, 25. defenderc dominum 201, 10 ; possessioneiu 86,15; vasallum 149,5; vitam suam 154,20; d. se a praedone 157, 15; d. se per sacramentum 117,85. defensio, tn lite 87, so. 88. 89. 184, 20. 185,5. 202,15; d. domini 158,15. dcfensores locorum 178,20. dcferre f. 132,1. 135, 30; sacrainentum 163, 5. deficcre multis locis; d. in probatione 88,80. 130,io. 150. 163,25. 169.202,15. deicrare 147, 20. delatio domini 146, 20. daUctnm 178, 20. delinquere f. 161, 1 ; contra dominum 192,10. 206,5. dcnarii duo 126, 30; 12 de modio 168. 30. denegare 116,20. 118. denuntiare 158, 30. dcponcre arma bcllica 137,35. 138, 1; d. cpiscopum 198,5. depraedare dominum 139,20. dcrogari consuetudini 97, 15. descendentes 92, 20. 129. 134, 20. 140. 152, 30 etc. deservire 105, 20. desponsarc 160,5. dcsperatio filiorum 186, 15. destruere domum 179,5. detinere f. 86,25. 87,5. 91, so. devestire, disvestirc 93, 1. devocarc ad [xrittun 126, 15. devolvi f. 140,5. 193,25. definire, diftinire 1) controvcrsiam 101, 25. 102. 107, 25. 159, 1 ; 2) = dare de/ini- tionem 143, 1. diitinitiva sententia 186, 20. dignitas ecclesiastica 196, 20. 197, 1 ; d. imperii 175, so; d. regalis 98, 25. 139,25. dimittere : 1) = relinquere 100,5. 2) = (tniittere 101,5. 3) = derelinquere 101, 15. 106,5. 141, :io. 145,10. 4) = renuntiare 154,30. 187,20. 195,80. dirimcrc contcntioncm 95, 25. 133, 35 ; cau- sas 114,85; quaestionem 136,35; jurc- jurando 96, 1. 130, 10. ditpaUKM, dispensator 151,80. 191,86. disscntirc 134, 1. dissipator 191, 1. distraliere b. 176,20. districtus 01,10. 179,15. dividcre f. 91,20. 177, 1. 181,20. 187,85. 191, 20; rem 184, 1. divisio f. 151,15. 173,25, 193,20. 194,35. dolose, dolosus 145, 20. 177, 15. 191, 10. 192, 1. dolus 90,30. 124,io. 177, 20. domesticu8 120,20. 181,35. domina 90, 20. 145, 25. (loiniiiicum 166, 5. dominus 1) feudi multis locis. 2) d. plc- bis 92, 5. 3) = imperator 102,30. 103, 10. domus = curtu 90, 15. 96,15. 11 2, 10. 116, 15. Iudex rerum 133,30; d. venerabilis 138, 1 ; in domo manenti 145, 25. donare 12G, 20. 172, 25 ; libcrtate d. 196, l. donatio 183, 25. 198, 25 ; d. recte facta 147, 5. donum 184,20; d. investiturae 156,5; d. libertatis 196, l. dos 126,20. 131,15. 134, 20. dubitarc, dubitatio, dubitantcr rcspondore 133, 20. 153, 10. 165, 15. ducatus 98,25. 127, 20. 139,25. 181,20. 193,30. 194, l. ducere arma 157, 20; d. ferainam 16»), 5. duellum 154. 156. dux 103,20. 127. 154,5. 176, 15. 177, .10. 178, 10. 180, 15. 190, 10. 193, 30. 194, 1. 196, 15. Ecclesia 97,30. 154, 10. 158,25. 165,25. 169,5. 179. 191,1. 194,5. 196. 198; rectores e. 180, 10 ; res e. 92, 5. ecclesiasticuni benef. , officium 155, so. 198,io; e. dignitas 196, 20. 197, 1; e. communio 196, 20; e. censura 178, 40; e. honor 169,5; e. praedia 198, 15; e. persona 92, 15. 95, 10. 150, so. 154, 10. 190, 25. 191,1. edictalis lex 176, 20. 177,30. 180,20. cdictum pacis 154, 35. effusio sanguinis 155, 5. cjicere de possessione 107, 5. elcctio jurisjurandi 116,30. 117. 133, la. 150, 10; in e. est 112, 10. 114, 10; e. est 175,10; e. conimittitur 169,30. eligere, arbitrum 133, 1 ; pares 133, 35. 134,5. 137,20; testes 156, ao ; 7 viros 157,1. cmancipati rilii 906, cmere f. 93, 15. 104,35. 174,15; e. prae- dam 179, 1. cmptio, cmptor 153,5. 164,20. 169. 174, 15. 179,20. 180,30. 181, 1. episcopatus 196,25. episcopus 83, 10. 86, 25. 92, 5. 136, 35. 154,5, 155, 25. 166,5. 169,5. 176, 15. 178,85. 180,15. 181,20. 197,so. 198,5. cqui communcs 130, 30. error justus 191, 10. Eugenius l'apa 103, 10. 177, 15. evacuare alienationem 102. evangclia sancta Dci 120,15. 122,5. evictio 123, so. 172, 5. 188, 5. 189, 30. 192, 1. exactioncs illicitae 179, 5. examcn curiae 133, 25. excessus 155, 10. excipere 170, 15. excludere feminas 195, 5. exconimunicare, excomraunicatio 158, 20. 196,so. 198,20. excoriare 157, 30. cxcusare, se, excusatio 154,25. 199, 30. 200,1. et vcrborum. 211 exercitus 85, so. 198, 25. exheredatio 146, so. exhibere servitium 151, 10. 203, 15; ex- hibere se 92, 25. exigcre sacramcntum calumniac 163, 15. cxinanire f. 109, 25. exire de curia 202, 10. expedire negotium 119,15. 137, 15 ; justi- tiam 182, 3o;quacstionem 137,25. 186, 15. = prodesse 123, 10. expeditio felicissima numinis nostri 176,15. 180,15. 182,25; e. publica 179,25. 181, 15. expressim agere, dicere 94, 20. 174, 15. expurgare se 156,25. 192,25. exspoliare feudo 146,15. 151,5. extranci (nonpares) 110, 30. 111, 40. 117, 1. 162, 1. 163, 5. 188, 30. Facere: curiam 187, 15. 199, so; donatio- nem 183, 25; fidelitatem 105,20. 119, 20. 151, 15. 152, 1. 177,5. 181,25. 191—194. 202 ; linem et rcf utationem 1 73, 5 ; gra- tiam 161,5; guerram 158, 10; hostem 93,15. 169, 1 ; justitiam 139,20. 146, 10. 155, 25. 177,25. 178,20; libellum 167,25: pugnam 85, 5 ; servitium 146, 15. 152, 1. 158,20. 159,1. 187. 192. facultas: probandi 117, so; pugnandi 156,35; habere f. 179,35. 181^0; fa- cultates = pecunia 197, 80. faidam levare 85, 5. falsitatem dicere, cxcogitare 111,5. 184,15. familia domini, cclesiae 120, 20. 197, 10. familiaris 120,25. fclonia 153, 20. 166, 20. 167. 168, 10. 172. fcmina 92, 20. 99, 40. 100, 6. 119, 20. 131, 15. 134. 135. 143, 35. 153,25. 160,20. 162, 1. 165, 10. 166, 15. 169. 175, 1. 190, 25. 194,20. 195. 201, 15. 202,20. femineom, femininum f. 160,25. 173,2o; f. sexus 129, 15. fcstivi dies 117, 80. fcudalis constitutio 102, 25. fctidum multis locis. lidclis 84. 87. 89. 91, 1. 95,25. 120, 15. 122,5. 136,10. 141,25. 176,1. 179,20. 180, 10. 183,5. 195, so. tidclitas 120. 121 et multis aliis locis. tidcs 119,25. 141, 30. 147, 25; bona fides 180,30. 191,io. filia, filiac vasalli multis locis : f. domini 90, 15. filius, filii multis locis; f. fratris 90,25. 104, 10 ; f. masculus 98, 10. 104. 108, 20. 135,io. 152,5. 159,15. finire causam, controversiam 111, 20. 163. 164,10. 167,so. 169,25. 172, 10; fidelita- tem 187,20; feudum 195,25. tinis et refutatio 173, 5 ; ad f. perducere 170, 10. tlumina navigabilia 182, 20. forceps 157,30. 14* 212 Index rerum forma fendi 203,25; f. fidclitatis 120,30. 121,35. fratcr multis locis: f. patris 104, 10. fraus, fraudulenter, fraudulentus 102, 25. 119, L 126. 153, 10. 104, 10. 105, 20. 170,15. 176,25. 177,15. 180,35. 182.1. 192, L Fredericus, Fridericus (I) 154,1. 163, 15. 177,25. 180,1. 182,15; (II) 193,20. 194,35. fructus, fruges 130, so. 159. 169, 1. 171, 10. 189,20. 201. 204,30. 205; f. pcndentes 159,25. 204, 35. fundus 150,20. 159,io. 162,10. furari 157, 30. furtum 178, 15. fustilms pereutere 155, 5. Gambolado, Ugo de 139, 20. gastaldia 86. 96,20. 191, so. gastaldius, gastaldus 86. 96,5. generalis alienatio 153, 1. generatio, secunda, tertia 177, 10. 191,25. geniculum 85, 15. (ierardus Cagapisti 149, 15. 158. 160, 20. 161,20. 164,25. 165,10. 166,io. 174 , 25. 175. gladius 157, 15. gradus, quartus 94,5. 153,1. 161,5; scp- timus* 85, 15; gr. succedendi 129, 1; ordo gr. 166,25; gr. eccl. 197,1. gratia domini 161,5; g. ecclesiac 179,20; imperatoris 154; corrupti gratia 116. 184. Gregorius septimus 196, 15. guardia 86. 88. 96, 20. 191, 30. guarentarc 164, 10. guerra 157,85. 158. 159,5. 201, 10. 203, 20. Habitare simul 130,25. habitatio 187, 1. 195, 25. liabitus religionis 160, 30. liasta, symbolum investiturae 116, 1. liebdomadae quatuor, 8cx 107,20. 165. llenritus iuiperator 183, 1. 192, 15. 195, 25. lierba 158,5. licrcditarium debitum 171, 10; f. 187, 80. 189,1. 199,io; onus 171,20; sacramen- tum 185,10. bereditas 154. 166, 20. 175, 10; b. universa 171, 10. bercs multis locis; h. legitimus 84, 20. 91, so. 98,5. 129,30. 131,10; b. mascu- lus 94, 5. 104, 30. 126, 10. 129, 30. 134, 15. 135,25. 143,35. 153,25. 190.15. hodie 98, 15. 166,5. 170,25. bomicidium 178, 15. 199, 20. homo 156, 5. 166, 20. bonor feudi 91, 30. 122,25. 188, 15 ; h. im- perii 180, 15; h. erclesiasticus 169,5; h. rectus domini 120, 25. hostenditiae 168,25. et verborum. hostis : in hoste regis 105, 1 ; persequi in bostem 168, 30; h. facere 93, 15. 169, 1. Idonei testes 95,25. 96. 112, 10. 117, 20. 136, 25. 149, 15. 156, 30. 183, 30. 192, 25 ; i. persona 203, 25. ignorans 113,30. 123,85. 127,5. 153. 169,25. 170,i; ignorantia 119, 10. 204, 30; i. justa 113, 5. immiscere se = concumberc 145, 25. immobilia, i. rcs 1 15, 25. 143, 30. impendere f. 85, 20, compositionem 155, 5. imperator 98, so. 101, 85. 102. 103, 10. 111,10. 119, 1. 122, 10. 125, 20. 127,15. 139,25. 148,25. 154,1. 175,25. 176. 177. 178,20. 179, 15. 182. 193,35. 194,35. 195, 25. 196. 198, 20. imperfcctus 166, 10. imperialis benevolentia 175, 30; i. consti- tutiones 189, 25. imperium 142, 1. 175,30. 176, 10. 177,30. 179,25. 180,15. imponere servitutem 124, 10. improprie 93,5. 101, 10. 141,25; improp- rium f. 188, 15. impubcs 151,30. incestas nuptias contrahentcs 182, 25. includerc dominum 146, 25. incremcntum feudi 89, 30. inculpare vasallum de culpis 103,5. 199,15. incuria vasalli 124, 10. 195, 25. indcterminate promittere scrvitium 144, 5. 195, 1, indignatio domini 146,25, regis 179,5. indignus 182, 20; i. beneficio 145, 10. 146, 1. indivisum habere f. 151, 15. 187. infamia 106. 176, 30. 181,20. infantia 106. inferior dominus 164,25. infeudarc 166,35. 179, 20. 181,5. 186, 10. intidclitas 168, 10. infitiari 149, 15. 151, 1. ingratitudo vasalli 143. 144,25. 147, 1. 183, 1. 206, 5. ingratus vasallus 143. 144, 15. ingrcdi pcr vim vicum 146, 5. ingressus curiae 189, 85. inimicitia 106. ininiicus 183, 5. injuria 122,20. 123,15. 146,5. 148,10. 155, 5. 178, 15. 206,5. innocentia 155, 35. 156, 30. inopes vasalli 190,5. inopia : laborare inopia 178, 25; redigere ad in. 198, 1 ; in. probationum 95, 30. 117,20. insrius dominus 126, 1. insidiari 174,25; morti 146, 10; insidiae clandestinae 183, 5. insinuare litteris 149, 15. instrumentum 176, 30, 184. 188,20; pub- Index rerum et verborum. 213 licum 116,15. 117,20; publice confec- tum 149, so. intcndere 112, 10. intentio = contentio 101, so. intcresse 153,5; i. praestarc 152,5. interficere dominum 192, 20; i. fratrem 148, 15. 160, 20. interpellare vasallum 110. intcstato ab succedcrc 152, 20. introitus arcbiepiscopi 106, 1. invadere advocatiam 157, so; aliqucm 155, 10; praedia 198, 15. invadiare 155, 15. invasio = pignoratio 204, 20. invcnire vcritatem 108, 10. investire multis locis. invcstitio 109,5. 110, 10. 114,5. invcstitor 91,35. 95, 1. 156,5. 164, 10. 165, 35. investitura 115, 30 ct tnultis aliis locis. invitus dominus 126, L irrationabiliter 97, 20. 158,15. Italia 179, 25. 181, 10. Italici principes 180, 10. Jactura grandis patrimonii 145, 15. jamia beati Petri 102, 30. 103, 15. judcx 133, 5. 149, 5. 154, 25. 155. 156. 157, 10. 158, 1. 162, 30. 163, 1. 164, 10. 171,25. 172,5. 176,15. 177, 25. 178, 20; ; j. curtis 102,5; j. palatinus 180, 15; j. ordinarius 133, 5; j. legis 200,5; j. bonus 130, 5. 158, 1; j. sollers 147, 10. judicare 107, 25. 111, 10. 135,5. 137,5. 138, 10. 150,20. 155, 1. 170,15. 192, 10. 195,15; j. jure feudi 85,25; j. pro ani- ma 126, 20. 180, 20 ; rcs judicata 149, 20. judicialis potestas 178,5. judiciarius ordo 157,25. judiciura 115, 10. 149, 20. 153,15. 156,15. 158,1. 188; j. curiae 133, 20. 139,15. 172, 10; j. parium 101, 35. 102, 5. 107, 10. 187, so; j. divinum — lmraanum 156, 30. jugales 195, 10. juramentum 96, 15. 162, 20. 163, 25. 169, 15. 177 ; j. fidelitatis 119,25. 121,40. jurare multis locis; j. tidelitatem 120. 134,10. 187,15. 194,80. jurisdictio 120,25. 179,15. 188, 1. jurisperitus 1 15, 15. jus (singuli) 154,15 rtc. ; aliquid jus 170,10; uti jure 128, 15. 163,20; de jure 92, 20; jure 86, 10. 87, 5. 88, 20. 90, 20. 91, 5. 96,35. 191,1; j. feudi 85,25. 89,20. 154,35. 170,30. 172,so. 189,20. 193, 20. 194,io; j. heneticiale 155, 20; j. suc- cessionis , successorium 84. 139,30; j. Komanum 114, 35; j. gentium 203, 20; j. novum 85,15; j. curiae 194,5; juris constitutio 197, 5. jusjurandum 96. 97, 1. 107,35. 117. 118,5. 120, 10. 130, 10. 133, 15. 150. 154. 175, 10. 178, l. 188,20; j. fidelitatis 137,20. 145,5. jussus 105, 25. justitia 97, 30. 98, l. 121, 10. 146, 10. 177, 25. 178, 20. 182, so. 200, 5; j. et judicio dictante 156; j. regni 176,5; rigor justitiae 155. Kalendae Augusti, Martii 159,20. 205,1. Laborare inopia 178,30; 1. cum domino 106,5 = conari 90, 10. 174, 25. laicus 87, 10. 161, 10. 165, 30. 196,30. 197, 1; 1. persona 196, 25. lancca 157, 10. Langobardi vide Lomhardi. laqueo suspenderc 157, 30. latroncs publici 157,20. latus : a, ex latere 85, 10. 161,5. 202, 30. laudatio curiae 186, 20; parium 187, 10. 192,20. 200. legispcritus 115,15. legitimus, beres 84, 25. 91, 20. 98, 5. 129,30. 131, 10. 160, 10; filius 151, 25; iniles 156,35; 8oboles 160, 15; legitime 118, 20. 191, 1. lcvare faidam 85, 5. lex, leges 85, 1. 96, 10. 143, 20. 153, 10. 158,1. 166,25. 177; 1. scripta 115,20; secundum leges 178, 15; vivere per ean- dem 1. 183, 3o; 1. divina, humana 154, 10; 1. edictalis 176, 20. 177, 30; 1. pacis 179,5; 1. Conradi 84, 20. 127, 15. 133,30. 163,30; 1. Lotharii I 95, 15; 1. Lotha- rii III 97,15. 119, 1. 180,25; 1. Lon- gohardorum 114,85. 168, 10. 203, 5; 1. Romanae 115, 10. 203,5; 1. Salica 160, 10. = conditio : ea , alia , arctiori lcge 160,5. 165,5. 172,25. 194, 30. 197,5. libcllarius, lihellarium 150, 10. 204,25; 1. nomine 180, 15; 1. terra 204,25. libellus = liber 115, 5 ; = contractus libellarius 91,5. 97. 98,15. 126,25. 167,25. 170,so. 171. 172,so ; I. perpe- tuus 97, 25. liher I. II. 114,85; lihrorum aue.toritas 121, 1; 1. sanctus 187,5. lihcrare dominum 146,25. 168, 10; lihe- rare pignus 1 14, 1 ; a contractu 1. 152, 15. liheri 129,5. 131,20. 138, 1. 193,25. liheri bomines 140,20. 183,25. lihertas, libertinitas 196, 1. 197. liherti ecclesiae 197, 15. librac 10 : 155,5. 160, 5. 178, 25; 20 : 155,10. 157,5. 178,io; 5 : 155,10; 3: 178; 1 : 178,35; 50 : 178,10; 100 : 178, 10. ligium f. 193, 20. linea agnationis 174. 202, 35. lis 110, 5. 131, 35. 182, 10; 1. mortalls 106, 25. litigare 132, 25. 192, 10; litigator 156, 20. litigium 133,5. 214 ludex reruni et verborum. locare, locatio 126,25. 186, 10. Lombardi, Longobardi 114, 35. 125, 10. 168, io. 202, »o. Lombarda 96, 10. 139, L 183—185. Lombardia 168, so. ionga possessio 163,25; longissimum tcm- pus 203, 15 longinquitas temporis 197, 10. Lotbarius I 95, 15. 102,25. 103, 10. 177; III 119, l. 125,25. 148,25. 167, 10. 170, W. 175,25. 176,30. 180,25. 187,10. Lucca 103,80. Lucius 193, 20. lupi 157, 20. Magistratus 178,20. 182, so. magnum f. 92,25; m. pars f. 169,15; BL periculum 152,25. majestas regia 154,5; majestatis crimen 182, 30. major aetas 151, 30; m. actatc 118,5. 179,15; m. 14 annis 181, 10; m. domi- nus 164,5. 182,5; m. judex 178, 25; m. curia 190, 10; m. potestas 139; ni. valva8sor 93, 5. 99, l. 1o; coronam imperii 179,25; in guardiam 88, so. suspcndere laqueo 157, so. 8ynodus sancta 92, 10. Tacere 111,5 : aut juret aut taceat : 133,15. 152,io. temerarius 155, 5. tempus : sub tempore 94,30. 165, so; t. antiquissimum 84, 1 ; modcrnum 85, 15 ; certum, statutum 86,10. 113, 10; per longa tempora 124,20. tendcre retia 157, 20. tenere feudum 89, 35. 94, 30 etc. pro feudo 88,20. 162,io; nsum bcncficii 98, 20; t. bereditatem 154, 30 = observare 112,35; t. legem, pacem 164,20. 154, 15. 178. 179 = obligare 86,25. 94,25. 95, 1. 149,30. 158,10. 167,20. tenor investiturae 92, 10. 117,25. 135, 20. 136,1. 195,i; t. constitutionis 176,20. terminare controversiam 133, 30. 182, 10; litigium 133,5; quaestioncm 111, 30. 142,5. 171,25. terra = fundus 113,35. 114. 158, 1. 202,15; = regnum 154, 15; t. Theu- tonica 169, L tertia 125, 10. testatum breve 86. 87. 88, so. 89, 20. 116, 10. 161. 190,5. 191, 10. testimonium 1 10, 20. 162, 5. 163, 20. 201, 20. 205,25 ; t. bonum 156,*20. 157, l; t. sufficiens 155,25. testis multis locis; testes septem 157, l; testes quinque 183, 10 ; probatio testium 112, 30. tbclonea 182, 20. tbesaurus 182, 30. Tbeutonica terra 169, 1. Titius 122,5. 129. 131. 135,20. 152.153. 193. tituli ecclesiastici 92, 5 ; t. Lombardac 96,io. 125,25. 127,15. tollere arma 157, 10; f. 100, 85. 141, 10. tractare de feudis 83, 10 ; tr. male ali- qucm, enormitcr advocatiam 155, 10. 157,20. tradere possessioncm 152, 15. 166, 1. 191, 1. 1 9o, 10 ; pro pignore 1 55, 15 ; = pro- dere 166, 20; = observare 189, 5. 195,5. traditio 190, 15 ; justatr. 189, 30; tr. pos- sessionis 190,5. 199, 10. trabere ad dominum 133, 20; ad curiae judicium 172, 10. transactio 153, 15. transactum 90, so. transferre f. 85,25. 141, 20. 180, 35. 181,25. 197,io; possessioncm 152, 10; jus per libellum 171, 1. transigere 153, 15. 170, 15. transire in, ad feminas 160, 25. 175, 1 ; ad heredem 193, 20; tr. perj provinciam, terram 157, 15. 158, 1. tribunal : pro t. scdere 180, 10. tributum 198, 20. tundere 157, so. tutor 185, 15. Ubertus de Orto ride Obcrtus. Ugo de Gambolado 139, 20. ulteriores agnati 129,20. ultio canonica 198, 10; u. injuriac 1 48, 10. 206, 5. l"rbanus Papa 92, 10. ursi 157,20. usurpare : hodie usurpatum 85, 15. 98, 20. usus 85, 10. 93, 20. 97, 10. 98,20. 115, 15. 128,io. 152/20. 158. 162,1. 166, 35. 220 Index rerum et verborum. 167, 1. 179, 30. 181, 20: usus feudi 98, 20. 115,5. 128,25. 194; u. regni 100, U. 141,1. 188, 25; u. roinprobatus 188,16. 189,5; u. longaevus 197,5; u. curialis 192, 15. 194. 199, 25. ususfructus 202, 25. uti jure 128, 15. utilitas = interesse 123, 20; u. impcrii, rcjrnt 176, 20. 180,5. utilitcr agerc 170, 15. uxor 99,35. 125, 10. 152, 15. 160, 10. 189, 10. 195,20; u. domini90, 10. 101,20. 105,30. 117 , 30. 141, 30. Vacantia bona 182, 20. vacua possessio 123, 20. vaderc ultra annum et mensem 106 ; v. ad ecclesiam 117,30; v. in posscssio- nem 162, 10. valvasinus 128, 10. valvassor, valvasor, vavassor 127, 20. 128. 164,1. 177, 35 ; regis, repni 83, 20. 85,20; major93, 5. 99, 1. 100,20. 101, 10. 102,5. 103.25. 128,1. 141. 142.178,10. 190,io; minor 83,25. 93, 10. 99,5. 100,20. 102. 128,15. 141. 142. 178, 15; minimus 93, 10. 100,25. 141, 10. vasallus, multis locis. vectigalia 182, 20. vcliiculum, supcr ponere 157, 15. venatio 157, 20. vendere allodium 179; annonam 157,5; f. 91,20. 100,35. 105.25. 118,35. 126. ]41,io. 164,15. 169,25. 170,5. 172,25. 174,10. 180. 186,io. 203; libelli no- mine 180, 15. vendicare, vindicare 134,3». 170, 10. 172,5. 189,1. 195,15. 204; pacem 177,25. 178, L venditio 170, 1. 174, 15. 179, 20. 204 ; v. pcr libcllum 126, 25. vcnditor 180,30. 181,1. vcneralibis domus 138,1. venientcs ex latere 85, W. ventilare causam 156, 15. 168,5; judicium 188,25; quaestionem 172,5. vcrbera 1 55, 10. vcrbnm = consensus 107, 1. veritatem invenire 108, 10; cclare 110,35; dicerc 184, 30; cognosrcro 156, 20; scire, ncscire 116, 30. 184,25. 192,25; inquirere 191, 15; disccrnerc jureju- rando 175,15. 190,5; testari 175,15. Verona 103,20. verus dominus 189, 30; v. feudum 173, 1. vetus b. 118,io. 161,30. 204,5; de veteri 190,25. via publica 182, 20 ; secunduin viam stans 158, 5. viccdominicaria 188, 10. vicus 1 46, 5. villicaria 188, 10. vindemia collecta 204, 35. vinum 1 28, 30. violare pacem 155. 156. 178, 10. 179,1. violator pacis 154 — 157. 178, 15; v. san- ctionis 178,40. vir = maritns 125, 10; v. Hacentini, Me- diolancnses 113,25. 114,5; v. Lombardi, llomani 125, 10. viridis silva 158,5. vitam domini jurare 120,25; v. suam de- fendcre 154; v. amittere 122, 20; usque ad vitam fidelis 84, 10. vocare vasallum 138,25. 181,16; curiani 139, 10; dominum 149, 5; cum curia 133,25; curia vocante 172, 10; v. ad tcstimonium 110, 20; v. ad feuduni 153,1. 195,15; v. ad successionem f. 151,25. 202, 25. vocatio 138,30; v. legitima 179,so. voluntas domini91,»o. 97, 10. 98,5. 125,1. 162,io. 167,15. 170,38. 172,30.203,30; v. vasalli 164,15. 165,30. 181,25. voluntarie 154, 20. 156,25. votum religionis 151,10. vulnerare 90, 10. 154,35. 192, 20. CORRIGENDA. l'ag. 16 lege Anbolt pro Arnholt. „ 41 N. 6 leije mcbrfacb in dcr Titrlfnlgc. „ 100 al. 39 lege vendiderint. „ 107 al. 20. 21 lege 6 pro VI. „ 110 al. 38 lege testimonium pro testimonio. „ 125 al. 33 lege praetercundum pro practereundam. „ 148 al. 23 lege pronuntiatum pro pronunriatum. „ 149 al. 15 lege infitiabatur pro in- fitiebatur. l'ag. 151 al. 2 lege infitiatus pro infi- ciatus. „ 154 al. 6 lege litterae pro literae. „ 158 al. 30 lege denuntiatum pro dcnunciatum. „ 159 al. 7 lege nuntiavit pro nun- ciavit. „ 167 al. 6 lege nuntiatum pro nun- ciatum. 192 al 2 lege 96 pro 95. „ 194 al. 43 lege E pro A. „ 197 al. 20 lege obedicntia.