नेपालको महाभूकम्प ((एसाङ)

लेखक-- श्री, बल गोरखा दक्षिण बाहु मेजर जनरल व्रझशम्शेर जङ्गबहाद्र राणा बी, ए,

जोरगणेश छापाखानामा छापियो ।

मूल्य मो. रु. ।५० पैसा

बबरमहल | १४६२ | हिन्दुस्तानलाई काठमाडौं, नेपाल कं. रु. आठआना

थ्रो मेजर जनग्ल त्रहाशम्झेर जङ्गबहादूर राणा

भूमिका

धेरै वर्ष पछिसम्मछाई नेपालको इतिह्वासमा १६६० साछ माघ २. गतेको दिन प्रख्यात भइरहने छ । कति वर्षको छडाईँले हानि गर्न नशक्ने तीन मिनेटको भूकम्पबाट छिनभरमै हुनआयो ।

तर यस्तो भएता पनि हामीले बेफायदाबाट फायदा उठाउन कोशिश गनु पर्दछ । १६८० सालमा जापानमा पनि ठूछो भूकम्पको मार पनंगयो परन्तु जापानीहरूले त्यसबाट झन फायदा उठाए । यो कुरा प्रख्यातै छ । यदि जापानीहरू त्यस बखत देखि झन्‌ बर्ता उत्साही मेहनती, आत्म भरोसा गर्ने औ देश-प्रेमी भई ननि्ठेका भए यस्तो गुणको कताबाट प्राप्ति हुन्थ्यो ! तसर्थ जापानी जातिको दृष्टान्त छि यस्ता बखतमा पनि सबै देश औ जातिको भलाई पट्टि लागे भने हाम्रो देश पनि केको कम्ति होला र ? हामी पनि एक स्वतन्त्र देशका जाति हौं, मनले नहारौं ।

यो देशका विराजमान ओजस्वी राजन्य प्रोज्ज्वल नेपाल-तारा अतिप्रबछ गोरखा दक्षिणबाहु प्ंधुलाधीश श्री ३ महाराज जुद्धशम्शेर जङ्गबहादुर राणा प्राहद्‌ प्का दू छा हेजिखो द्‌ अनेयर, जी. सी. सान्ति मरिजीओ ए लाज्ारो, जी. सी, एस. आइ., जी. सी आइ. $., यितेङ्ग पावटिङ्ग सुन चियान्‌ लुख्ुयौँ स्याङ्ग च्याङ्ग, आनरेरी छेफटेन्याण्ट जनरछ शृटिश आर्मी, आनरेरी कर्णेल अफ अछ दी

(ख)

गोरखा राइफल रेजिमेण्टस्‌ इण्डियान आमी, प्राइम्मिनिष्टर आएण्ड सुप्रीम कम्याण्डर इनचीफबाट भूकम्पपीडित जनताहरूको लागी गरिबक्सेको बन्दोबस्त र बखत-बखतमा बक्सेको स्पीचहरू सबै यो पुस्तक भित्र परेका छन्‌ । वाहाँको आफ्ना देश र दुनियाँ उपरको प्रेम यो पुस्तकका पाताहरूले स्वयं वक्नेछन्‌; यहाँ बर्णन गरिरहनाको दुरकार छेन । यो प्यारो नेपाल--देशका गरीब दु:खीलाई सुखदिन, देशको उन्नति औ गौरव उच्च श्रेणीमा पुन्याउन बाहाँ बाट हृ्दैम कोशिश भइरहने छ भन्ने टढ विश्वास छ ।

यो पुस्तकको ( धरहराको ) मुखचित्र बनाई अरू सम्मति र समिति--अड्काबाट यो लेख पास गरिदिने प्रबन्ध समेत मिलाइ- दिनु भएकोमा श्री क. प. बालकृष्णशम्शेर जङ्गबहादूर राणालाई मेरो

घन्यवाद छ। आय्योपान्त हेनुभई ठाउँ ठाउँमा सम्मति समेत दिनुभएकोमा प्र. मा. ने. ता. प्र. प्र. गो, द. बा. श्री युरुज्यू हेमराज पण्डितज्यूलाई मेरो हार्दिक घन्यवाद दिन चाहन्छु ; 'भूकम्प-पीडितोद्धारक-संस्था-अडा' विषयको रपोट जम्मा गरिदिएकोमा सो अड्डाठाई पनि । यो पुस्तकको काममा दिनुभएको हरेक किसिमको सहायताको छागि गो. द. बा. हेडमाष्टर रूद्रराज पाण्डे प्रति र मेहनतसाथ थ्युफकरेकः गरिदिएकोमा गो. प, सम्पादक पं० प्रेमराज प्रति घन्यवाद छ । बीच-बीचमा सहायता दिने अरू सव्बनहरूको परिश्रम पनि ०० तिनीहरू सबैछाई यही मौकामा हार्दिक धन्यवाद गर्दछु ।

तव) दुःख पाएका भाइ-बहिनीहरू पर सवैको प्रेम र दया बढ्न जाओस्‌ औ पछिकालाई समेत खो मद्दाभूकम्प विषयमा केही ज्ञान रसूचना पनि हुनजाओस्‌ भन्ने हेलुछे यो एक सानु बयान खेखेकोहुँ । सो महाभूकम्प भएको वर्षदिन पनिनाधिसक्यो । तसथ यही समय- मा यो सानो पुस्तक प्रिय नेपाछी पाठकहरूका समीपमा चढाउँदछु । तर जति ढेखे ता पनि त्यो आपत्को भयक्कर स्वरूप बिसन दिन्न । यो नाशिएको देशको घुलोबाट हाम्रो देश र जाति झन्‌ उद श्रेणीमा पुगोस्‌ भन्ने आशा राख्तछु, बेफायदाबाट फायदाको जन्म होओस्‌ भनी प्रार्थना गर्दछु। यदि यो पुस्तकबाट माथि लेखिएका इच्छाहरू पूर्ण गराउनामा केही न केही महत हुनगए पनि यो पुस्तक छेखेको सार छाग्ने थियो । यो पुस्तकको प्रथम संस्करण-मा ज्ञम्मा २००० प्रति छापिए-कोथियो सो बिक्रि भई सकेको छे मेरा प्यारा देश बान्धव-हरूको समीप- मा यो द्वितीय संस्करण सहर्ष सुमूपन्छु ।

बबरमहल, | कपबँखर

काठमाडौं, नेपाल । बि. सं० १६६२ साछ। हु 4, 2

समर्पण

देवी दुर्घटनाले दुःख पाएका प्यारा मातृभूमिका लकूखौं र अकाल मृत्युमा परेका हजारौं आइ बहिनीहरुको सम्झनामा समर्पण लागह्म शष्टोर,

विषय सूची बिषय

पहिलो भाग-- प्रस्तावना दोस्रो भाग-- महा भूकम्प राजधानीमा भूकम्प भूकम्प पछिको अवस्था श्री ३ महाराजको फितीं सवारी मोफसछमा भूकम्प र तत्कालको महत तेस्रो भाग-- भूकम्पले मानिसको मनमा परेको असर चौथो भाग-- मृत्यु संख्या पाँचौं भाग-- घर घन आदिको नोक्सान छैटौं भाग-- ओषधिको प्रबन्ध सातौं भाग-- भूकम्प सेवक

प्रष्ट

श्न्

श््न्ट १२४ २४-३४ ३६-७१ ७२६१ ६१-६५ ३£५-१०४ १०५-११६

१२०-१२६

१२६-१२५

विषय आठौं भाग-- भूकम्प-पीडितोद्वारक-रिलीफ-फण्ड र विदेशीहरूको सहानुभूति नवौं भाग-- घर बास मरमत गर्नेकाम पट्टिको बन्दोवस्त र महत दसौं भाग-- अव घर बनाउँदा ध्यान दिनु पर्ने कुरा एघारहौं भाग-- भूकम्पको वेज्ञानिक जाँच बाग्हौं भाग-- नेपालमा पहिले-पहिले गएका भूकम्पहरूको बयान तेग्हौं भाग आइन्दाछाई सूचना परिशिए-- औषधि पाएका घाइतेहरूको संख्या बेतारकछबाट आएको खबर भूकम्प-पीडितोद्धारक-फण्डका दाताहरूको नाम “भूकम्प- सेवक” पेला परिशिष्ट छापिए देखिको काम

१३२५-१४१

१४१-१५७

१५७-१७१

१७१-१८२.

१८२-१६०

१६१-२०५

२०८-२१५

२१६-२२१

२२२-२३८

२३६-२४२ २४२-२४६

पहिलो भाग प्रस्तावना

पलकदिकलने

यस महा भूकम्पको मार हिन्दुस्थानमा भन्दा पनि नेपालमा बढ्ता प्नगयो । हिन्दुस्थान पट्टि बिहारको उत्तर र बीच भागसम्म मात्र नोक्सान पम्यो, जुन हिन्दु- स्थानको लागि एक बहुतै सानो डुक्रा हो। परन्तु नेपाल- राज्यमा राजधानी लगायत आधा राज्यसम्ममा नोक्सान पनेगयो; मृत्यु संरुयामा पनि नेपाल नै अग्रसर हुन- आयो । हिन्दुस्थान पट्टि ७१८८ ज्यानको मात्र नोक्सान हुन गयो; अर्थात्‌ नेपालको भन्दा १३३१ कम्ति । उत्तर-बिहार भस्तो बाक्लो वस्ती ( १५०००००० जन संख्या ) भएका ठाउँमा भन्दा यो पहाडी मुल्‌कमा बढ्ता ज्यानको नोक्सान हुन गएकोबाट पनि समझदार पाठकहरूले यहाँ पर्नगएको विध्यंसको अञ्जाम गर्ने

00 शक्लान्‌ । धेरैलाई यहाँको यस्तो परिस्थितिको पूरा ज्ञान नभएको बुझिन्छ । तल नोक्सानको एक छोटकरी फिरिस्त लेखिएको छ--

म्ृत्यु-संख्या घरबास, देवालय र मर्दाना- जनाना-जम्मा पाटिपौवा समेत ३८५०-४६६९-८५१९ २०७७४०

अरू धनमालहरूको नोक्सान विषय केही फिरिस्त न बनेकोले यहाँ लेखिएको छैन । नगदी दामको हिसाबबाट करोडौं रुपियाँको धनमालको नोक्सान हुन-गयो हो, राजधानीका ठला-हला दरबारहरूमा मात्र पनि लाखौं रुपियाँका मालहरूको नोक्सान हुन-गयो ।

भूकम्पपीडितोद्धार सम्बन्धी काम दुइ विभागमा छुट्टिएको छ । पहिलो खण्डको मदत--तत्कालको दुःख- निवारण गर्ने, जस्तो दुःखी भोकाहरूलाई चामल ओट्ने ओड्चाउने काठपात खर इत्यादि बाँड्ने, वास न भएका- हरूलाई टहरा बनाइदिने, घाइतेहरुको औषधि गर्ने, सुत्केरी बिरामीको स्याहार-सम्भार गर्ने-यस्ता कामहरू हुन्‌ । दोस्रो खण्डमा घर बास उठाउने काममा दनियाँ-

पुज-प

लाई मद्दत दिने, सरकारी घर अड्डा, पूलहरूको मरमत गर्ने ( पुराना बस्तीका ठाउँमा नयाँ औँ सफा शहर उपस्थित गराउने ) यस्ता कामहरू हुन्‌ । यी दुबै खण्डमा भएका बन्दोवस्तहरू यो पुस्तकमा लेखिएका छन्‌। दोस्रो खण्डको काम खतम हुन अझ केही समय बाँकि न्ैछ्ठ ता पनि त्यस पट्टि अहिलेसम्म भएको र पछि हुने कामको विषयमा पनि लेखिएको छ।

ज्योतिषीको हिसाबबाट भूकम्पको दिन अथवा माघ २ गते सोमवारको दिउँसो ४ बजेका टाइम्मा सूर्य, चन्द्र, मङ्गल, बुध, शनि, राहु, शुक्र समेत भई मकर राशिमा सातै ग्रह एकै ठाउँमा वस्ने भै पूण-गोलयोग परेकोले केही उत्पातको अञ्जाम पहिले देखिनै भएको थियो । सबैको मनमा पनि केही न केही उपद्रब पने आउला भन्ने शङ्का हुनगएको थियो, परन्तु यसरी भूकम्प जाला भनी कसले बिचार गरेको होला !

न्यस वखत म यहाँ थिएँ । दु:खी जनहरूको हृदय- बिदारक दृश्य कैयन्‌ देरुनु पन्यो। आफ्ना हुदय-प्यारा नेपाली भाई बहिनीहरूलाई यस्तो दुःख परेको फेरि

€ ४.) कहिर्पै हेर्नु न परोस्‌ । तर यस्तो भएता पनि त्यसबाट हामीले जनाउ लिई उत्साह, जाति-मेल र देश-भक्ति जस्ता गुणहरू आफूमा बढाउन कोशिश गर्यौं भनेसो दृशाको दिनले पनि भाग्यको स्वख्प लिन पाउला । जब माघ २ गतेको दशालाई भाग्यको स्परूप दिन शकिएला अनि पछि मात्र, हुरीको बेगमा वादल झैं सबैको मन- बाट सो बिध्वंसको तसबीर मेटिन जाला । त्यो उद्देश्य ताकेर उद्योग गर्नु हामी नेपाली सबैको कतव्य हो-- कुराले मात्र होइन कामले पनि ।

दोस्रो भाग

महाभूकम्प नेपालमा गएको यो ठूलो भूकम्प पृथ्वी भरका ठला- ठूला कम्पहरू सँग दाँजिन शक्तछ । भूकम्पकेन्द्र नेपालराजधानीबाट करीब ५२ कोश दक्षिण-पूर्वमा फेलापारेका छन्‌। त्यो ठाउँ ( जसलाई एपिसेण्टर भन्दछन्‌ ) सो सीतामहि र मधुबनीको बीच (उत्तर-बिहार मुग्लान ) मा पत्ता लगाएका छन्‌।

॥ दुकाप181112 जनतामा 1 को ज6 ४4 सकर

१.

महाभूकम्पको नक्सा

कखकत्ताको भूकम्प-यन्त्रले टिपेको नक्सा ( सोठाउँ यहाँ बाट ५०० माइल टाढ्ापर्दछ )

दु क,2

सो ठाउँ पूर्व ३ नं० को सीधा दक्षिण ( ओखलढुङ्गाबाट करीब ३५ कोश र उदयपुरगदीबाट २५ कोश मात्र टाढा) परेकोले पूर्व ३ र ४ नं० पट्टि ज्यादा जोड पर्न गएको हो ।

हिन्दुस्थानको भूकम्प जाँच्ने कल (सिस्मोग्राफ) बाट नेपाल राजधानीमा भूकम्पको जोर सेकेण्डको आठ फौट गएको अञ्जाम भएकोछ । तर भैँचालोको जोड्‌ जमीनको किसिमबाट फरक हुने भएकोले काठमाडौं र पाटन शहरमा सेकेण्डको ८ फीट गएता पनि भादगाउँ, लुभु, सानागाउँ, बुङ्गमती, खोकनामा सेकेण्डको १० फीट्को तोड अथवा भूकम्प-केन्द्रको जग्गामा झैं हुन गयो भनी भूगभे-बिद्या जान्नेहरूले भनेका छन्‌ ।

भैचालो कति बने शुरू भयो भन्ने कुरामा धेरैको राय बाभदछ् । तर हिन्दुस्थानको ( स्व्याणडडै ) ट।इममा १४ घण्टा १३ मिनेट २२ सेकेण्ड चढाउ भएकोले हिसाब गर्दा यहाँ दिनको २ बजी २४ मिनेट और २२ सेकेण्ड जाँदा गएको हुन आउँदछ । हुनत धेरैले २१५ को अञ्जाम गरेका छन्‌ ता पनि २।२४।२२ लाई नै ठीक टाइम मान्नु पर्देछ ।

(६)

यसभन्दा पनि भूकम्प कति बेरसम्म अडयो भन्ने कुराको म्रुकर्रर गर्ने कठिन छ । त्यसको हिसाब जगौ पिच्छे फरक-फरक पर्ने गएकोछ । पूर्व तिर त १०१२ मिनेटसम्मको पनि अञ्जाम गरेका छन्‌, तर यहाँ ( राजधानी ) को त्यस बखत खुला मैदानमा बसिरहेको एक कारिन्दाले घडी हेर्दा ठीक दुइ मिनेटसम्म अडेको हिसाब गरेछ । अरू कुरा बिचार गर्दा पनि २ देखिई मिनेट भित्रको अञ्जाम गरिन्छ ।

सो भूकम्पको जोड करीब ३०००००० वर्गमाइलको गिर्दासम्म पुग्यो ता पनि त्यस मध्ये घेरै जस्तो खण्डमा माग्नुली कम्प मात्र भयो । खास नोक्सान परेको ठाउँ (१) नेपाल राज्यमा पश्चिम १ नं० देखि पूर्व सीमाना- सम्प र (२ ) मुग्लानमा बिहारको उत्तर र बीच खण्ड औ आसामको केही खण्ड हुनगयो ।

सो ठलो कम्प पछि साना-साना कम्प पनि धेरै गइरहे, अझसम्म पनि जाँदैछन्‌ । यहाँ भूकम्प जाँच्ने कल न भएकोले कति यस्ता कम्प भए पूरा हिसाव रारुन शकेका छैनन्‌ । माघ २ गते देखि ७ गते सम्ममा मात्र

1.१

पनि २८ साना-साना कम्प गए भन्ने हिन्दुस्थानको खबर छ। यहाँ पनि ती ६ दिन भित्र करीब त्यति नै गए होलान्‌ । तिन मध्ये १।२ कम्प निक्कै कदा थिए। सो भन्दा पछिको गिन्ति अञ्जामको भरमा छ। यो कुरा बिषयको अस बैज्ञानिक जाँच एघारौं ( ११ ) भागमा केही खुलासा लेखिएको छ। त्यस भागमा यी कुरा बिषय भूगर्भ विद्वानहरुले दिएको आफुस-थाफुसको राय पनि लेखिएको छ।

त्यस बखत श्री ३ महाराजको सवारी पश्चिम नयाँ म्रुलूकमा भएको थियो । वाहाँको सवारी चलाउने श्रुरुय जनरल मेरो बुवा ( हाल्न पू» क० ३० ) सुप्रदीप्त मन्यवर जनरल बबरशम्शेर जङ्गबहादूर राणा जी, वी, ,, के. सी, यस्‌, आई,, के, सी, आई, ई., ने, भ. ब, अनरेरी कर्णेल बृटिश आर्मी होइबक्सिन्थ्यो । शिकारको बन्दो- वस्त गर्ने ० केशरशम्शेर र हजूरिया जनरल बहाद्र- शम्शेर होइवबिसन्थ्यो । श्री ५ महाराजाधिराज त्रिश्ुवन- बीरविक्रम साइदेवको सवारी नागार्जुनमा थियो । पूर्व पहाडमा १ नं० देखि लिएर इलामसम्म र पश्चिममा ४

(८)

नं० सम्म जर्नेल कर्णेलहरू दौडाहा वा जाँच गर्न खटिई गएका थिए । कास्की लंजुङ्गमा नापी नभएको धेरै वर्ष भएकोले सो ठाउँ नापी गर्ने भैहँ र सूर्यदल २ पल्टन खटिएका थिए । साबिक बमोजीम भीमफेदि-श्मलेखगञ्ज- को बाटो मरमत गर्ने २ पढ्न गएका थिए। श्री को सवारीमा पनि पूरा २ पढ्टन गएथे । नयाँगुलूक सवारी हुँदा यी पढ्टनहरूलाई वगडिमा ज० सिंहशम्शेरको जिम्मामा छाडिवक्सेको थियो ।

तसथै धेरै अफिसर र पढ्टनहरू राजधानीबाट बाहिर गएका थिए ( खास गरी तिनीहरू भूकम्पबाट कम नोक्सान भएको ठाउँमा पर्ने गए । ) मुक्त्यार श्री रुद्रशम्शेर ज. ब. रा, कायम-म्रुकायमी प्राइम्मिनिष्टर होइबक्सेर यहाँ रहेका धेरै जस्ता जर्नेलहरूलाई थप अड्डा र कामको भार पर्ने गएको थियो। झन्‌ त्यसै वखतमा भूकम्पको मार पने आउँदा राजधानीमा रहेका धेरै सर- कारी अफिसर कामदारहरूलाई ज्यादै भीड र झोँज पने गयो ।

राजधानामा भूकम्प भूकम्पको क्यान

माघ २ गतेको केही दिन अगाडि पौष २८ गतेमा केही पानी पन्यो। दिन र रात गरी करीब '४१ इञ्च पानी परेको थियो । त्यसले गर्दा बिहान पख हुस्सु पनि केही बढ्न गयो। अघिल्लो दिन संक्रान्ति भएकोले जताततै संक्रान्ति मनाएको देखिन्थ्यो । माध २ गतेमा पनि त्यही चाडबाडको हावा अडिरहेको थियो। सोह्ी दिन सोमवारेऔंसी परेकोले धेरै जस्ता आईमाईहरू न्वाहरी घोई पूजा पाठ गरी व्रत बसिरहेका थिए। चाड- चाड मनाइसकेका दुनियाँहरू खेतमा काम गरिरहेका थिए । बिहानपख हुस्सु लागेको थियो ता पनि अरू दिनको भन्दा घाम केही कहै थियो । त्यस बखत घामको तेज करीब ६०' डिग्री चहाउ भएको थियो %; तैपनि

केपानीको टेमपरेचर करीव ५७' डिग्री थियो ।

(०१ आँगन, कौसि र्‌ सडक-सडकमा समेत घाम तापिरहने धेरै थिए। शहर गाउँका भट्टिहरूमा मतवाली नेवार भोटेहरूको भीड थियो । माघ महिना भएकोले गाउँलेहरू आफ्ना खेतको उबजाउ बेच्न शहरका बजारमा आए- काले बजार तिर पनि भीड थियो। सरकारी अड्डामा काम भइरहेको थियो । पल्टन कवाज खेलिरहेका थिए । ठीक २ बजी २४ मिनेट २२ सेकेण्ड जाँदा अकस्मात्‌ ज्ञमीन भित्रबाट गुडगुढे आवाज आयो र साथ-साथै भूकम्पको शुरू भयो- १९९० माघ २ गतेको मह्दाभै- चालोको उत्पत्ति भयो । यो जमीनको अपूर्व आवाजले गर्दा भूकम्प हो भन्ने ख्याल झट्‌ चद्न शकेन । पानीको लहरी झैँ जमीनमा लहरी चल्यो । पहिलो अवस्थामा भूकम्प- को बेग पूर्वबाट पश्चिम गएको अनुमान गरियो । दोस्रो अवस्थामा जमीन चक्कर खाई बटारिन थाल्यो; र सोही वेगमा धेरै जस्ता घर इमारतहरू लड्न गए । वेग यस्तो अनौठा थियो कि एक बिजुलिवत्तिको ग्लुप समेत त्यसको सकेट्बाट बाहिर उछिट्टिएको देखियो । त्यस घटनाबाट जमीन कस्तो जोड्ले काँपेछ केही अञ्जाम गने शकिन्छ ।

(११)

रुख वोट हुरीमा परे झैं लच्के ! साना-साना बोटका डुपाले जमीन छोला-छोला जस्तो भयो ।

पोखरीको वा भाँडामा राखिएको पानी बाहिर फ्याँकियो । समुद्र बढेमा झैं शान्त पोखरीहरूको पानी ठूला-ठूला छाल झैँ, उिट्टिन लाग्यो ।' घरको गाहारा किलासहरू हुरीमा ढोका झैँ खुल्ने र बन्द हुने गने लागे । जमीन तल र माथि हुँदा धमाधम घरहरू लड्न थाले । अग्ला-अग्ला बुर्जा गजूरहरू पनि खसे । तोपको घढाइँमा झैँ घर भत्केको भयङ्कर आवाज आउन थाल्यो। धूलोले गर्दा अन्धकार भयो । ८-१० हात अगाडि पनि देखिन नशक्रो भयो । शहरको भूलोले गर्दा टुँडिखेल जस्तो खुल्ला जग्गामा पनि धुलोको कुइरीमण्डल हुन गयो । सबै मानिसहरू खुला जग्गातिर भाग्न थाले । कोही अड्न न शकी केही चीजको भर लिइ खडा रहे, कोही चार हात-खुट्टा टेकी चौपाया झैं भाग्न थाले, कोही डिँडिमा लुके, कोही चोकमा दौडे, औ कोह्दी वारीतिर कुदे । कहीँ-कहीँ आमाहरू आफू खुलामा झआइसके पछि पनि आफ्ना छोरा-छोरीको मायाले घर भित्र पल जाँदा

(१२) मृत्युको मुखमा परे । धुलोले अन्धो पारेता पनि अतासले गर्दा सबै मानिस दौड्न थाले । साथ-साथै सबले अतासमा ईश्वरको नाम लिई कराउन थाले र चारै तर्फबाट कोलाहल शब्द निस्कन थाल्यो--सो शब्द घर भत्केको आवाजसँग मिल्दा कस्तो भयङ्कर आवाज आयोहोला, बिचार गर्नुहोस्‌। खास गरी ख्रीहरूमा धेरै जस्ताले धरमे छुन्छ भन्ने बिचारले भाग्ने कोशिश नगरी पानी भर्ने वा औंलाले जमीन छुने यस्ता रकम-रकमका काम गरे । तर भाग्ने मानिसहरूले पनि सुख पाएनन्‌ । शहरका साना-साना सडक र गढ्लीहरू धराप बन्नगए । हजारौं घरले थिचिईँ अकाल-मृत्युको गाँसमा परे, हजारौं घाइते भए, डुडिखेलमा कवाज खेलिरहेका सिपाहीहरू उभिन नशकी धेरै जस्ता जमीनमा घोप्टो परे, पूर्वको १ खण्ड जमीन फाटिन गई पानी समेत निक्कनगयो । सोही बखत घरारा र घण्टाघर दुवै करौंतिले काटेका रुख झैं चिरा-चिरा पर्नगै २-३ टुक्रा भई ढले। धराराका टुक्राहरू त्यसको परखालको चका भित्रै परे । अरू घर ईमारतहरू पनि त्यस्तै किसिमले ढलेका देखिए । “भूकम्प-

घण्टाघर ( घि. सं. १९५१ ) भूकम्प भगि

लुमु शहर

सानागाउँ

(१३)

मा घरहरू तेसै ढलेर भत्कन्छन्‌' भन्ने विचार घेरै टृषटान्त- ले सिद्ध भएन ।

खेत र सडकहरू चिरा-चिरा भई फाटिनगए। यी चिरा परेका ठाउँहरूबाट पानी निस्कन थाल्यो । सबै खोला नालामा बाढी आयो । बाग्मती विष्णुमती लगा- यत अर सबै खोलाहरू छिन भरमै कालो र मैलो पानी- ले ढाकिए । कुनै ठाउँपा ८-१० हात माथिसम्म पानी फोहोरा झैं जमीनबाट फूटी आयो । धेरै जस्ता खेत पानीले जल-थल भए । कोही-कोही ठाउँमा जमीन फाटिँदा तातो पानी र बालुवा समेत बाहिर आएको देखियो--भनी भन्दछन्‌। बालाज्यू र शङ्कमूल नजीकमा सडकहरू ठाउँ-ठाउँमा १-२ हातसम्म पनि भासिन गए । चिरा न परेका सडकहरू बहुतै कम थिए। यी चिरा परेका ठाउँको गै'हाइ ९-१० हातसम्म पनि हुन गयो, लम्बाइको त कुरै छाड्न्‌ ।

भूकम्प बन्द हुनासाथ सबै आफ्ना नाताहूको खोज तलाश गर्न याले । बेपत्ता भएकाहरूको नाम पुकादै सडकमा दौद्न थाले । घरमा न भएकाहरू आफ्ना घर

(१४) तिर दौडन लागे । दुशमनले हमला गर्दा झैँ शहर भित्रका हुनियाँहरू आफ्ना मुख्य-मुरुय माल बिई बाहिर आउन थाले । एकै छिनमा सबै खुला ठाउँ यी आत्ति- एका ख्री पुरुषहरूले भरिए । माघेसंक्रान्ति मनाउन कोही-कोही माइत या कोही-कोही मित्रको घरमा गएकोले आफ्ना जाहान बच्चा नाता-गोता र इएमित्रहरूको पत्ता जगाउन विशेष कठिन पभ्यो र त्यसले गर्दा उताका प्षानिस यता, यताका मानिस उता दौड्न थाले। आफ्ना नाता पुरिएकाहरूले शकी-नशकी घरको राश खोस्नन थाले । मद्दत नपुगेकाहरूले गुहार माग्नलागे, तर त्यस बखत सबै आफ्ना-आफ्नै नाताहरूको खोज तलासमा लागेकोले मइत पाउन कठिन भयो। घरको राशबाट बाँचेकाहरूको स्वर पनि सुनिन्थ्यो, परन्तु झिक्न पूरा सामथ्ये भएन--यस्ताका नाताहरूको दिल कस्तो भयो हो कल्पना गर्ने शर्किदैन। यस्ता मानिसहरू पढ्टन भएका ठाउँमा अथवा ( काठमाडौंको लागि टुँडिखेलमा आई कराउन थाले । ) भूकम्प बन्द भएको केही वेर पछि नै सो ठाउँमा चीफ साहेब, लाठ साहेब र अरू

(१५) जर्नेल अफिसरहरू जम्मा भए । पहिलो काम उहाँ जम्मा भएका सिपाही फौजलाई उत्साह र आधार दिने भयो । त्यस पछि तिनीहरूलाई ठाउँ-ठाउँमा पठाउने काम गरियो । श्री ५ का छोरी मैयाँ २ रश्री३ की नातिनी मैयाँ मरेको खबर त्यहाँ आयो । अफिसरहरुको तैनाथमा राखी सिपाहीहरूको गठ-गठ गरी शहर र दरबारमा पुरिएका मानिस झिक् खटन-पठन भयो । तिनीहरू गै शहरमा धेरै पुरिएकाहरुलाई बचाइदिए । अर दरबारमा पुरिएकाहरूलाई पनि प्टनले नै बचाए । आफ्ना घर जहान सम्झी मनमा कस्तो ताप परेको हुँदोहो ता पनि पस्टनियाँ जवानहरू आफ्ना कर्तव्यको सोझो रहे । खटाइएका ठाउँमा केही गा'हो नमानी गए--यस्तो देख्ता खुशी पनि लाग्यो, दया पनि उठ्यो । स्यस बखत ३ शहरमा करीब ९५०० सिपाही थिए । धेरै मानिसहरू घाइते हुनगएकोले अस्पतालमा ज्यादै भीड हुनगयो । घाइतेहरू साथ-साथै अरू शहरका बासिन्दाहरूले अस्प- तालको कम्पाउण्ड ढाक्रथाले। तिनीहरू मध्ये कोही आमाहरू आफ्ना मरेका छोरा छोरीलाई हातमा लिई

(१६)

बाँचेका छन्‌ कि भन्ने आशाले डाक्टरलाई देखाउन आएको अपशोची दृश्य पनि देखिन्थ्यो । त्यस वेला अस्पतालको तैनाथवाला म भएकोले घाइतेलाई औषधि पुग्याउने काम मलाई पने आयोक त्यस बखत शहर भित्र कोही-कोही सञ्जनहरूले दुःखी घाइतेहरूको स्याहार संभार गरेता पनि घेरै जस्ता बासिन्दाहरू अतासले होश- हीन भई बसीरहे ।

श्री ५ महाराजाधिराजको सवारी त्यस बखत नागाजुनमा थियो । केही बेरको लागि त्यहाँबाट आफ्ना नारायणहिटी दर्बारमा सबारी भई--विष्णुमतीको पूल भत्केकोले--छ्ाउनीको बाटो गरी नागाजुन फिःयो । चलन बमोजीम छाउनी पास गरिबक्सँदा १ तोपको सलामी दिये । नागार्जुनका दरबारहरू पनि भस्केकाले पालमै राजभयो ।

शहरका कोही घर र दरबारमा समेत भत्केका घर- का काठपात आगामा पर्दा आगलागी हुनगयो, तर थोरै घरमा मात्र पने आएको र हावाको जोर पनि कम भए-

क छैठौं आगमा लेखिएको छ । पार

भद्गाउँ को एक सडक

विष्णुमती को पूल (काठमाडौं नजदिकको)

बालाज्यू जाने सडकमा चिराचिरा परेको

डुँडिखेछ (काठमाडौँ) मा जमिन भासिएको

ओडाहिटि डोल (काठमाडौं)

मखनरोछ (काठमाडौँ)

अूकम्ब वाद वस्ति वसेको

डुँडिखेल (काठमाडौं) मा

जमल (काठमाडौं) मा

(७)

कोले सहारन शके । खोकनाको तेल पेल्ने ठाउँमा पनि आगलागी भयो, परन्तु फिँजिन पाएन । फर्पिङको मुख्य बिजुलीघरमा भूकम्प हुँदा आफसे आफ कल बन्द हुने प्रबन्ध भएकोले सबै ठाउँको करेण्ट बन्द हुन गयो । सो दैबी न भएको भए चुंडिएका तारहरूबाट आगलागी उत्पन्न हुन बहुत सम्भव थियो । आगलागी न हुनु एक भाग्यको कुरा संझनु पर्दछ । त्यस वखतको अवस्था तपसील मा प्रेमराजको एक वयानबाट राम्रोसँग अञ्जाम गर्नेशकिन्छ।

“शोश-हतास हराएको दुइ मिनेट पछि आँखा खोलेर हेर्दा चारैतिर मलयको दृश्य, प्रलयको कोकोहलो स्वरले चिच्याउन र कराउन लागेको देखियो, सुनियो । मानिसको ता के कुरो मानिसका शरणमा परेका चराचरंगी- हरू पनि च्याँ-च्याँर च्‌ँ-चूँ गरेर आकाशमा कराउन लागे- का थिए । मूसो जस्तो छरितो जन्तुले पनि भाग्ने मौका पाएन; जहाँको तहीँ थिचिएर मर्नु पन्यो |”

“छ्रोराको सबै शरीर किचिइरहेछ, मुख पक-पक खाएको इँटका अन्तरबाट अलि-अलि देखिन्छ, आमा” भनेको मलीन आवाज अलि-अ्रलि सुनिन्छ, इँट काठ

(१८)

पन्छ्याएर छोरो झिक्ने मद्दत पुग्दैन । यस्तो अवस्थामा त्यस अभागिनी आमाको तस्बीर खिँच्नु होस्‌ ! जहानपा ११ जना थिए, सबै किचिएर गरे, एउटा पाँच वर्षको वा- लक बाँच्यो । यो टुहुरोको संझना गर्नुहोस्‌ । बिवाह गरे- को बर्ष दिन पनि भएको छैन १५ वर्षकी बाहुनी विधवा भई; यसले छाति पिटी-पिटी रोएको करुणाक्रन्दनको वि- चार, गर्नुहोस्‌ ! जद्दानमा कसैको टाउको फुटेको छ, कसै- को हात भाँचिएको छ, कुनै वेपचा छन्‌, कसैलाई खोस्रेर फिक्तै छन्‌, कसैलाई पोर्न लगिसके । घ्याम्पो फुट्यो, अन्नको गेडो छैन । घरमा मुर्दा लडिरहेछ, कात्रो किन्न जञाने पसल छैन, दाउरा किन्ने पैसा छैन । घर भत्केका काठपातले मुर्दा पोलिए । बाघु मन्यो, छोरोले किरिया गर्नालाई कपाल खौरन छुरा पाएन । पुग्हेत वाजेसँग किरिया गराउने पुस्तक छैन; घरले किचिएको छ, अथवा कहाँ छ पत्तो छैन । किरिया पुत्रीले नयाँ धोति नपाएर पुरानो पढुका फेरेर किरिया वस्नु पग्यो । सारा शहर भस्क्यो, पसल भत्के, केहीकिन्न पाइँदैन । रात पन्यो, माघे झरी पर्ने डर छ, ओत छैन !”

५५ झ्याले दरबार, भादगाउँ (वि. से. १७५६)

च्यासिङ्‌ देवल, पाटन (वि. सँ. १७८०)

मछिन्द्रनाथको देवल पाटन (१८५५ सालको भुकम्पबाद्‌ जीर्णोद्वार भएको)

(१)

लास जलाउनालाई दाउरा नपाउदा धेरैले भत्केका घरको काठले जलाए। सबै घाटहरूमा ठेलठेला भयो । गु्दाको सद्दगत गर्ने नशक्नेहरूले घाटमा मुर्दाहरू त्यसै फ्याँक्र थाले, गाईवस्तुको त कुरै छाड्नु । क

वीरगञ्जसम्मको एकलो टेलिफोनको लाइन पनि डुट्न गएको र चारैतिर नोक्सान पने गएकोले वाहिरको खबर अन्धकारैमा रद्यो, न त यताबाट खबर पठाउन शकियो । श्री ३ कहाँ खबर लिइ घोडचढी गए। वाटो बिग्रेकोले भादगाउँर घरिपरि गाउँको खबर पाउन पनि कठिन भयो । केही गोलमाल वा चोरीको बचाउलाई कौसी (सरकारी ढुकुटी ) झेलखाना) तोपखाना र ठुलान्दूला दरबारमा पालो थप गरियो । राती रमन घुम्ने काममा विशेष कडा गरी थप अफिसर सिपाही खटाए । खोरका थुचुबाहरू भाग्न कोशिश गरेकोमा सिपाहीको मदत चाँडै आएकोले भाग्न शकेनन्‌ । हिउँदको छोटो दिन--रात चाँडै पन्यो, तर बिजुली बत्ति आएन । आफ्ना नातादारहरूको खबर लिन पनि फुसंद भएन। साना-साना कम्पहरू

क चौथो भागमा हेर्ने ।

(२०)

रातभर गइरहे, तिनको गिन्ति रहेन । ठुला देखि साना- सम्म सबैको खेत, बारी या खुला मैदानमा वास भयो । हजारौंले ओत नपाई खुला मैदानमा बसे) त्यस रातमा खान पनि थोरैले मात्र पाए । जाडो ज्यादा कडा थियो । उण्डी २८ डिग्री सम्म झन्यो, पानी जन्न थाल्यो। त्यो रात जरोको निद्रा झैं बित्यो ।

भोलि पल्ट पुरिएका मानिस र मुर्दा झिक्ने काममा मदत दिन सिपाहीहरूलाई ठाउँ-ठाउँमा पठाए । धेरै जिउँ- दा मानिस निस्के । शहरको स्वरूपै बदलिएको र एकै ठा- उँमा पनि ४०।५० जनासम्म पुरिएकोले जत्रो मदत पनि कम्ति देखिन्थ्यो । सिपाही र कोही-कोही अफिसरबाट तारिफ लायकको काम भयो। चार भंज्याङ भित्रका गाउँहरूको र नजीक-नजीकका पहाडहरूबाट खबर आउन थाल्यो । अफिसरहरू पनि गाउँ-गाउँमा बुझ्न गए । सबै ठाउँबाट उही खराब खबर आउन थाल्यो । दृष्टान्तको लागि एक भूकम्प सेवक पं० मरेमराजको बयान तपसीलमा लेख्तछु ।

कम घुमेका ठाउँहरू मध्ये सानागाउँ र छुँ शहरको

औ मे. ज, विक्रमसम्ेरको घरे, वीरगज

बडाहाकीमको घर, मोरङ

(६००६ "३ छ) 8222405 9248208

(०१)

दृश्य अन्तको भन्दा हृदय-बिदारक छ । १५००-२००० छाना अघि जुन ठाउँमा थिए, आज त्यही ठाउँमा ४-५ वटा छाना पनि देखिँदैनन्‌। अघिको भझिँगटीका छानाले भरि-भराउ भएको वस्ति अहिले पटपटी फुटेको नांगो डाँडो देखिइरहेछ ।”

बीरगञ्जसम्मको टेलिफोनको लाइन पनि सोही र गते नै खुल्यो । परन्तु रक्सौल भन्दा परको खबर केही पाइएन । “वीरगञ्ज स्वाहा भएको छ, रक्सौलदेखि माथिपम्म रेलको लाइन टुटेको छ । नेपाल सरकार लाइट रेलवेमा पनि नोक्सान पने गएको छ। तारको सट्टा डुटेकोले हिन्दुस्थान पट्टिको केही खवर द्वैन । तर मुग्लान पट्टि पनि धेरै नोक्सान पने गएको अञ्जाम गरिन्छ ।” भन्ने खबरसम्म आयो । अन्धकारको अन्धकारै भयो । पहाड तर्फबाट पनि बिस्तार-बिस्तार मात्र खबर आउन थाल्यो।

भूकम्प गएको दिनै देखि हररोज साना-साना भूकम्प जान थाले । माघ ४ गतेको रातमा एक निक्कै ठूलो कम्प गयो । आत्तिएका दुनियाँहरूमा झन्‌ अतास बढ्न गयो। हरेक कम्पमा मानिसहरूको कोलाहल सुनिन्थ्यो ।

(पा?

३-४ दिनसम्म यस्तो कोलाहल बराबर चलिरग्मो । पढि- पछि यस्तो कराउने कम हुँदै गयो । दुनियाँलाई भूकम्पमा बानि पर्ने गयो । बास, खाना आदि हरेक कुराको हा- हाकार परेको बखतमा यस्ता साना-साना कम्पबाट झन्‌ बढ्ता डर पने गयो। वरिपरिका गाउँ जताततैबाट नोक्सानको खबर आउँछ, बाहिर देशपट्टिको भने केही खबर द्वैन, अबके आइलाग्ने हो भन्ने ख्यालले यसै आचिएका पुरुषहरूको मनमा झन्‌ अतास वढ्न गयो ।

यो नयाँ अवस्थाको लागि तपसीलमा लेखिए बमो- जञीमको विभाग-विभागमा काम भयो ।

जङ्गी-लाठ ( हाल गुक्तियार ) पद्चशम्शेर जङ्गबाट हेड्फाटेर ( गरुख्य अड्डा ) को जिम्मा लिइबक्सियो ! वाहाँ- को त्यस बखतको परिश्रम र कतंव्य उपरको भक्ति बिजशकुलै मशंसा लायकको थियो ।

(१) अन्न चामलको बन्दोवस्त गर्ने काम पहिला मोडमा त्यस तर्फ पनि ज, पञ्चवाटै नजर भयो । तर ९-१० दिन पछि सो काम द,. क. ज, (हाल जङ्गी-लाठ) मोहनशम्गेर जङ्गबाट नजर भयो । वाहाँलाई मद्दत दिने क, भैरवशम्शेर र क, शम्शेर विक्रम थिए ।

| छ 00

(२) घाइते र बिरामीहरूलाई औषधि गराउने काम-यो काम म माथि पने आयो ।

(३ ) पानी-काज-सो जनरल भचण्ड शम्शेरबाट नजर भयो।

(४) बिजुली र टेलिफोन-ज, कृष्णशम्शेर । वाहाँ मनि क, चेतशम्शेर र मिष्टर किस्वनै थिए ।

(५) ल्ोक-रक्षा-सो पनि ज, पझबाटै नजर भयो । सो काममा वाहाँलाई मइत दिने अरू अफिसरहरू पनि थिए।

(६) पुलिस--स्यसको तैनाथबाला ज, सूयंशम्धेर होइबक्सिन्थ्यो ।

(७) पढ्टन फौज--तिनीहरूबाट लोक-रक्षादेखि लिएर हरेक किसिमको काम हुन्थ्यो । ज, पच्चको अधीनमा यियो।

(८) शहर सफाइ--यो काम अस्पताल र म्यूनि- सिपल अड्डाबाट भयो।

यी माथि लेखिएका विभागहरू वाहेक सेन्सस लिने, डाउँ-ठाउँको रपोट जम्मा गर्ने, जङ्गलमा डाँडा भाटा काटे-

त) को हेरचाह गर्ने, इत्यादि अरू शाखाहरू पनि क्रमै सँग उत्पन्न भए । ( ख ) भूकम्प पछिको अवस्था

सबैलाई बास र खानाको दुःख पर्ने आयो । ५-६ दिनसम्म घर वस्ने १०० मा८।१० जना पनि होओइनन्‌। धेरैका घर चिरा-चिरा भएका र सद्दे घर भएकाहरू पनि धेरै जस्ता डराएकाले बासको कठिनता पर्ने थयो। राजधानी खाल्टो भित्रमा मात्रै पनि जम्मा ५५७३९ घरमा नोक्सान पने गयो, अर्थात्‌ १०० मा ७० घर नोक्सान भए । १-२ दिनसम्म त कसै-कसैले रुख मनि बसी रात बिताए । टुंडिखेल र भँडारखाल बगैंचा लगायत सबै सरकारी ठाउँमा वस्ति वस्न शुरू भयो। वारीहुनेहरू आफ्ना-आफ्ना बारीमा बसै । टुँडिखेलमा दुनियाँहरूको लागि सरकारी पाल टाँगियो, तर सबैलाई कसरी पुग्न सक्तथ्यो १ अफिसरहरूलाई पढ्टनियाँ पालहरू बाँडिए | नभत्केका सरकारी घरहरूमा पनि मानिस राखिए । खास गरी परदेशी-हरूलाई सुविस्ता दिने उद्योग भयो। त्रि- चन्द्रकालेज र गेष्टहाउसमा परदेशी र कोही-कोही नेपाली-

क»

हरूलाई राखे । आफ्ना आधारमा परेका परदेशीहरूको सुबिस्ताको रुयाल गर्ने कतैन्य सम्झी तिनीहरूलाई शकेसम्म सरकारले सुबिस्ता दिए । बास नभएका शहर- बासिन्दाहरूलाई ठाउँ-ठाउँमा सज्जनहरूले आफ्ना खेत बगैँचामा बस्न टहरा बनाइदिए । जमल (रानीपोखरीको उत्तर ज, प्रतापशम्शेरको जग्गा) मा करीब १०० जनाको बस्ति त्यही हिसावबाट बन्यो । १-२ जङ्गल बाहेक डाँडा भाटा काट्नाको निमित्त सरकारी बनहरू दुनियाँको लागि खोलिए। गाउँ-गाउँमा पराल भएकोले छ्यामा चाँडै बनाए । तर शहरमा केही कठिन पने गयो--पराल भकारिको भाउ धेरै नै बढ्यो। कर्कटपाता, कपडा र टार्पोलियनहरूको छत गरी बसे। हप्ता दिन जति बिते पछि आफ्ना-आफ्ना पक्की बास पट्टि दृष्टि दिन थाले । घर चाँडै वनाउन नशक्नेहरूले टहरो वा बलियो छ्ाम्रो बनाउन थाले । घर मर्मेत गर्नेहरू घर तिर लागे, परन्तु त्यस्ताको गिन्ति बहुतै कम थियो ।

बास पछि खानाको हा-हाकार पने आयो । घरले धेरै अन्न पुरिएको र बाहिरबाट पनि अन्न आउन कठिन

(२३६)

देखि-एकोले अन्नको भाउ ज्यादै बढ्न गयो । फेरि गाउँ- गाउँ तिर कृत तिर्ने बखत भएकोले धेरैका घरमा धान मक्कै जम्मा गरेका थिए । घरले पुरिई धेरै अन्नको नोक्सान हुनगयो। कृत बुझाइ नसकेका रैतिहरूलाई दोहोरो आपत्‌ पने गयो ।

तसथै राजधानी भित्रका गाउँ-गाउँमा र पहाडमा समेत रैतीलाई अन्न विषे विशेष कष्ट पनै गयो। भएको अन्न माटो लागि हाल्यो, किँन्‌ भने पनि पैसा हैन--कस्तो आपत्‌ पन्यो होला ! पैसा भएका शहर-वबासिन्दाहरूलाई त ३।४ दिनसम्म कठिन पन्यो भने उनीहरूको कस्तो हालत भयो होला ! सो बिचार गर्ने शकिन्छ । अनि- कालको डरले सबैले थोर-थोरै खान थाले । धेरै जस्ता गाउँलेहरूले मकै भटमास खाई पेट पाल्न थाले। पछि- पछि पुरिएका चामल माटोबाट केलाई पेट पाले। सर- कारी गोदामबाट केही दिनको लागि धान ईुटाउँदै दुनियाँलाई चामल बेचियो । त्यस काममा अफिसरहरू खटिएका थिए; जथाभावी नब्रेची दरकार परेकोसम्म मात्र बेचिने मबन्ध भयो । साहु महाजनहरूको पुरिएको

(1000 । अन्न भिक्ग र सो अन्न दुनियाँलाई बेच्नालाई पस्टनियाँ अफिसर र सिपाहीहरू गर मद्दत दिए । धान छुट्ने कल हुनेहरूलाई ठाउँ-ठाउँमा ती कलहरू खोएन लगाइयो । अन्नको कम्ति भएको बखतमा झन्‌ उछ्टो बालकदेखि बूढासम्म-सबैको भोक जाग्यो (खुलामा बसेर हो वा केले होईशवर जाने) । त्यस बखतमा यस्तो हुन्नु दशा जस्तै भयो । कोही-कोही साह महाजनले अन्न लुकाएर अन्नको भाउ बढेकोले “साह महाजनले यस्तो बखतमा ज्यादा नाफा लिन हुँदैन, साबिककै दरमा अन्न बेच्नु पर्छ, अन्न लुकाउन पाउँदैनन्‌, नत्र सजाय हुन्छ” भन्ने इस्तिहार जारी भयो । साथ-सायै किन्नेहरूलाई चाहिने जति मात्र बेचिने गरियो, नत्र पछि महँगोमा वेच्नाको खातीर एउ- टैले पनि धेरै किन्ने सम्भव थियो। बिजुलीको पावर हाउस र रोपवेमा केही नहुन्नु बहुत भाग्यको कुरा भयो। स्यसले गर्दा रोपवेले ७ गते देखि पूरा काम दिन थाल्यो। मधेस तर्फबाट अन्न आउन शक्यो । फेरि केही दिनसम्म अन्न सिवाय अख केही माल पनि ल्याइएन । त्यसले गर्दा अन्नको दुःख हरायो र साहु महाजनलाई पनि

0) 0)

साबीकको मोलमा बेच्न कर लाग्यो र अवस्थाको फायदा उठाई ज्यादा नाफा लिन पाएनन्‌ । रोपवेले निक्कै ठूलो काम दियो। सो रोपवे मेरो स्वगेवासी जीज्यूबुबा श्री ३ महाराज चन्द्रशम्शेर जङ्गबहादूर राणाका पालामा खुलेकोले दुनियाँले झ्रृतज्ञता साथ वाहाँको नाम सम्झे । यो पहिले हप्तासम्मको कृत्य हो । परन्तु गाउँ-गाउँमा भने १५१६ दिन पछि मात्र बेच्न पठाउने मबन्ध भयो। ठाउँ-ठाउँमा अन्नादिहरू लरिबाट लगियो ता पनि बाटो बिग्रेकोले टाहा-टाढा गाउँमा पुच्याउन ग्रुशकील भयो (पहाड तर्फको त कुरै छाडौं )। शहरका गरीबहरूलाई सरकार तर्फबाट सिधा बाँड्ने मबन्ध भयो । स्वयं-सेवक- हरूले समेत यस्ता धेरै भोका गरीबहरूलाई मद्दत दिए । तर गाउँ-गाउँ तिरका गरीबहरूको केही दिन वाद मात्र सिधा पाउने बन्दोबस्त भयो ।

तीन शहर भित्रको धारा र पाइपहरू समेत ठाउँ- ठाउँमा विग्रेकोले पानीको पनि केही दुःख पने आयो । खास गरी माघ ४।५ गतेले त डरलाग्दो स्वरूप लेला ज्ञस्तो भयो, तर ग्रुख्य रिजभ्वायर ( पानीको मोहान )

(०?

हख्मा बिशेष नोक्सान नभएकोले चाँडै मर्मत हुन शक्यो। तर पानीको केही कम्ति नै भएकोले दिनको दुइ टायम मात्र पानी छोड्ने बन्दोवस्त भयो । पहिला पटकको हा- हाकारमा पानी नपाउँदा कृंबा र पोखरी समेतबाट पनि पानी खान थाले । सद्दे रहेका घाराहरूमा ज्यादा भीड हुन्थ्यो । हप्तादिन पछि सो पट्टि डर हराउँदै गयो । तर शहरमा भन्दा पनि गाउँ-गाउँमा त्यस बिषयको वर्ता सङ्कष्ट देखियो । त्यहाँ कुलो र कृंवाबाट पानी खान्थे । परन्तु भूकम्पले धेरै जस्ता कूंवा बिगारी दियो र कुला- हरू घरका थुपाले पुरिए । ढुङ्गेघारा ननीक भएका ठाउँमा त केही सुबिस्ता भयो, तर कंवा मात्र भएका ठाउँमा पानीको ज्यादा हा-हाकार पर्ने गयो । व्युवबेल पनि जगेरा नभएकोले केही मद्दत पाएनन्‌ । ज्यान थाम्ना निमित्त मैला पोखरीको पानी पनि पिए । जब २३ महिना पछि कुवा र कुलो सफा पा्नेशके, अनि मात्र पानीको सङ्कष्ट हराउन गयो ।

पेट्रोल (मोटरकारको तेल) को मौजात कम भएकोले जथाभाबी खर्च हुन नपाओस्‌ भन्नाको लागि पहिलो अवस्थामा सरकारले त्यस उपर पनि दृष्टि दिनु पन्यो ।

क क 0 ।

खास गरी पहिलो हप्ता भित्र आत्तिएका दुनियाँ- हरूमा आज यस्तो हुन्छ, भोली यस्तो हुन्छ भनी अनेक किसिमका फटाही-हल्ठाहरू पनि उड्न थाले, पत्यार पनि पर्ने थाल्यो-आचिएको मनमा नराम्रो कुराको असर पर्ने केही बेर लाग्दैन । त्यसैले आत्तिएका -जनताका मनमा शान्ति दिलाउनाको जरुरी देखियो । प्टनियाँ सिपाही- हरूले आफ्ना घर संझेकाले तिनीहरूलाई पनि धैये र उत्साह दिनाको आवश्यकता थियो । सो काम प. क, ज, ( हाल चीफ ) पद्नशम्शेर जं, ब, रा, बाट राम्रो सँग भयो । “हामी गोरखाली सिपाही हौं, लडाइँ र यस्तो बखतमा धर्म छाड्न हुन्न, अर्काको उपकार र उद्धार गर्नु पर्दछ, अहिलेको परिश्रमले पछि पुण्य मिस्दछ | आफ्ना इज्जत र गौरव नफ्याँक ।” इत्यादि दिल्लासा र उत्साइ- रद वचनबाट धेरै उत्साइ उत्पन्न गराइबक्सियो । त्यस बखत टुँडिखेल एक म्रुखुय जम्मा हुने ठाउँ थियो । सब स्पीचहरू त्यहीँको खरिको बोटबाट हुन्थे ।

पाँच छ दिनसम्म हररोज यो उत्साह दिने उपाय चलिरब्ो । त्यस बखतमा लोकलाई उत्साह दिलाउनाको

७0 0 ।

खातीर वुद्धि र परिश्रमको बिशेष दरकार पत्यो। ज्ञातिको महत्व, जापानको यस्तै दशा, आफ्नो कर्चेव्य र ईश्वरको भरोसा- इत्यादि विषयको बखत-बखतमा दुनियाँलाई बोध गराउने उपाय भयो । त्यस्ता बचन- हरूले मानिसको मनमा धेरै सान्त्वना दिलाए ।

चोरी, लूटपीट हुने बढ्ता सम्भव यस्तै मौकामा हुन्छ । चोरहरूबाट बर्ता चोरी हुन लाग्यो । शहरमा मात्रै होइन कि गाउँ-गाउँमा समेत चोरहरूले शिर उठा- उन थाले । दुनियाँहरू भने कानून माफिक रहे, परन्तु यो चोरहखूले गर्दा झन्‌ वर्ता अतास पर्ने गयो । भूकम्प- को दिनै देखि ठाउँ-ठाउँमा पालो थप र शहरमा पुलिस- को कढा चेवा र कहा रमन हुन लागेको थियो ता पनि माघ ५ गते देखिन्‌ शहरको गुख्य-मुरुय ड्यौढि, वस्ति, धन- माल धेरै भएका ठाउँमा सिपाहीहरूलाई बन्द्क गोली गठ्ठा दिइ अखडा राखिए । साथ-साथ लोक्रक्षाको खातीर “जङ्गी-कानून” पनि जारी भयो ;--

(१) खास चोर वा शङ्काका चोर जस्ता भाएता पनि साबिकको इन्साफ पाउँनेछैनन्‌ ।

(२२)

(२) त्यस दिन ( माघ ५) देखि बेलुकाको ८ बन्ने भन्दा अघि र बिहान तोपचले पछि मात्र घर बाहिर निस्कन पाउने । सो टायम भन्दा ढीलो वा अगाडि बाहिर भेट्टाएमा कडा सजाय हुनेछ ।

(३ ) चोरलाई मारिदिए केही बात लाग्दैन ।

(४) पिकेट ( अखडा ) का सिपाहीहरूलाई-- श्षाङ्का परेको मानिसलाई तीन पटक सोध्नू, केही जवाफ दिएन वा भाग्न लाग्यो भने पक्रने कोशिश गर्नु, सो नशके गोली पिलाई मारिदिन्‌” भन्ने उर्दि भयो । जर्नेल, भारा- दार, अफिसर-जस-जसको बन्दूक थियो उनीहरूका घरमा पनि चोरलाई मारेमा बात लाग्दैन भन्ने उर्दि जारी भयो।

काठमाडौं शहरभित्र मुख्य दोबाटो लगायत ठाउँ- ठाउँमा जम्मा ७२ पिकेट थिए । काठमाडौं भित्रको यो पिकेट बाँड्ने काममा ४ डोर गरी डोरैं पिछे ११ अफि- सर तैनाथवाला गरी राखिए । पछि क्रमै सँग पिकेटको गिन्ति घटाउँदै लगी वैशाख १० गते सम्मा सबै पिकेट झिकिए । पाटन-भाद-गाउँमा पनि त्यहीँकै बुगेडबाट

(३३) काम चलाइयो । त्यस माथि राती रमन घुन्लालाई थप अफिसर सिपाही खटिए । राणाजी अफिसरहरू पनि भदगाउँ, पाटन, लगायत गाउँ-गाउँमा राती-राती पेट्रोल ( रमन ) को काममा खटिए । अखडा अ्रखडाका र दरबारका पालेहरूले बीच-बीचमा चोर उपर गोली चलाए । कोही नगारिए ता पनि काठमाडौं शहरमा मात्र करीब २०।३० चोर पक्रिए । यी चोरहरू मध्ये एउटा सिपाही पर्न आयो । त्यस उपर फौजले गरेको घृणा हेर्ने लायकको थियो। स्यस चोरको दाइ लगायत धेरैले स्यसलाई ज्यानको सजाय दिनुपर्ड भनी जिक्रि गरे । चोरहरुलाई स्याई खुला टुंडिखेलमा कोर्राले पिट्थे । बास्तबमा भुण्ड्याउने इरादा थिएन ता पनि नसियतको लागि “भुण्ड्याउने वखत नआएसम्म झैलखानामा थुल्ू” भन्ने उर्दि हुन्थ्यो । यस्तो दण्ड बखत हेरी मना- सिव थियो--श्रसाधारण अवस्थामा असाधारण कार- बाइको आवश्यकता परि आउँदछ । यस्तो कारवाइर कडा पालो पह्राको फल बहुतै असल भयो--चोरी एकदम घट्दै गएकोले दुनियाँको आत्तिएको मनमा आधार

(३४)

हुन थाल्यो । यसरी शान्ति मिलेकोले सरकार उपर तिनीहरू कृतज्ञ भए ।

चोट-पटक लागी घाइते हुने धेरै भए । अस्पतालमा समेत नोक्सान पर्ने गएकोले घाइते बिरामीहरू पाल वा छ्ाप्रामा राखिए । जनाना अस्पतालमा सुत्केरी राख्न एक बेग्लै ढाउ' छुव्याएको थियो। गाउँ-गाउँतिर औषधि दिन घोडा चढी डाक्टर कम्पाउण्डर गए । राजधानी भित्र ठाउँ-ठाउँमा गरी जम्मा ४ र बनेपामा १ जम्मा ५टेम्पोरेरी अस्पताल खडा गरियो । पढ्टनियाँ कम्पाउणडरहरूलाई प्रथम चिकित्साको निमित्त औषधि पट्टि दि राजधानी भित्रका गाउँ र नजीक-नजीक पहाड तफौ सद्रैबाट पठाए । प्रथम चिकित्सा गर्ने काममा स्वयं-सेवकहरूबाट पनि वेस मद्दत भयो । त्यसमा थप कोही-कोही भूकम्प- सेवकहरूले अस्पतालहरूको काममा पनि सहायता दिए । राजधानी भित्रमा करीब १४००० मानिसको औषधि भयो।%

त्यस बखत मानिसहरूको वास र खानाको केही

क अरु बयान छैठौं भागमा ढेखिएको छ ।

(५)

कान नभएकोले केही रोग (खास गरी हैजा टाइफायड) फैलिएला भन्ने डर र सम्भव थियो । शहर लगायत सबै ठाउँमा मैला पोखरीको पानीले काम चलाउन थालेकाले भन्‌ डर भयो । सो डर निवारण गर्नाको खातीर कूवा र पोखरीमा औषधि ( पोटास ) हालियो । डाक्टरहरू- लाई शहर-सफाइ जाँचमा पठाए, दुनियाँको टट्टिमा औषधि हाल्न लाउने इत्यादि बन्दोवस्त भयो । यी कामहरू अस्पताल र म्युनिसिपल अड्डा मिली गरे । त्यस वखत केही रोग फैलिएको भए धेरै ज्यानको नाश हुन जाने सम्भव मात्र होइन कि दुनियाँहरूमा ज्यादा अतास पनि पर्ने जाने थियो ! फाट-फुट बिरामी हुन्ये ता पनि केही रोग उठेन, यसैको निमित्त हामी ईश्वरलाई धन्यवाद सपर्पण गढेछौं ।

बाहिरपष्टिको पहिला खबर माघ ७ गते राती बेतार- कलबाट सुनियो । बिजुलीको पावर हाउसमा केही नभए- कोले बिजुलीको इञ्जिनियर आर्‌, किस्वनेले करेण्ट ल्याई आफ्नो बेतार-कलबाट बाहिर मुग्लानपट्टिको खबर दिए। सो खबरबाट हिन्दुस्थानको पूर्व-उत्तर खण्ड ( अर्थात्‌

00 0 | बिहारको उत्तर भाग ग्रुजफ्फरपुर, मुंगेर, दरभङ्गाहरू) मा ज्यादा नोक्सान भएको थाह्वा भयो । त्यसबाट नेपालको पश्चिम भाग बचेकोल भन्ने अञ्जाम गरियो। सो खबर पाउँदा धेरै आधार भयो । त्यस दिनदेखि दिनै पिछे २-३ वटा बेतारकलबाट खबर टिपियो। तर यहाँ बाट खबर पठाउने केही कल नभएकोले धेरै दिनसम्म अरु बाहिरियाहरूलाई हाम्रो देशको खबर लुक्र गयो । पहाड- तर्फको खबर पनि चाँडो आउन शकेन। नजीक १ नं. सम्मको माघ ४ गते सम्ममा र अरु ३।४ नं. को माघ ७ गते सम्ममा मानिस द्वारा खबर आउन थाल्यो । माघ १२ गते ( अर्थात्‌ भूकम्प गएको १० दिन पछि) मात्र श्री ३ कहाँबाट वडापत्र आयो । सो खबर भोलिपट जङ्गी निजामती अफिसरहरू जम्मा गरी श्री चीफबाट पढी सुनाइबक्स्यो । सवारीबाट पठाइवक्सेको -हजुरिया क्रदन्द्रबहादूर १० गते वीरगञ्ज आइपुगेकोले उसबाट सबारी र वीच बाटाको पूरा हाल-खबर थाह्वा पाइयो । बीरगञ्जबाट मानिस द्वारा पठाएको यहाँको पहिला खबर शी ३ कहाँ माघ ६ गते मात्र पुगेछ । त्यस बखत पश्चिम

१ कर ३

सिमाना महाकाली मा सवारी थियो । माघ १५ गते बाद क्रमै सँग साबीकको जस्तो हिन्दुस्थानबाट चिढी तारको आवत-जावत हुन थाल्यो; राज्यका टाहा-टाढा जग्गा- हरूबाट पनि हुलाक द्वारा खबर आउन लाग्यो ।

भूकम्पले सडकहरूमा चिरा--चिरा पर्ने गयो। भादगाउँ, साँखु, चापागाईँ, गोदावरी तिर मोटर चस्न नशक्रो भयो। तर गरुरुय-गुरुय पूलहरुमा थोरै मात्र नोक्सान भएकोले भादगाउँ र साँखुको सडकपा माघ & र ९ गते तिर देखिन्‌ मोटर चल्ने भयो। भीमफेदी- बीरगञ्जको बाटोमा केही नोक्सान नभएकोले मोटर चल्न बन्द भएन । अरु पहाडको बाटो खालि मानिस वा घोडा मात्र चल्ने भएकोले ठाउँ-ठाउँमा पैरो गएता पनि आवत-जावत र हुलाकलाई विशेष बाधा पने गएन । राजधानी ३ शहर भित्रका सडकहरू, भत्केका घरको थुप्रो र राशले पुरिएका थिए । सो सफा गर्ने काम पछि भती- बाट भयो । काठमाडौं र पाटन भित्र ३०-३५ दिन पछि र भादगाउँमा करीब ५०-६० दिन पछि मोटर बग्गि चल्ने भयो । बिजुलीको म्रुरुय घर केही नभएकोले माघ ७

(३२८)

गते काठमाडौंका कोही-कोही सडकमा बिजुलीवत्ति आयो। त्यसको २-३ दिनबाद्‌ देखि नै शहर बाहिरका घर र दुरबारहरूमा बिजुली-अजड्डाका मानिसले जाँची बिजुली- बत्ति बाल्नाको निमित्त हेरी-हेरी करेण्ट छाडिदिए । डुँडिखेलमा रहेका अस्पताल र पसलमा पनि माघ १२ गते सम्ममा बिजुली जडियो । तर शहर भित्र भने १॥ महिना पछिदेखिन्‌ मात्र साबीक बमोजीम भयो ।

स्वयं-सेवकदलहरूबाट पनि राम्रो सेवा र उद्धार भयो । दाम, अन्न उठाई गरीबलाई वाँडिदिने, घाइतेको औषधिगर्ने इत्यादि अनेक किसिमको सेवा भयो । भूकम्प- सेवक ( रीलिफ वर्केस )) महाराजा सर्भेण्ट सोसाइटि, जुद्ध-सेवा सम्मेलन-यी तीन दल थिए। तिनीहरूमा नेपाली, बिदेशी दुबै थरि थिए ता पनि वर्ता नेपाली नै थिए । यस्तो विषयमा स्वयं-सेवकको सेवा पहिलो हो ता पनि तिनीहरूबाट खुव राम्रो सेवा र काम भयो। पछि श्री ३ बाट पनि तिनीहरूको कामको निमित्त धन्यवाद प्रकट गरिबक्सियो ।

भूकम्पको पहिला झोक्काको समय अद्नुतको थियो-

(३६) हरेक मिनेट डरलाग्दो थियो । दुःखीको उद्धार होस्‌ भन्नाको लागि जे परिश्याए पनि खुशी साथ मेइनत गर्ने बखत थियो । परस्परमा मदत गर्नाको फायदा र दरकार पनि त्यसै बखत देखियो । कोही-कोही जर्नेल, अफिसर, सज्जन र सिपाहीहरूको मेहनत प्रशंसा लायकको थियो; तर हरेकको बहादूरी विषयमा भिन्नभिन्न गरी लेरुनालाई यो सानो लेखमा ठाउँ नभएकोले नलेखेकोहुँ । मौका अनुसारको परिश्रमबाट दुनियाँको मनमा भरोसा र भक्ति बढ्न गयो । त्यस वखत अफिसर तथा फौज, सिपाही- हरूको एउटा ठूलो जाँचको समय थियो । श्री पशुपति- नाथको कृपाले सो जाँचबाट राम्रै सँग उत्रे । (ग) श्री ३ महाराजको फिर्ती सवारी

श्री ३ महाराजको सवारी त्यस बखत पश्चिम महा- कालीमा थियो भन्ने छुरा अघि लेखिसकेको छु। त्यहाँ पर्ने गएको असर यहाँ लेख्न प्रसंग-बिरुद्ध परोइन । तपसीलको वयान त्यहाँ गएकाहरूको वयानबाट चुनेर लेखेको हुँ;--

“माघ २ गतेको केही दिन अगाडि देखिनै शिकारमा खडेरि पर्ने थाल्यो । पौष ३० गते खालि पन्यो, माघे

(४०)

संक्रान्तिमा पनि दुइ मुजूर मात्र गरे । माघ २ गते (उही भूईँचालो गएको समय ) सवारी शिकारमा थियो। हात्तीमा सवार गरेकाहरूले धक्का अलिकति पनि थाह्दा पाउन शकेनन्‌ । क्याम्पमा बस्नेहरूले भूइँचालोको पूरा चाल अनुभव गरे ता पनि उतातिर यहाँ गएको जस्तो ठल्लो नगएकोले घरतिरको सोध-पूढलाई श्री ३ महाराजबाट तार त पढाइबक्सियो, तर यत्रो दुर्घटनाको पेरैलाई सपना पनि थिएन । १--२ दिन पछि बिहारतिरको कुसमाचार आउन लाग्यो। अनि नेपालको पनि अनि- थित दशाको सपना देखिन लाग्यो, आकाशको अनुहारै नराम्रो सुझन लाग्यो । माघ ६ गतेको साँझतिर पहिला तार तथा खबर पुग्यो ।

माघ ७ गते श्रीपश्चमीको दिन श्री ३ महाराजबाट “हाम्रो उहाँ ठूलो भूइँचालो गएछ । धन जनको धेरे नोक्सान भएछ'"""न इडबडाउ, रेल पनि बिग्रेकोछ “मत छोटकरी हिसाबले चाँडै उहाँ पुग्न शक्तयें, तर मेरो सवारी साथ आएका सबलाई जुट्श्ुटिएको मनमा पडिछ्योडेर आफू मात्र अगाडि जान चाइन्न”“बहाँ पुगेपछि जो चाहिँदो

न बर परे बन्दोबस्त गर्नेछु" “धन्दा न मान भनी फौजलाई हुक्म

माघ ९ गते काली-तटको ढकनाबाधमा मण्डप खडा गरी विधिपूर्वकको १००० गाई दान भयो, जुन पुण्य भूईँ- चालोमा मरेकाको उद्धारलाई वक्सेको कुरा श्री ३ महाराज- बाट वक्सेको बक्तृतामा परेको यस पुस्तकमा लेखिएकैछ।

ग्रुग्लान पट्टि रेल पूल भत्केकोले केही दिनसम्म श्री ३ महाराजको सवारी महाकाली मै रोकियो । रेख्ने- कम्पनीहरूले सबारी चाँडै फिर्ने शकोस्‌ भन्नाको लागि बाटो मर्मत गर्ने काममा र इस्पेसल रेल पुग्याइदिने काममा खूव दिल दिएका थिए ता पनि जोद्दा-जोड्दै केही दिन लागेकोले माघ १५ गते मात्र त्यहाँबाट यस तर्फ सवारी रमाना हुन पायो। सवारीको बन्दोवस्त मिलाउने मेरा बुवा ज, ( हाल पू. क. ज. ) बवर शम्शेर ज, व. रा, होइवबक्सिन्थ्यो । सबारी फिरेको तपसीलको बयान गोर्खापत्रमा लेखिएको थियोः--

“माघ २ गतेका घटनाको खबर सवारी नयाँ गुलूकका बीचमा होइबक्सेको बखतमा पुगेछ । तुरन्त

(१, )

सो ठाउँबाट मुलुकका सिमानामा सवारी भइवबिसिई यहाँ फिरिबक्सने कोशिश भएछ, तर बिहार-प्रान्तमा पनि यस भूइँचालाले ज्यादै बिगार गरेकोले रक्सौल- वीरगञ्जमा सवारी हुने बाटो बिलकुल बन्द भएको रहेछ । तसथ रेलको अर्कै बाटो सवारी भइ नारायणी नदी पनि साधारण डुङ्गाबाट तरिबक्सिई कष्को परवाह नराखी भिकनाठोरिमा हाम्रो गुलूक टेकिबक्सिएछ । बाटामा बीरगञ्जमा पनि सवारी भई मोटरबाट उत्रिवक्सी भत्केका ठाउँ एक-एक गरी नजर भई त्यहाँका साह-महा- जन, बासिन्दाहरूलाई आश्वासन प्रोत्साहन बक्सिएछ ।”

सवारी वीरगञ्ज पुगेदेखि फोनबाट दिनै पिछे यहाँ कुरा हुन्थ्यो । पहाड, मधेश तर्फ दौडाहा जाँच गर्ने गएका जर्नेल, करणेलहरूलाई “पीडितोद्धारको काम गर्ने स्यहीँ १२ महिना बढ्ता बस्नु” भन्ने उर्दि पनि गयो । पल्टन, फौज साथ-साथमा लिइ सबारी भएकोले माघ २२ गतेमा नेपाल राजधानीमा सवारी आइपुग्यो । दुनियाँ लगायत सबै सरकारी कामदारले बाह्याँको खुव सत्कार गरे। सरासर टुँडिखेलको खरिको बोटमा सवारी भई वाहाँबाट तपसीलको स्पीच वक्स्योः--

|

“भाइ हो!

बडो अफशोसको कुरा छ कि मैले कस्तो नेपाल छोडेको थिएँ, अहिले कस्तो देख्नु पत्यो। के लाग्यो, द्वैबी विपत्तिलाई सहनै पर्दो रहेछ्ठ । उनको लीला अपार छ। यो भयानक भूकम्पले बिह्ार-प्रान्तमा पनि मोति- हारी, ग्रुजफ्फरपुर, मुंगेर आदि धेरै शहर नाश हुन गए; बाठो पनि जताततै बिग्री रेल समेत बन्द हुन जाँदा आउन पनि ढीलो हुन गयो ।

«यत्तिकै नभए पनि यस्तै विपत्ति ठीक शय वर्ष अगाडि नेपालले भोगेको थियो । उस बखतमा पनि हजारौं घर नाश हुन गई धेरै दिनसम्म साराले छाउनि र अरु यताउतिको मैदानमा बस्नु परेको थियो । त्यस बेलामा बिग्रेको शहर, बस्तिको जीर्णोद्धार गरी फेरि जस्ताको तस्तो गराए झैं अहिले हामी सबैले हिम्मत नहारी उत्साह बढाई भएको नोक्सान चाँडो मेट्ने उपायमा तन, मन, धन लगाउनु पर्दछ ।

“हाम्रो यहाँ त कहिले काहीँ मात्र ठूलो भूकम्प हुने हो) जापानमा बारम्बार गइरहन्छ ता पनि जति पट

(४४) बिग्यो उतिपल्ट पुरानो शहरको जीर्णोद्धार गरिहाल्द्छन्‌। त्यस्तै हामीले पनि उत्साइ वढाई अगाडि बढ्नु पर्दछ, पछि हट्नु छुँदैन ।

“आहिले यहाँ धेरै जसोले पालको, छप्पडको, मैदान- को वास गरी निर्बाह गर्नु परिरहेको छ । क्या छोटा क्या वडा, भाय; सबैको यही हाल छ ! “लयुँ-ज्य्‌ परे अवस्था स्यौं-त्यौं सहै शरीर |”

4्यस अवस्थामा मैले गर्नु पर्ने गरिरहेकैल्लु । अव पनि गरी हुनेसम्म गर्नामा बाँकि रारुने छैन । यस्तो विपत्तिको अवस्थामा पहिले गर्नुपर्ने खाने-पिउने, वस्ने ठाउँको भबन्ध मिलाउन पर्नेमा जस्तो हाम्रो आशय थिथो, त्यस्तै कम्याण्डर-इन-चीफ) जङ्गी-लाठ, दक्षिण तर्फी लगायत भाइ, छोरा, भारादार, अफिसर-पगरी, जङ्गी, निजामती सबैले बखत अनुसार बन्दोबस्त मिलाई काम गरेको सुन्न पाउँदा हामीलाई सन्तोष लागेकोछ । यसमा तिमीहरू सबैलाई धन्यवाद छ।

«खेती-पातीमा एक जनाले अर्काको काम सगाउने मदत गर्ने चलन हाम्रा रैती दुनियाँमा चलिरहे झैँ यो

(०५)

दुर्घट अवस्थामा पनि सबैको हितको निमित्त परस्परको मद्दत र उपकारमा दिल झुकाउनु पर्दछ ।

शरैयं घारण गरी उत्साह बढाई, सहयोगमा लागी काम गरेको पप्मा चाँडैनै दुःखको शमन नभई छोड्ने- छैन । साहू-मह्ाजन, वेपारीले चीज वस्तुको भाउ नबढाई सर्वसाधारणलाई चाहिने दरकारी चीज पुप्याइदिने, ज्यामी, ज्यालादारी, सिकर्मी, डकर्मी, कालिगदहरूले ज्याला मजूरी नबढाई मेहनत र इमान्दारी साथ काम गरिदिने र बलियाले निर्धाको हेरचाह र हार-गुहार गरि- दिने इत्यादि यी सबै सहयोग पट्टिकै काम हुन्‌ । दस्सा भडकतिर नलागी एक जिउ भई सहयोगमा लाग्यौ भने यो दुर्घटनाको असर चाँडो मेटिन जाने मात्र होइन कि हाम्रो यो प्यारो जन्मभूमि नेपाल झन्‌ उच्चो पद्मा चढ्न जाने छ, अहिले कुरा भन्दा कामको बेला हो । अस्लाई परेको टु;ख आफूलाई परे जत्ति कै संझी हामी सबैले काम पट्टि लाग्नु उचित छ।

“बिपत्कालमा धैयं धर्नु भन्दधन्‌, धै्यगर, नहृडव- डाउ, एक चित्त भई कामगरेपछि मरमेश्वरले हाम्रो मनो- बाञ्छा पुच्याइदिनु हुन्यैड ।

(४६)

खढुघेटनामा अकालमत्यु भएका प्यारा ती प्रजाहरू- लाई संझदा मन झन्‌ सार्दै रुन्छ । यस पालि महाकाली- का तीरमा मैले सहस्र गोदान गरेको पुण्य तिनीहरूलाई दिन्छु, त्यस धर्मको प्रभावले तिनीहरूको परत्र सुश्रियोस्‌ ।

“पश्चिम पट्टि त विशेष केही भएको खवर छैन। पूर्वतिर भने जोडसँग भूकम्प भएको हुनाले तिमी पूर्विया जङ्गी निजामती दुबै थरि जागीरदारहरूलाई घरको घन्दा लागेको होला घरबिदामा कट्टी नहुने गरी १० दिन घर वस्न बिदा वक्सेको छु, यिनीहरू फर्केर आए पछि जरूरी भएका पश्चिम पट्टिकाले पनि बिदा पाउनेछौ ।

कैले पल्टन तर्फ व्यारेक खडा गरेर सिपाहीहरूलाई सुबिस्ता गरँला, मुलुकमा पनि बन्द-व्यापारहरू बढाई कलकारखानाहरूबाट पूरा तबरले यस मुलुकको उन्नति गरी तिमी दुनियाँहरूलाई सुख-सुबिस्ता दिलाउँला भन्ने ठूलो उमेद लिएको थिएँ, तर के गर्नु ! हेर !

“मनसा चिन्तित चान्यत्‌ अन्यष्ै दैवचिन्तिम”

“ेशवरको यस्तै इच्छा रहेछ, मेरो इच्द्या पूर्ण हुन पाएन किन भने अव त मैले यही बिग्रेको कुराको सुधार

(४७)

गर्ने काममा तन, मन, चन र जन समेत लगाउनु पर्ने आवश्यक पर्ने आएको हुनाले म त्यस कुरामा लागिरहेको हु । अब तिमीहरू सबैले त्यसै कुरामा आफूले गरी हुने कुरासम्मको सह्दायता गन्यौ भने यो बिग्रेका कुराको चाँडैनै सुधार हुन आउला भन्ने मैले ठलो उमेद राखेकोछ्ु ।”

झनि भूकम्पको वे्ामा काम गर्नेहरूलाई आफ्नो धन्यबाद मकट गरिबक्स्यो । सबारी फिरेको भोलिपतट नै काठमाडौं र पाटन शहरहरू र वस्तिहरू नजर भयो । ३-४ दिन पछि-देखि धमाधम पीडितोद्धारको कामको लागि के गर्ने भनी छलफल शुरू भयो। बाटोमा फिर्दा आफैंसँग ल्याइबक्सेको रग कम्बलहरू पनि राजधानी भित्रका गरीबहरूलाई बाँद्न लगाइवक्सियो । ठाउँ-ठाउँा सबारी भई आफैबाट पनि दाम र रगहरू बाँडि-बक्सियो । तिनीहरूलाई सिधा बाँड्ने काम ( जुन भूकम्पको केही दिन पछि शुरू भएको थियो) मा भाइ छोराहरूलाई समेत खटाई बाँड्न लगाइवक्सियो । भूकम्पको नोक्सानको उद्धार र पीडितहरूको सहायता कसरी गर्ने भन्ने छलफल चलि-रखयो । सो साथ-साथै घर नभएकाहरूलाई छाउनि-

(८) मा बस्नको लागि टहरो (छाप्रो ) बन्न थाल्यो; अरु ठाउँमा पनि धेरैले बनाए । सो बने पछि टुंडिखेलका बासिन्दाहरू टुंडिखेलबाट एक-एक गरी क्रमै सँग गए । १५-१६ दिन पछि त खालि पसलहरू मात्र बाँकि रहे । तै पनि छाउनिमा बस्ने थोरै मात्र भए । धेरै जस्ता टहरा खालि नै रहै । खुलामा बस्न हाम्रा दुनियाँहरूमा रुचि हुनेले पनि घरबारको समेत हेर बिचार गर्नु पर्ने हुनाले सकस सहेर पनि धेरैले बरु ढ्विंडिमा भए ता पनि गुज- रान गर्ने तम्से। तर अफिसर, सिपाही लगायत धेरैनै पछिसम्म पनि भूकम्प-काजमा खटिएका थिए।सो काम अझ पनि चलिरहेकै छ । पाटन, भादगाउँको बूगेड- मा पनि सोही बमोजीम काम भयो । फाल्गुन १ गते शिवरात्रिको बढाइँ भयो; तर भत्केका घरहरूको यस्तो हालत थियो कि धेरै आवाजले पनि वर्ता भत्कन जाने देखिएकोले कम राउण्ड दिई साना-साना तोप र थोरै बन्दकहरूबाट बढाइँ गर्ने काम भयो । त्यस पालिको शिवरात्रिलाई नेपाल आउन विदेशीहरूलाई मनाइ भएकोले भीड कम भयो । तिनीहरूलाई आउन दिएको भए

(६)

बस्ने ठाउँ दिन शकिन्नथ्यो, रोगहरू बढ्ने पनि सम्भव थियो । यस्तो मनाइ नभएको धेरै वर्ष भएको थियोता पनि त्यस बखत आवश्यकनै थियो ।

देश-देशावरका ठला-ठला सज्जनहरूबाट सह्ानु- भूतिको चिठी र तार आयो । अंग्रेज सरकार र बिदेशी पीडितोद्धारकदलहरूले सहायता दिने इच्द्या मकट गरे । परन्तु यी सबलाई धन्यवाद दिई “अहिले सद्दायताको दरकार ह्वैन” भनी जवाफ गयो ।%

गर्नुपर्ने कामको विचार र छलफल भए पछि “भूक- म्प-पीडितोद्धारक-संस्था” भन्ने एक अड्डा खुल्ने भयो । १९८० सालमा जापानमा गरे-झैँ गरीब भोकालाई खुवाउने, सापटी दिने, घर बनाउने, अस्पताल र म्यूनिसिपलिटि तिर हेर्ने इत्यादि वेग्ला-बेग्लै विभाग खडा गरी हरेक विभा- गको जिम्मा मुरुय १-१ अफिसरलाई दिने भन्ने कुरा पनि चल्यो । तर यस्ता प्रबन्धको सट्टा राजधानी भित्र ३ ग्मुख्य र ११ साना डोरहरू खडा गरी हरेक डोर पिछे ११ ताल्लुकवाला रही सबै विभागको जिम्मा लिई काम गर्नेर

कै आठौं भागमा सब लेखिएकोछ ।

॥ 0000 ।

स्यहाँ चाहिएको मद्दत प्रत्येक फाँटबाट लिने गरी राख्ने डहरियो । खडा भएको भूकम्प-पीडितोद्धारक-संस्था द्वारा भूकम्प-सम्बन्धी गै"ह पहाड मधेशको समेत निकासा दिने बन्दोवस्त गर्ने काम हुन लाग्यो ।

यो संस्था र पीडितहरूको लागि “रीलिफ फण्ड” खोलिवक्सिन र शाशा गरिरहेका दुनियाँलाई आफ्नो उदारहृदय थाहा दिइबबिसिन “फाल्गुन १८ गते खरिको बोटमा पल्टन, जङ्गी निजामती अफिसरहरू सबै जम्मा हुन्‌” भन्ने उर्दि भयो । भूकम्पको बखत खयं-सेवक भई काम गरेका मानिसहरूलाई पनि “त्यहाँ आउनू" भन्ने उर्दि भयो । यिनीहरू दुइ खण्डमा बाँडी अगाडि पट्टिन राखिए। पहिला खण्डमा मैले जम्मा गरेका विद्यार्थी, माएर र अरु- हरू समेत गरी भूकम्प-सेवकहरू करीब ५० जना थिए । सो गठको म्रुरुय काम गर्ने हेडमाष्टर रूद्रराज पनि त्यहाँ थिए । दोस्रो खण्डमा एकाउन्टेन्ट हनुमानभसाद कायस्थ- ले जम्मा गरेको 'महाराजा-सर्भेण्ट सोसाइटिका' र “जुद्ध- सेवा-सम्मेलन' का मारवाडी र नेपाली साह-महाजनहरू गरी जम्मा ४०-५० जना जति थिए ।ङ%

“कसी मागमा हेखिकोछ।

(५१)

स्पीच खतम भए पछि यिनीहरूलाई अगाडि बोलाई आफ्नो धन्यवाद प्रकट गरिवक्सी “यिनीहरूको नाम लेखी रारून्‌'' भनी अरहाइ पनि वक्सियो । यस्ता परोपकारी भूकम्प-सेवकहरूको कदर गरिवक्सनु श्री ३ महाराजको लागि खाभाबिकै हो । पहिला फेरा जमेका यस्ता भूकम्प- सेवकहरूको कदरबाट दुनियाँमा दु:खीको उपकार र सेवा गर्ने उत्साह र रुचि बढ्न जान्छ । सो बख-तको स्पीच तल लेखिएको छ ;--

“भाइ हो ! भयङ्कर भूकम्पले हाम्रो मुलुकलाई ठूलो हानि गरायो । प्रजालाई सुख र मुलूकको उन्नति तिरका उपाय उद्योगमा हामी लागिरहिवक्सेको तिमीहरूलाई थाहै छ। बीचमा अकस्मात्‌ यस्तो दैवी परियो । यसले गर्दा स्यो उन्नतिको उपाय-उद्योगलाई केही पछाडि धकेलेको छ ता पनि यो परिशआएको आपत्‌ टारी फेरि स्यो उपाय- उद्योगको बाटोमा चाँडै नै जाग्न शक्ने हुन शकौंला भन्ने दृढ निश्चय मानिरहेकोछु ।

“ग्रहका चालको असरले यस्तो सङ्कट परेको हो भन्ने यहाँ धेरैको मनमा विश्वास परेको छ। जोह्योस्‌, मुलुक"

(५२)

लाई यस्ता तरहको आपत्‌ अकस्मात्‌ आइपरेमा हाम्रो इच्छा आशय र आडर अनुसार भाइ, छोरा, भारादार, अफिसर, फौज, डाक्टर, गाएर, इञ्जिनियर, ओभर्सियर, विद्यार्थीहरूबाट र साह-महाजनहरूबाट पनि पहिले झट्टै हुनु पर्ने सहायताको काम राम्रो हिसाबसँग हुन जानु बहुतै सन्तोष-लायकको कुरो हो । आफूसमा सहानुभूति र राजभक्ति देखाई काम गर्ने ती सबैलाई धन्यवाद छ ।

“आपत्कालमा आपत्कालको घमे अनुसार हामीले चढ्न पर्देछ । त्यस्तो बेलामा हाम्रा अफिसर, सिपाहीहरूले र खदेशी, विदेशीहरूले समेत भत्के बिग्रेका घर, परखालले थिचिएका र पुरिएकालाई खोदली, पत्ता लगाई, झिक्रो काम गर्दा जिउँदै फेला परेकालाई बचाई, पुनर्जीवन गराइदिई जीव-दानको पुण्य लुटेका र झिकी जाँचि हेर्दा मरेका ठहरिएका जतिको लाश पन्छाई सद्दगत गराउने काम गरी तारीफ-लायकको काम गरेका छन्‌ । त्यस्तो अवस्थामा मुर्दा-छूतको दोष लाग्ने होइन । आपत्कालको घभैको कतेव्य पालनाले पुण्य मिल्दछ, यसका अनेक दृष्टान्त इतिहास र धमे-ग्रन्थमा पाइन्छन्‌ । यस्तो ठूलो

(०.३ दैबी परेको बेलामा त्यस्ता तरहसँग आपत्कालको कर्तव्य- पालन गर्नेहरूको कामको तारीफ म यहाँ खुशी साथ गर्दछु ।

“अहिले तीन शहर र चार भञ्ज्याङ भित्रका गाउँ- गाउँमा समेत दश फाँट गरी ठाउँ-ठाउँको हेरबिचार र बन्दोवस्तलाई पनि खटाइराखि बक्सेको छ । पहाड तिर पूव पष्टि गौंहा इलाकाहरूमा पनि हेरविचार र चाहिने बन्दोवस्त गर्नालाई जिल्ला-निल्लाका अफिसरहरूलाई खटाई, अर हाम्रा भाइ, छोरा अफिसरलाई पनि पढाइ- बक्सेको छ।

«यो आपत्ति आफू एक दुइ जनालाई परेको जस्तो ख्याल कसैले लिन हुँदैन । देशैलाई परेको संझनु पर्दछ । बेकामको फजूल कुरा बक्वक गर्ने बेला यो होइन । ठूला साना सबैले आफ्ना-आफ्ना शक्य अनुसार काम गरी मात्‌-भूमिको दुःख मोचन गर्ने मौका छ। हरएकले आफूसमा बन्धुभावको समझ मनमा लिई परस्पर सहा- यता गर्ने गनु पर्दछ । ठूला साना सबैबाट हुँदै रहने छ भन्ने आशा भरोसा मानेकोल्नु ।

(०४)

थहाम्रो यहाँ मात्रै भूकम्पबाट आपत्ति पने आएको होइन । बिहार-मान्तमा र हालसालै चीन, अमेरिका तिर पनि यस्तै किसिमको दैवी धन, जन, घरहरूको पनि ठूलो नोक्सान भइरहेको छ ।

“नेपाल चार भञ्ज्याङ भित्र र पहाड मधेश तर्फ पनि पालेको जङ्गल खुला गरी दिइबक्सेकाले बनेका कटेरा, छाम्राहरूुमा र टिनका शेडमा सरकारी पालमा पनि धेरै जसोले अहिले निर्वाह गुजारा चलाइआएका छन्‌ ।

यसरी बिपत्तिको पहिलो अवस्था धेरै समालिएर आएको छ ता पनि पछिको अवस्थाको रुयाल राखेर सबैले काम गर्दै जानु पर्दछ । घर धेरै बिग्रेका छन्‌, बनाउनु पर्दछ ।

“हाम्रा देशका बासिन्दाहरू परिश्रमी, उत्साही र मेहनत गरेर जीविका गर्ने जाति हुन्‌, भन्ने भ्रसिद्धै छ । तिनीहरूले आफ्नो व्यवहारको काम हुने सम्म आफैंले गर्ने गरी आएको देखिएकै छ। पहाडियाहरूले र यहाँ- काले पनि धेरै जसोले सानो-तिनो घर बनाउनु परेमा आफ-आफैंले डुङ्गा इत्यादिको गारो लाउने, चाहिने काठ, खाँवा, दलिन, मुसि इत्यादि तयार गर्ने र आफ्नै

(०५) जह्वान वच्चाहरूलो पनि ज्यामी समान भई काम गर्ने गरेको रयस्तै यहाँ पनि डकर्मीको साथ-साथै मिती डोले, ज्यामी र अरुहरुले पनि डकर्मीको काम गरेको देखिएकै छ। तिनीहरूले पनि आफू-आफूले जानेको कामबाट अरुलाई मद्दत दिने; आफू, आफ्ना जहान, इएमित्रहरूले पनि शकेसम्मको काम काज गरिदिने गरे भने चाँडैनै सबैको घरबास तयार हुने र २-४ पैसाको वचाउ पनि हुन्यै छ । यो इलम यही जातले गर्नु पर्देछ भन्ने नियम केही ह्वैन, सबै किसिमको इलम जसलाई पनि बखतमा काम लाग्दछ । “बाप्द हजार तेली, बाण्ह हजार घोबी, बाग्ह हजार नाउ” भन्ने गोरखालीको उखानै छ।के यो जातिलाई लिएर भनेको हो र! सबैले सबै काम ज्ञानेका र गर्ने गरिएको छ भनेरै यो भनेको हो। यस्तै घर-घरका डकर्मी” भन्ने अर्को उखान खडा गरा- उन पाए के देशलाई यस वखतमा असल होशोइन? अघिपछि पनि कसैलाई विशेष इँट चाहिने भएमा आफ्ना तर्फबाट अवाल पोलाई वा पोल्लिएको अबालबाट खरीद गरी, ल्याई काम चलाउने पनि गर्ने गरेकै न

2 हरे ।

ह्यो। यस्तै अहिले पोलिरहेका अबालको भरमा मात्र नपरी अरु-अरुले पनि नयाँ-नयाँ अबाल खडा गरी गराई पोलाउने गरे भने चाहिने इँट धेरै नै तयार हुन शक्रे हुनेछ । काठ ल्याउनेहरूले पनि ठाउँ-ठाउँ जङ्गल- बाट घर बनाउने काठहरू अघि ल्याउने गरे भन्दा पनि बढाई, ल्याई बजारमा उतारिदिने र व्यापारीहरूले पनि घर बनाउन चाहिने काठ र टिन, किला काँटा इत्यादि अरु सामानहरू समेत प्रशस्त ल्याउने, झिकाउने काममा जाँगर बढाएर सुपथ मोलमा दिने गरे भने व्यापारीहरू- लाई पनि २ पैसा फायदा हुने, लोकले पनि आफूलाई चाहिने माल सामानहरू भने जति सुपथ मोलमा पाउने भई दोहोरै भलाइ हुने कुरा छ । यसै गरी जस-जस- ले जुन-शुन काम द्वारा लोकलाई सहायता दिनु पर्ने हो सोही बमोजीम गरी तन-मन दिइ सबैले मदत दिने गरी काम हुनु पर्देछ ।

“पक्की घर तयार गर्नेहरूलाई सुबिस्ता र मद्दत होस्‌ भन्नाका लागि ठाउँ-ठाउँमा लाखौं इँट र चुन पोलाउने, किसिम-किसिम नापका दलिन, थामहरू तयार गराउने,

(००)

तीन लाख रुपियाँको टिन-पाता जस्ता-पाता झिकाउने आडर गरिबक्सेकोले सुपय मोलमा पाउने भै आफ्नै बलले उठनलाई पनि केही न केही त्यसबाट मद्दत हुन्यै छ ।

आसबैलाई एकै पल्ट पन आएकोले सारालाई चाहिने माल सामान र कामदार कालिगहढहरू भने जति पुग्न पनि नशक्रो हुनाले अहिलेलाई धेरै तलाका ठूला-ठूला घर तयार गर्ने पट्टि नलागी आफ्ना निर्बाह लायक तला घटाई साना घर, कटेरा, छपपरहरू बनाउने र सजेर हुने घरहरू मर्मत गरी तयार गर्ने गरेमा वर्षा हुनु भन्दा पहिले नै बासको केही न केही भबन्ध हुन, जाला भन्ने लाग्दछ । अहिले जमीनको हालत जाँच्न झिकाएका भूगभै जान्ने विद्वान्‌ले पनि त्यत्रो ठूलो भूकम्पले चिरा- चिरा भएको जमीन क्रमै ले बस्तै गई अझ राम्ररी मिलिसकेको द्वैन; त्यसैले बीच-बीचमा भूमिको कम्प र थरथराहट भैरहेको छ। ठूला अग्ला घरहरू खडा गर्नालाई केही दिन गमखाई बर्षा पछि बनाउनु वेस होला भन्ने राय कट गरेका छन्‌। जापानीले भूमि-करम्पको वारंबार अनुभव गरी साना-साना तलाका, भूकम्पमा

(५८)

अड्ने किसिमका, घर बनाउँदछन्‌ भन्ने सुनिन्छ । हामीले पनि अव घर बनाउँदा त्यस तर्फ पनि ध्यान दिएर बनाउनालेनै कल्याण छ ।

4फेरि यो कुरा पनि म भन्द छु कि--यता उति परेका फुटे-डुटेका इँट र भाँचिएका काठ र किलासको गारो जमीन तलाका निमित्त आफ्ना साँध-सँधियार, छर-ढिमेकी सँग तेरो-मेरो भनी बाझने-जुझने, झगडा गर्ने, नालिस गर्ने मौका होइन । यस बखतमा त्यस्तो सानो-तिनो स्वाथपष्टि लागी कतेव्यपष्टि ध्यान लगाएनौ भने कसरी तिमीहरूको चाँडो स्थिति बस्ला ! बर्षा भन्दा अगाडि नै जहान-बच्चा कसरी थन्क्याउन शकौला ! त्यस्तै केही पने आएमा दुवै थरिको कुरा सुनी उनिखेरै संझाई, बुझाई, मिलाइदिना निमित्त अफिसरहरू ठाउँ- ठाउँमा खटाई पठाएको छु। पछि चाहियो भने बढ्ता पनि खटाइदिने छु । तिनीहरूले परस्परमा खडबड पर्ने आएको कुरामा जसरी हुन्छ मिलाइदिने छन, त्यसमा तिमीहरूले चित्त बुझाउनु पर्दछ, नालिस सुनिने दैन ।

शशाहर भित्र सन्धि-सर्पन परी वा साँगुरो भै अथवा

(०६)

शहर भित्र बस्ने इच्छा नभई अन्तै बाहिर आधा रोपनि एक रोपनिसम्म जग्गा पाए म्यूनिसिपलिटिका रूल वमो- जीम अर्कै शहर हुने गरी छुट्टा-छुट्दै घर बनाई वस्तो हुँ भन्ने कसैका इच्छा भए त्यस्ताले आफ्नो टोल, ठाउँ, नाउँ खुलाई सरकारमा दरखास्त दिइराखूनू ; स्यस्ता मानिस कहाँ कति हुने रहेछन्‌, तिनलाई बस्न माफिकको जग्गा भए नभएको समेत हेरी टाउन छानिङ तर्फ अर्थात्‌ नयाँ काइदाको शहर बनाउने तर्फ बिचार गरिबक्सने छौं ।

&्यो दुर्घटनाले पीडित भएका, निराधार, दीन दु;खी- हरूको उद्धार, सुधार, सहायताहरू गर्नाका उद्देश्यले 4भूकम्प-पीडितोद्धारक-संस्था”खडागरी,त्यसमा “भूकम्प- पीडितोद्धारक-फण्ड भन्ने नामको एउटा फण्ड खोलि- बक्सेको छ । त्यसमा हामीबाट ३ लाख र वडा महारानी- बाट १ लाख रुपियाँ राखिबक्सेको छ । यो ठलो पुण्य- कार्यमा हामी पनि द्रव्य अर्पण गर्ने चाइन्छौं भनी खूद आफ्नै इच्छाले श्रद्धा गरी अर्पण गर्ने ल्याएको द्रव्य यो फण्डको संस्थाबाट यही सस्कायंगा लगाइने छ । दिनेहरू को नाम पनि मकाशित हुने छ ।

(:१० )

“यो अवस्थामा भाय; सबैको घर भत्की, बि्री धेरै थोरै आर्थिक बोझ सबैलाई पर्न आएकै हुनाले आफ्नो- आफ्नो घर तयार गर्ने काममा आफू-श्राफूले खे गरी आफ्नै वलले आफू उठ्नु पनि फण्डैमा राखे जस्तो संझि- बक्सने छौं।

तीन शहर राजधानी भित्रका घरहरू बनाउन मर्मत गने अहिले आफ्ना पासमा रहेको धनको सावगासले पुग्न नशकी मइत चाहनेहरूलाई जाँचबुझ गरी मद्दत दिनुपर्ने देखिएमा सरकारबाट घर जेथा घितो लेखाई लिई मना- सिव देखिएसम्मको रुपियाँ पटक-पटक गरी उपल्लो ४ वर्षसम्मलाई निव्याजी सापटी दिनालाई “भूकम्प-पीडित- सहाय-काण" का रूपमा अहिले, ५० लाख रुपियाँ पनि हामीबाट परसारिवक्सेको छ । सो रुपियाँ सापट लिनेले लिएका मिति देखि ४ वर्षसम्ममा चुक्ति गरी सरकारमा बुझाइसक्नु पर्ने छ । म्यादभन्दा अगाबै पटक-पटक गरी वा एकै गरुष्ट बुझाउन ल्याएको पनि बुझिने छ ।

“श्रघि ठीक एक शय वर्ष अगाडि १८९० सालमा नेपाल तीनै शहरमा यत्तिकै नभए पनि यस्तै ठलो भूइँ-

८३

चालो जाँदा घरहरू धेरै भत्के बिग्रेका थिए ता पनि सबै दुनियाँहरूले हरेस नखाई क्रमै सँग उद्योग गर्दै जाँदा आफ्नै मतले ५७ वर्ष भित्रमा फेरि शहर उस्तै पारेको कुरा इतिहासबाट देखिन्छ । अहिलेलाई माथि लेखिए बमोजीम हामीबाट गरेर हुनेसम्मको मवन्ध मिलाइवक्सेका छौं । यस्तोमा सबै कुरा सरकारले मात्र गरेर निर्बाह चल्न शक्ने होइन । सरकारले खूद आफैले बनाउनु पर्ने दरबार, अस्पताल, अड्डा इत्यादिलाई पनि लक्खौं रुपियाँ लग्नेछ भन्ने कुरा तिमीहरूले पनि देखेकै छौ । छोटा वडा सबैले धैय धारण गरी उत्साह बढाई जहाँसम्म शकिन्छ आफ्नो बल र पाएको मद्दतले अगाडि बढ्दै जानु पर्दछ । खेती- पातीमा परस्परमा गरेर सहायता दिए झैं घर-बासहरू बनाउने काममा पनि परस्पर सुख दु:खको साथी बनेर दया र प्रेमगरी ठस्सा, भडक तिर नलागी सबैले अफूसमा मिली-जुली काम गण्यौ भने चाँडैनै बासस्थान तयार भै शहर, गाउँहरू पहिले जस्तै गुलजार हुने छन्‌ । व्यापारीले व्यापारबाट शरीरले मेहनत गरी जीविका गर्नेहरूले मेह- नतबाट धन कमाई आफ्नो जीविका निर्वाहका साथ घर-

(३२)

बासको स्थिति र उन्नति समेत गराउने मौका आएको हुनाले आफ्नो-आफ्नो काममा अघिभन्दा जाँगर बढाई तत्पर हुँदै जाडु पर्दछ। त्यसो गर्दै जानाले दुःखको अवस्था समालिँदै गई दिनपरदिन सुबिस्ता, सुधार, उन्नति पनि अवश्य हुँदै जानेछ भन्ने आशा लिएको छु।

&हाम्रो यहाँ राजधानीमा रहेका फौजका मानिस- हरूले र पुलिस, चमासीहरूले पनि त्यो सङ्कटको समयमा आफ्नो घर-बार, डेरा-डण्डा,जहान-बच्चाहरूको समेत ध्यान नराखी भोक, प्यास, नीद, सही पुरिएकालाई जिउँदै झिक्ने, मरिसकेकाको लाश उठाई सद्दगत गराउने, पीडि- तहँरूलाई सहायता गर्ने, कडा पालो-पहरा गरी धन-माल बचाइदिने इत्यादि आडर बमोजीमका काम तन-मन दिइ बखतको कतेव्य संझी रुजु रही गरेको देरुन सुन्न पाउनाले भित्रै देखि खुशी लागेको छ । त्यस्तो अवस्थामा रुजु रही ज-जसले यो काम गरेका छन्‌ तिनी जपादार देखि सिपाही- सम्म र पुलिस, चमासीहरूलाई बाँडिदिनालाई एक लाख रुपियाँ हामीबाट बक्सेको छ। त्यसबाट भाग-शान्ति तिनीहरूलाई बाँडिने छ ।”

(8३)

झनि साराले श्री ३ महाराजको जय पुकार गरे पछि फेरि श्री ३ महाराजबाट बक्सेको :--

साइ हो ! अहिले तिमीहरूले खुशी भई हौसला बढाई जय मनायौ, त्यसले हामीबाट बहुतै साधार मानि- बक्स्यौं। जस्तो साधार लागेको छ उसै गरी तिमीहरू सबैले मिली-जुली, झै-झगडा, रीस-राग तिर नलागी ठूलाले सानालाई र साना-सानैमा पनि परस्परले पर- स्परमा सहायता दिई यो दुर्घटनाले नाशिन गएका यी शहरले फेरि राम्रो रूप घारण गरी तिमीहरूलाई सुबिस्ता भएको चाँडै देख्न पाएँ भने सबै मिली मातृ-भूमिको उद्धार गर्ने तिमीहरूको पनि म भित्र दिलै देखि जय-जय पुकार गरी ईश्वरमा धन्यवाद टक्न्याउने छु ।”

सो स्पीच बाद संस्थाले काम गर्ने शुरु गण्यो । यस संस्थामा श्री चीफ साहेब ( त्यस बखत लाठ साहेब ) पद्रशम्शेर जङ्ग र गुरुज्यु हेमराज ताजुकवाला छुनु भयो। साबीकका अड्डा-अब्डाबाट बढ्ता मानिस त्यस अड्डाको काममा झिकिए । यिनीहरू बाहेक धेरै म्यादी कारिन्दा पनि भनो भए। माथि लेखिए वमोजीम तीन शहर राज-

(१४) घानी भित्र र गाउँ-गाउँमा समेत डोर-डोर बाँडी सहायता दिने काम शुरू भयो । चैत्र महिना देखि बकस बाँड्ने कामलाई अफिसरहरू र भाइ, छोरा, जर्नेल, कर्णेलहरू समेत खटिई काम शुरू भयो । बैशाख देखि सापटी दिने काम पनि शुरू भयो। %

१९९१ ज्येष्ठ महिनामा हुरि बतासले गर्दा छाम्रो र ओतमा बसेका बासिन्दाहरूलाई विशेष सङ्कष्ट पने गयो । घर बनाउने काम खासगरी वर्षा शुरू हुनु भन्दा अगाडि- का महिना अर्थात्‌ चैत्र देखि आषाढ सम्ममा खुप चल्यो। ठाउँ-ठाउँमा घर भत्काउने काममा मानिसहरूको ज्यानको समेत खतरा पने गयो। अझसम्म पनि साना-साना कम्प हुँदैछन्‌ । ज्येष्ठ १९ गतेको रातमा पनि एक बाजि राम्रोसँग थाहा पाइने गरी कम्प गयो। तर ठूलो कम्प पछि साना-साना कम्प केही समयसम्म गइरहनु प्रकृतिको चलन हो भन्ने मानिएको छ । जापानमा पनि त्यस्तै भए- थ्यो । आषाढ महिनामा बर्षाले गर्दा राम्रोसँग नडोपिए- 5 संस्थाबाट राजधानी भित्र घर बनाउने कामको रअर किसि- मका मद्दत दिने गरेका प्रबन्धहरूको बयान नवौं भागमा लेखिएको

छ। पहाड र मधेशको छागि भएको सहायता विषय पनि त्यहीँ लेखिएको छ।

(३) का र मर्मत नभएका घरहरू ठाउँ-ठाउँमा भत्कनपनि गए। सो भत्केर १-२ ज्यानको खतरा समेत पर्ने गयो । बना- उन लागेका घर पनि ठुलो पानीको जोड सहन नशकी कसै-कसैको भत्कन गयो ।

अब यो दफा खतम गर्नु भन्दा अगाडि श्री३को ६० वर्ष अवेशको जन्मोत्सवको दिन (ज्येष्ठ १९, १९९१) श्री चीफबाट चढाइवक्सेको मानपत्र तल लेरुतछु । यसबाट भूकम्प भए देखि सो बखत सम्मका अबन्धहरूको छोटो बयान समेत राम्रोसँग बुझन शकिन्छ ;--

“महाराज ! भाइभारादार र दुनियाँको तर्फबाट 'आज हजुरको जन्म-दिनको शुभ उत्सवमा गत वर्षमा देशका खातीर हजुरबाट गरिवक्सेको काम कुराको वन गरी निगुता सहितको गुणाजुवाद जाहेर गर्ने इजाजत पाउँ।

4सब भन्दा तारीफ लायकको कुरा भूकम्पले पारेको पीडाको उद्धार हुन आयो । माघ२ गतेको भीषण भूकम्प इतिहासमा चढिसक्यो । हजुरबाट जो बन्दोवस्त त्यसको पीडा हटाउन गरिबक्सियो सो पनि इतिहासमा अबश्य लेखिने छ। खवर सुन्ना साथ शिक्कार त्यागी, रेलकोषाटो

(9.२

जम्मै खुलि नशक्तै, सवारी फिरी “भूकम्प-पीडितोद्धारक- संस्था” खोली, आफ्नो सवारी साथ बोकाई ल्याइबक्सेको बस्न, खर, टिन दुःखीलाई बाँडिबक्सियो। फेरि तुरन्तै घर बनाउनालाई निर्व्याजी सापटी दिनालाई मोहरू पचास लाख परसारिबक्सी, दु;खीलाई बकस दिनाको लागि आफ्ना तर्फबाट तीन लाखर श्री ३ बडा महारानी ग्रुमाज्यूका तर्फबाट एक लाख वक्सी, “भूकम्प-पीडितो- द्धारक-फण्ड” खोलिबक्सियो । गरिबक्सेको बन्दोबस्तको पृथक-पृथक बयान छोटकरी हिसाबले गरे पनि हजुरको अमूल्य बखत धेरै खेर जाने हुनाले २-४ कुरा सम्म जाहेर गर्छु ।

& भूकम्प-पीडितोद्धारक-संस्था ” सदरमा खोली स्यसका हाँगाहरू ११, तीन शहरमा जाँच्ने ८ डोरर रुपियाँ दिने कोशालय समेत जम्मा २२ अड्डा खडा गरिव- क्सी भाइ-छोराहरूलाई समेत सो काममा लगाइबक्सेको छ ।

“तराइबाट खर, डाँडा, भाटा, बाँस मगाई टहरा बनाई दुनियाँलाई वस्न र आफै बनाउँदछु भन्ने दरकार भएकालाई बेदाममा सो माल र मकै नपाकुञ्ज्याल अन्न समेत बक्सियो । बन्द भएका जङ्गलहरूपनि खोलिबक्सियो ।

पी |

स्मदतका लागि सरकारिया गोदामबाट परल मोलमा काठ खोलाई, ठेकदार खडा गरी, हुनेसम्म किफायत दरमा दलिन र ४० लाख इँट, भन्सार र रोप महसुलमा नोक्सान सही अढाइ लाखको कर्केट-पाता दरकार भएका किन्नेलाई सजिलो र किफायतहुने बन्दो- बस्त गरी, देशबाट थप अवाले, डकर्मी, सिकर्मीहरू पनि झिकाई, सरकारिया काममा र भाइभारादारका घरमा काम लगाउन लगाइ बक्सेको हुनाले शहरका र पहाडिया डकर्मी, सिकर्मीहरूलाई गरीब दुनियाँले काम लगाउन पाए।

«शहर, गाउँको इँट, माटो पन्धघाउने कामलाई डेढ लाख रुपियाँ परसारी तीन हजार जति भर्ती भर्ना गरिब- क्सेको छ।

अजताततै डाक्टर, वैद्य, कम्पाउण्डरहरू खटाई घाइते, रोगीको औषधि गराई रोग नउठ्ने उपाय गराइवक्सेको छ्।

“जिल्ठा-जिल्ठाका हाकीमहरूलाई तुरून्त रुपियाँको मइत पठाई बिउ नहुनेहरूलाई बिउ बाँड्ने बन्दोवस्त

|

(१८)

भयह्दाड तर्फ पैहोमा पर्नेहरूलाई बालि माफ गरी अत्येक घरवबालालाई २५-५० रुपियाँको दरले वकस बक्सियो ।%

“भूकम्पले ज्यादा बरबाद भएका पश्चिम १ नम्बर देखि पूर्व इलामसम्म र चार भञ्जयाङः भित्रमा घर हुने निजामती, जङ्गी जागीरदारहरूलाई ४ महिनाको तलब पेस्कि बक्सियो ।

«भूकम्प हुँदा रुजुरही हुकमको शद्धा गरी परिआएको जस्तोसुकै काम पनि तन मन दिई गर्ने पठ्टन, पुलिस र चमासीलाई लाख रुपियाँ इनाम बाँडिवक्सियो ।

“जाने गै-गए भनी तिनीहरूको समेत माया नमारि उनीहरू तरून्‌ भनी महाकालीको किनारमा गरिवक्सेको सहस्न-गोदानको पुण्य अकालमा पर्ने हजुरका प्यारा रैतीलाई अरपेण गरिवक्सियो ।

&पछ्ि-परन्तुसम्म दयाको दृष्टि पुच्याई भूर्भे-विद्या जञान्ने जियोलणिष्ट र इञ्जिनियर मगाई तिनीहरूले दिएको सल्लाह कट गराउन लागिवक्सेको छ ।

क्रै पूर्व ३ नं० र ४ न०मा।

(१)

शुलूकको हित र उन्नतिको खातीर कैयौं बन्दोवस्त गर्ने लागिबक्सेको बखत यो भूकम्प आई ती कुराहरू केही टायमलाई थन्क्याउनु परेता पनि हिकमत नहारी देश-बिदेशमा जो काम गरिबक्सेकोछ, त्यसको पनि संक्षेप बन गर्दछु ।

“मुलुकको सुधार होओस्‌ भनी ८४ सालसम्मको अड्डा -थड्डामा जम्मा भएको रु. ८५ लाख जति बक्यौता माफ गरिवक्सियो ।

4नयाँ बिजुलीको ५ लाखको काम, झापासम्मको टेलिफोनको २ लाखको काम हुन लागि रहेको छ। भूकम्पले कामनरोकिएको भए, गएको दैत्रमा लाइन खुल्ने थियो । फेरि सदरमा काम छियो चलोस्‌ भनी अड्टा-श्रड्षा र तैनाथबालाका धरसित दरबारको टेलि- फोन जोरिबक्सियो । पोष्टश्राफिसको उन्नतिमा पनि लागिबक्सेको छ ।

“विद्यार्थीहरुको प्ोस्साहलाई तक्मा बाँडी संस्क्रत कालेज खोल्ने इन्तजाम र राणाजीहरुको बास, कामर खाने उपाय पट्टि राम्रो दृष्टि बक्सी उद्धार गरिबक्सियो ।

(००0

4डेह जाखको मदत बक्सी “नेपाल ट्रेडिङ कम्पनि” यहाँ र कलकत्तामा खोलाइवक्सियो । दुनियाँलाई सुबिस्ता होस्‌ भनी पेट्रोल, सलाईको ठेक्काको नाफा त्यागी व्या- पारको उन्नति तर्फ पट्टि पनि ध्यान बक्सिएको छ ।

«देशमा मात्रै होइन बिदेश पट्टि पनि हजुरको यस कीर्ति फैली त्यता पट्टि पनि भ्रुलुकको रोब-रवाफ जमाई- बक्सेको मरुयातै छ ।

“बेलायतमा राजदूत राखी परस्पर दूतलाई मिनिष्टर कहलाइवक्सियो । फ्रान्स सरकारबाट आ्राँदद्‌ काठ्ला लेजिथो द्ृ अनेयर्‌, इटालिबाट जी, सी.सान्ति, मरिजीओ 'ए लाज्जारो, अंग्रेजँसरकारबाट जी, सी, आई, $; अनरेरी लेफटेन्याण्ट जनरल बृटिश आर्मि, अनरेरी कर्णेल अफ्‌ अल्‌ दि गोरखा राइफल रेजिमेण्टस इण्डियान आर्मि, टक्न्याइसके । चीन सरकारबाट पावटिंगको पहिला दर्जाको तक्मा र जङ्गी तर्फको उपछ्लो दर्जा लिई राजदूतहरू राना भएका छन्‌ ।

“ओजस्विराजन्यको तक्मा खडा गरी वेलायत र इटालिका बाद्शाहहरूबाट सो नेपाली खिताप कबूल भयो ।

(०)

श्यहाँका भाइभारादार विदेश जाँदा हुने कदर र लिंगेशनसितको रेवाजमा पनि टणटा हटाई इज्जत बढाइव- क्सियो ।

श्यो राज्य एक्लो स्वतन्त्र हिन्दुराष्ट्र हो । धर्म मुख्य यसको ध्वजा हो । धर्म-बिरुद्ध जम्न आएको परिस्थिति हटाई जो स्थिति शान्ति पूर्वक बाँधिबक्सियो, स्यसको महत्वको हामी हजुरको दया-पात्रहरूले कहाँतक बयान गरौँ; विदेशमा छापिएका छापाहरूले पनि प्रशंसा गरेका छन्‌ । हामी खालि यति अने गर्दशौं कि हजुरको साक्षात्‌ धर्म-मूर्ति रहे । अब हजुरबाट घर्मावतारको पद्वी कूल गरी हामीहरूलाई कृतज्ञ तुल्याई बक्सियोस्‌, महाराज जो हुकम।

“ईश्वरको कूपाले हजुरको दीर्घायु भई यस मुलुकको बेहत्तरी हुँदै जाने छ भन्ने हामीले सन्तोष लिएका छौं। ६० वर्षको उमेरमा पनि दौड-थूप गरी घोडा चढ्नमा कोही भन्दा कम होइबक्सिन्न । सरकारको आरोग्यर दीर्घायुले नै ह्वामीहरको परम कस्याण छ, महाराज जो डुक्रम।”

(७२)

सोफसलमा भूकम्प र तत्कालको मद्दत (१) पहाड

पहाड तर्फ पश्चिममा १ नं. सम्प र पूर्वमा सिमानै- सम्म कम्पको जोड पर्ने गयो। उत्तर पहाड पनि बच्न गएन। पश्चिम तिर २-३ नं. सम्म पनि केही नोक्सान प्ने गयो, परन्तु त्यस भन्दा पश्चिम तर्फ माग्ुली किसिमको कम्प मात्रै गयो । विशेष पूर्व ३ नं., ४ नं, भोजपुरर उद्यपुर गढीमा धन-माल लग्ष्यत घेरै ज्यानको नोक्सान हुन गयो। अर ठाउँमा भन्दा पै'हो पनि बढ्ता त्यहीँ गयो । पहाड तर्फ सो बखत वनमा गाई वस्तु चराइरहने बा घाँस, दाउरा जम्मा गरिरहने सपय भएकोले पै“होबाट पनि कसैको मृत्यु हुनगयो । फेरि, पै'हो गएर ठाउँ-ठाउँ- का साना-साना खोलाहरू पुरिन गएकाले पानीको दुःख पनि हुन गयो । माथि लेखिएका चार इलाका तिर वढ्तै जोडले भूकम्प भएको बुझिन्छ । त्यस तर्फ पह्दाड र जङ्गल-

(७३) हरूको साग्है नराम्रो हालत भएथ्यो; भूकम्प गएको २-३ महिना पछि पनि बराबर पै'हो जाने हुन्थ्यो । कहाँ-कहीँ त यस्तो बि खलबलिएको थियो कि मानिस हिँड्दा पनि पै'हो जान्थ्यो भन्ने खबर थियो । पूव पहाड पष्टि जम्मा १३४९३२ घर र ३९७४ ज्यानको र पश्चिम पट्टि ४३३९ घर र ६५ ज्यानको नोक्सान भयो । (पूर्व पहाड पट्टि गएको भूकम्पको अंजाम सो बखत दौडाहा गने गएका एक उच्च अफिसरको बयानबाट लिन शकिन्छ ;-- “भोजपुर ( पूव ४ नं.)

१९९० साल माघ २ गते रोज २ को दिन दिउ- सोको २ बजी १० मिनेट जाँदा अन्दाजी ७-८ पिनेटसम्म भयानक सँग भूकम्प भयो। सो भूकम्प हुँदा जमीनहरू बराबर चिरिँदै जोडिने र ठला-ठ्ला पहाडहरूमा बेहिसाव- सँग पैन्हो गई चारै तर्फ धुल्लो बेहिसाव सँग उडी २०२५ मिनेट्सम्म त केही पनि देखिएन । जब धूलो हराई चारै तर्फ देखिन थाल्यो त, पहिले हराभरा भैरहेको पहाडहरू सव सेतो र फुस्चो भैरहेको र भोजपुर बजार सबै पाताल भई मानिसहरू कोलाहलसँग रोइ-कराइरहेको मात्र सुनियो ।

(७४)

सो दिन बेलुकाको परेठ थियो । सिपाहीहरू टुंडिखेलमा मौजुद हुनाले सबभन्दा पहिलो काम सबै सिपाहीहरूलाई ल्याई बजारमा पुरिएर मरेका लाश र जीउँदै पुरिएका मानिसहरू झिक्न शुरू गन्यौ । अद्राखानाहरू र ३ साँचा तहबील, भ्यालखानाहरू जम्मै पाताल भएको हुनाले सो सबै ठाउँमा पालो पहरा कडा हिसावसँग राखी कैदीहरू भाग्न नपाउने सबै बन्दोवस्त भयो सो दिन बजारबाट मरेको लाश झिकेको 8 र जीउँदै पुरिइरहेका झिकेको ४ घाइतेलाई डिस्पेन्सरिबाट हुन शक्नेसम्मको औषधि गराए। सोही बेलुका सबै हाल खबर मुलूकी थट्ा मार्फत जरुरी डाँकबाट जाहेर पनि गरे ।

“भोलि पल्ट देखि सबै इलाका भर कति-कृति नोक्सान परेको र मानिस कति मरे भनी अफिसर, सिपाही- हरुको डोर पनि लगत गर्ने खटिई गए । माघ ११ गते नेपालबाट सब भन्दा पहिले मद्दतको निति “यो भूकम्प- मा परी अनाज, घनमालहरू झिक्र नशक्ने गरीबहरूलाई गाउँ -घरमा चलेको भाउबाट, राज-भकारि, धमे-भकारि- बाट अनाज पछि असूल हुने गरी सापटी दिन्‌” भन्ने एक-

(७५)

छापे बडापत्र आएकोले सोही बमोजीम काम तामेल भयो। त्यहाँ पछि माघ २७ गते खान नपाउने गरीवहरूलाई बाँड्न भनी मोरु, ५०० र अड्डाखाना ममैत गने भनी मोरु, १५०० सम्म निकासा भै आएको हुनाले सोही बमोजीम काम तामेल भयो । त्यहाँ पछि फेरि फाल्गुन ३ गते “भूकम्प- ले दुनियाँहरूलाई पीर, बाधा परेको हुनाले अड्डाखानाबाट भएको दण्ड जरिवाना हाल असूल पक्राउ गर्नु पर्दैन, सोही बमोजीम उर्दि, पुर्जि गरिदिन्‌” भन्ने बडापत्र भै आएकोले सोही बमोजीम काम पनि तामेल भयो ।”

यो बयान बाहेक अरू पनि इलाका-इलाकाबाट आए- का भूकम्प विषयका खबरहरू मध्ये कुनै-कुनै ठाउँका खबरहरू टृष्टान्तको लागि यहाँ लेरुत छुः--

पूर्व पहाड १,“पूर्व १ नं. कोडारि-चौकि

“माघ २ गते अन्दाजी २ बजेक्रो टायममा भूईँचालो' गई सरकारी कोत, गोदाम, बाख्द्खाना, छाउनि, खलङ्गा समेत भस्के बिग्रेकोछ दुनियाँको घर पनि चकी, फुटी; साबूत नभएको, ६।७ जना मानिस पनि नोक्सान भएको, तर

८) यति घर मानिस नोक्सान भयो भन्ने यकीन भएको छैन। मानिसहरू बारिमा बसेका छन्‌ ।'? २--पूर्वे २ नम्बर “आज माघ २ गतेका दिन भूइँचालो गई सरकारिया गोदाम, ३ साँचा, २ साँचा, सीलखाना, गोश्वारा, हुलाक- घर, जागीरदार बस्ने घर, छाउनि, धमै-भकारि समेत जम्मै र दुनियाँदारहरूको घर समेत भस्की कहीँ-कहीँ मानिस समेत परेको हुँदा ३।२ साँचामा डबल पालो पहरा राखिएको छ।” ३--पूर्वे ३ नम्बर “आज माघ २ गते भूकम्प भै सरकारी र दुनियाँ- दारका घरहरू समेत बिग्रेकोले, सरकारी नगदी, जिनिस टुंडिखेलमा बार बारी जङ्घी र अदालतका जवान समेतको पाल्लो पहरा राखिएको छ । यहाँ धर्मे-भकारि, गारत, गोदाम समेत पाताल भयो । गाउँ मौजाका घरहरू सबै भत्के । मानिस पनि पुरिई मरेको खबर आएको छ।” $न-पूर्व ४ नम्बर “माघ २ गते भूकम्प भै यहाँ मूल छोटी सरकारी कचहरी घर, घर्म-भकारि, सीलखानाहरू लगायत सबै

(००) अल्ने चर्केको र दुनियाँको पनि गाउँ-गाउँमा धेरै घर लडी पाताल भए । पँचेरा, कूवा, झारहरूमा मूल फूटी पानी बग्यो । ३ गते रात तक उत्तर खण्डमा बखत-बखत ठूलो आवाज आइरहने भै दुनियाँ हा-हाकारमा छन्‌ ।” पुन-धनकुटा

म्भूहँचालोले पूर्व ४ न० भोजपुर र पूर्व ६ नं० अदा- लतमा समेत धेरै नोक्सान भयो । धरानको धर्म-भकारि पनि विस्त्यो । धेरै मानिसको नोक्सान भयो । ठाउँ- ठाउँमा जमीन फाटी, पैहो गई, मूल फूटी, नदी-नाला बढे । सरकारी घरहरूमा बाख्दखाना एकमा मात्र कम नोक्सान भयो ॥”

६--पूर्वे ६ नम्बर, चेनपुर

4्षाघ २ गते आज करीब २ बजेका टायममा अक- स्मात्‌ ठूलो भूकम्प भयो । त्यस दुर्घटनाले गर्दा पाटि) पौवा, देव-मन्द्रि, घरहरू भत्के; हुलाक वस्ने घर, अदालत अड्टा-घर पनि भत्के । भ्यालखानाको छाना भत्की खसेका भिशदिले लागी कैदीहरू धेरै जना घाइते भए ।”

७--इलाम «माघ २ गते भूकम्प भै अड्डाखाना, सरकारिया घर)

(०८) दुनियाँदारका घरहरू समेत कोही लडी, कोही चर्केकोले जागीरदार र अर रैती समेत छ्ामो कटेरा बनाई बाहिर बसेका छन्‌ । दार्जिलिङ तर्फ धेरै नोक्सान भयो भन्ने

हङ्खा छ।” टन-सिंधुलिगढि ( पूवे )

«भूकम्पले गर्दा जिल्लामा ढुङ्गाको गाण्हो भए जति घर नोक्सान भए । मानिस मरेको यकीन भएको छैन। सरकारिया घर पनि कुनै भत्के कुनै लच्केका छन्‌ । हाकिम बस्ने घरले किची लेफटेनकी छोरी १ घाइते भई छोरो १ मन्यो।”

पश्चिम पहाड

१--पश्विम १ नम्बर “नुवाकोट भैरवनाथको देवल चारैतिर चर्की माथि- को तला केही ढल्केको छ । श्री भैरवीको सत्तल हाल माल- अड्डा वस्ने गरेको उत्तर तर्फ भत्की दुबैतिर घाना भासि- एको भै बस्न नहुने भएको छ। बूढी देबीको देवल पनि केही ढल्केको छ । ७ तले घरको माथिक्लो एक तला खसी २३ तलामा ठाउँ-ठाउँ चिरा पने गयो ।”

(०)

२--गोरखा, पश्चिम २ नम्बर

“माघ २ गते आज दिउसो ठूलो भूकम्प भै श्री का- हिका देवीको मन्दिर भएको माथिल्लो दरबार गजूर भए पट्टि उत्तरको पाख्रो ३० हात लगाई र ३ हात जति चौडाइ र यसैको पश्चिम पट्टिको ३ हात जति चौडाइ र १४ हात जति जमाइको छानु भत्क्यो, खम्बाहरू पनि चिरिए | श्री गोरखनाथजीको गुफा माथिको ठूलो ढुङ्गा- को र दरबारका पेटिको जोरमा २ अंगुल जति चिरिई फाटेको छ। तकछ्ठा दरबारको पश्चिम पट्टि बुर्जाको २० हात जति लामो छानु भत्क्यो । दक्षिण पट्टि लङमा गारो चर्केको छ ।”

३--पडिचिम ३ नम्बर

“माघ २ गते भूइँचालो गएकोमा सो बखत मोटर चलाउँदा आवाज आए जस्तो शब्द भई रक्गो। कास्कि जिल्लाको ठाउँ-ठाउँको पहाडहरूमा पै'दो गयो औ पोख- रामा १ घर भत्क्यो। मानिस वस्तुभाउको नोक्सान भएन।”

बिन्दिपुरमा ५०-६० घर चक्की मानिस बस्न डर- लाग्दो, १०-११ घर पाताल भएको, मानिस जीवा जन्तु-

(८०) को विशेष नोक्सान न भएको, सरकारी घरहरू चकीँ भत्केको हुनाले वर्षामा नोक्सान हुने सम्भव देखिन्छ ।” 9--पाह्पा-गोडा

५रिडिमा १, तानसेनमा १ पुरानो घर भत्क्यो; अरु

कुनै कुराको नोक्सान छैन।” प--चिसापानी गढी

आभूकम्पले जागीरदारहरू बस्ने सरकारी घर, बढुक- भैरवको मन्दिर, खजानाघर, गढीको नयाँ बङ्गाला, भन्सार अड्डा-घर, भीमफेदी, सिमलटार, मार्खु, चितला- ङका बङ्गालाहरू; भीमफेदी, कुलेखानि, चितलाङ; दिष्टुङ, पालुङ समेत ठाउँ-ठाउँमा घर भत्की मानिसहरू धेरै मरेका औ ठाउँ-ठाउँमा पैनहो गर बाटोहरू पनि फाटेको खबर छ ।”

उत्तर पहाड १-उत्तर १ नम्बर सिन्धुपालचोक “यस इलाकामा यही माघ २ गतेको भूकम्पले गर्दा डाँडा-काँडा पहाड-पर्वतहरू हल्लिए । डाँडा-काँदामा पै'हो चल्यो; सारा दुनियाँका घरहरू कोही पाताल भर भल्े, कोही चिरिए । त्यस्तो भएको हुनाले सबै जनाले चित्रा,

(०१) भकारि, फलेकले छाईं, घरका अगाडि पछाडि बारि, मै- दान, चउर आदिमा डेरा गरी बसेका छन्‌ । तातापानीको जुन-गोदाम औ कोदारि चौकिको कोदो-गोदाम भत्के । हाकिम कारिन्दाहरू समेत सबै बारिमा छाप्रो हाली बसे- का छन्‌ । पालचोक छापागाउँ भन्ने गाउँमा जम्मा ११३ घर रहेछन्‌; ती जम्मै घर पाताल भै भत्के। तौथलिकोट गाउँका घर पनि जम्मै भत्के ।” २--रसुवा गढी

“माघ २ गते करीब २॥ बने तिर ठूलो भूकम्प हुँदा ६०-७० जना मानिसले उचाल्न नशक्ने ढुङ्गा लडी, पहाड फुटी, लडी) आई ढुङ्गाले ठकर लागी र कोही भूकम्पले मात्र पनि धेरै घरहरू भत्के । सरकारी घर, चौकि, चुन-गोदाम, कोदो-गोदामहरू पनि भत्के । धेरै मानिसहरू घाइते भएका छन्‌ । शर)

घर भत्कँदा धेरैको अन्न, घर-घरै भएको समय परे- कोले बहुतै नोक्सान भयो र खानाको दुःख पर्ने गयो ।

कनै त्यसतर्फ भूकम्प विषयको जाँच गर्ने गएका १ विद्या्थीले दिएको केही अरु वयान पनि एघान्हौं भागमा लेखिएको छ ।

६ «९१-)

धेरैले घरबास भत्कन गएता पनि सरकारबाट जङ्गल खोलिदिबक्सेकोले नगीचको पाहि-पाहिको जङ्गलबाट झटपट जो चाहिने काठपात जोरजाम गरी, ल्याई, ओतको निमित्त छाप्रो चाँडैने उठाउन शके ।

सो बखत भूकम्प-पीडितहरूको तत्काल-सहायताको लागि ठाउँ-ठाउँका दौडाहा जानेहरू र बढा-हाकीमहरू- लाई तपसीलमा लेखिएको किसिमको उर्दि गयो :--

वप्सीस

4८ १ ) दुनियाँदारको अनाज, घनमाल पैनहोमा एरिई विचिइरहेको भए गाउँघरको र जङ्गी परेटको मद्दत- बाट झिक्न लाउन्‌।

4(२) गुदा उठाउन नशकेको भए उठाउन लाउन्‌ ।

“८ ३ ) धनमाल पुरिएर झिक्न नशकी खान नपा- उने भए, गाउँका धनी मानिसबाट गाउँ खोलामा चलेको दर भाउले किन्न पाउने बन्दोवस्त मिलाउन्‌ ।

बा

“(४ ) गाउँ घरबाट हुन नशके धर्म-भकारिबाट भए पनि पछि असूल गर्ने गरी मनासीब माफिक अन्न दिन लाउन्‌ ।

(4३)

५५) ठाउँ-ठाउँमा पाटि, पौवा, पूल, बाटो इत्यादि भत्केको अवस्था हुनाले भोटेनि-बल तर्फका बेपारी बाहक अरु तीथे गने र भेटघाट गर्ने आउने भुटा- नीहरूलाई संझाई, बुझाई, भोटेनिवल तफैँ फर्काउन्‌ ।

“८ ६ ) अनाज घरभित्र पुरिएर झिक्र नशकी खान नपाउनेलाई मकै-बालि नपाकुन्जेल रोजको १ मानाको दरले गोस्वाराबाटै खुवाउने बन्दोबस्त मिलाउन्‌ ।

4(७) बाँकि बक्यौता, दण्ड जरिबाना, हाल घढपकड गरी असूल तहसील नगर्नू ।

५( ८ ) अदालतका पुराना बाँकिवाल मध्ये सर- कारको तहबील मासी खाएका, राजकाज सम्बन्धी, ज्या- नमारा, चोरी, डाका मुद्दाका कसूरदारहरूलाई लाग्ने बाहेक अरु दण्ड, सजाय, बाँकी, बक्यौतामा हाल पक्राउ गर्ने पर्दैन ।

4 ९ ) रेतीको घर बनाउन नजीक जङ्गलबाट बन नबिग्रने गरी काठ काट्न पाउने बन्दोबस्त गरीदिन्‌ |”

यी माथिका उर्दिहरूको साथ-साथै तपसीलमा लेखि- एका कुराहरू बुझी जाहेर गर्नु भन्ने आडर पनि गयो :-

(८४) -तपसील

4 १ ) गाउँ, मौजा इत्यादिमा घेरै जिन्सि कस- कससँग कति-कति छ फाँटवारी बनाई जाहेर गर्नु ।

“(२ ) ओखति गर्दा पनि निको नहुने र लत्ता- कपढा घरभित्र पुरिएर झिक्र नशकी ओड्ने-ओोडयाउने नभएका जवान कति छन जाहेर गर्नु ।”

4( ३ ) सरकारबाट बकस नपाई घर बनाउन न- शक्रोको घर बनाउनालाई लाग्ने खर्च सहितको लगत पठाउन्‌ ।

“(४ ) पोतसम्म तिर्नेनशक्रो कति छन्‌ जाहेर गरने |”

दु;खीहरूको तत्कालको सहायताको लागि दौडाहा- हरूको नाममा केही (१२ हजार जति ) रुपियाँको नि- कासा पनि भई गयो। ८

त्यसको २-३ महिना पछि पूव पहाडका घर बना- उन नशक्नेलाई बकस बाँड्न क अन्नको बिउन भएका- लाई बिउ बाँड्नको लागि करीव मोरू २५००० निकासा भई गयो ।%

क घर बनाउन नशक्नेछाई बाँडिएको फिरिस्त नवौं भागमा लेखिएको छ । हाछ पौष माघमा भएको बन्दोबस्त विषय पनि सबै

(०)

एकै बाजि सबैलाई आपत्‌ पने आएकोले पाह्राड तर्फका रैतीहरूलाई घर-बास उठाउन विशेष कठिन पन्यो। सहकालमा पनि कुटो-कोदालो, ज्याला-बनि गरी जीविका गर्ने यी पहाडिया भाइहरूलाई भूकम्पले गर्दा कस्तो सङ्कष्ट पर्ने गयो होला !

, (२) मधेश

पूर्व सिमाना देखि लिएर चितबनसम्म भूकम्पको मार प्नेगयो । जलेश्वर र हन्नुमान नगर जिल्लामा विशेष जोरदार कम्प गयो । यी जिल्लाहरू एपिसेण्टर ( भूकम्प- केन्द्र ) भित्रै परेका हुन्‌ भने पनि हुन्छ । यस्तो नसंझी बाहिरै परेका हुन्‌ भने पनि, धेरै कोशको फरक छैन । भूकम्पले सबै पक्की घरहरूलाई चूर-चूर पाज्यो । बीर- गञ्जमा मुरलीदरबार र बडा-हाकीम बस्ने घर लगायत अर साहेबज्यूहरूका घरहरू धेरै जस्ता भत्के । बढाहाकीम बस्ने घर भत्की बडाहाकीमलाई समेत थोर-बहुत चोट नबौं भागमा लेखिएको छ, अथवा पहिलेदेखि छिएर अहिलेसम्ममा पहाड तर्फ करीब मो. रु. २,१०,००० खर्च भयो । सो खचंको फाँट-

वारी पनि सोही नवौं भागमा राखिएको “भूकम्प-पीडितोद्धारक- फण्डेको हिसाबमै लेखिएको छ ।

(८4१)

लाग्यो । निजका दाइ जनरल पुण्य शम्शेरलाई अर्को घर भत्केर साग्हैनै कढा चोट पग्यो । पूर्व मधेश पट्टिका शहर- हरूले धेरै नै नोक्सान खाए । कुनै-कुनै ठाउँमा त एकात घरहरू जमीनको २-३ हात भित्रसम्म पनि घसिए । जम्मा १२२४८ घर र १८४ ज्यानको नोक्सान भयो; त्यस मध्ये धेरै मानिस शहरैको बस्तिभित्र रहने नै मरे । गाउँ- गाउँतिर भने फुस, बाँसको घर ज्यादा हुनाले थोरै ज्यान र थोरै घनमालको नोक्सान हुनगयो ।

जताततै-खास गरी हनुमाननगर र जलेश्वरमा जमीन धेरैनै फाटिन गयो। सो फाटेर कसैको केही धनमाल पनि बेपत्ता भयो । यौं फाटेका जमीनहरूबाट पानी आई खेत र बाटो २-३ दिनसम्म जल-थल हुन गयो । कहीँ-कहीँ जमीन फाटेका ठाउँमा २-३ बाँससम्म गहीरो र ३-४ गज- सम्म चौडा थियो । कोही-कोही खेत बालुवाले पनि पुरिन गयो । ठाउँ-ठाउँका मोटर, गाडी चल्ने बाटामा चिरा- चिरा पनै गएकोले मोटरहरू नचस्ने भए । अमलेखगञ्ज देखि रक्सौलसम्मको सरकारी रेलको लाइनमा पनि ठाउँ- ठाउँमा धेरैनै नोक्सान पन्यो ।

। 0 0007 / भूकम्पको नोक्सान जाहेर गरी इलाका-इलाकाबाट आएका छोटकरी रिपोर्टहरू मध्ये कुनै-कुनै हृषान्तको लागि यहाँ लेख्तछु ;--

१--बीरगञ्ज

«माघ २ गतेका भूकम्पले बीरगञ्जका ठला-ठला पक्की घर भत्की धेरैको ज्यान समेत नोक्सान भएको बुझि- न्छ । रेल दुबै तिर बन्द छ । ठाउँ-ठाउँमा जमीन फुटी पानी निस्क्यो । श्री जनरल बिक्रम शम्शेरको घर भत्की श्रीजनरल पुण्य शम्शेरलाई र वहाँका रानीसाहेव समेत- लाई धेरै ठाउँमा ठूलो चोट-पटक लाग्यो । वहाँको केटी १ घरले पुरी बेपत्ता छ । श्री बढाहाकीम राज हुने गोस्वारा घर भत्की वहाँलाई केही चोट लाग्यो । रानीसाहेबको माथमा चोटलागी एक दिन वेहोश भै बक्स्यो । सुकुवैद्य भन्नेको घर भत्की १०-१२ जना पुरिएका थिए । निजका बहिनी, छोरी, जुबाइँ समेत मरे। घरहरू भत्की प्रायः दुनियाँको र सरकारको गरी ३-४ लाख नोक्सान परे- जस्तो छ।”

(०)

२--महोत्तरि “ाघ२ गतेका भीषण भूकम्पले जलेश्वरको सरका- रिया बडाह्राकीम वस्ने घर केही चर्केको र असिष्टेण्ट सुब्बा बस्ने घर १ जगै देखि भत्केको छ । जनकपुरमा श्री राम- चन्द्र, जानकीका मन्दिरहरू केही भएका छैनन्‌ । महन्तहरू बस्ने घर जगै देखि लडे । त्यसमा ४-५ जना मानिस समेत परेका थिए ता पनि जिउलाई केही भएन । जनक- पुरका दुनियाँदारहरूको पकी घर भत्की स्वास्लीमानिस र केटा-केटी गरी ५ जना मरेछन्‌। अमिनिको भ्यालखाना घरहरू भत्की आजसम्म कैदी २ जना भागी वेपत्ता छन्‌ भन्ने

बेहोरा माघ ५ गते जाहेर गरेको ।”

३--मोरङ बिराटनगर

“आाघ २ गतेका भीषण भूकम्पले मोरङ विराटनगरमा सरकारिया वडाहाकीम बस्ने घर भत्की गारतका सुवेदार समेत ६ जना परे मध्ये १ जना सार्है वेहोश छ । भ्याल- खानाको चौगिदी चर्की १-२ जनालाई चोट लाग्यो, कँदीलाई केही भएन । वनजाँचको हाकिम बस्ने घर, माल- को हाकिम वस्ने घर, असिष्टेण्ट अडिटर, ओभरसियर बस्ने

(८) समेत सबै गारो फुटी वेकम्बा भए । धर्म-भकारि पनि चकी वेकम्बा भयो । भूकम्प हुँदा ठाउँ-ठाउँ पृथ्वी फुटी पानीको भरुल्को निस्की अन्दाजी २० मिनेटसम्म रही पछि बन्द भयो मुग्लाना जोगवनिको इष्टेशन-घर, मुसाफिरखाना र तार, रेल समेत बन्द भएको बुझिनाले जाहेर गरेको छ भन्ने माघ २ गतेको जाहेरी |” ४, झापा “्षाघ २ गतेका भूकम्पले यस जिल्लामा पक्षी घर नभएकोले खालि खामा गाडेको टिन र फुसको मात्र हुनाले घर, मानिस कुनै नोक्सान भएन । जमीनको हकलाई झापा बजारमा र मौजा-मौजामा १॥-२ हात- सम्म चिरिई फुटी नोक्सान भयो । इनारहरू भत्केर बालुवाले भरिई पानी खान गुरकील छ ।” ५, बुटौल “काध २ गतेका भूकम्पले यस बुटौल बजार र बालख बसेको ठाउँमा समेत केही नोक्सानी र मानिस- लाई समेत केही भएन ।”% कै त्यस तर्फ भूकम्पको जाँच गर्न गएका १ विद्यार्थीछै दिएको- केही अरु वयान एघान्हौं भागमा पनि लेखिएको छ।

क 0”: मधेशका सरकारी घर, धर्म-भकारि मर्मत गर्नालाईर पुरिएका कूवाहरू सफा गर्ने इत्यादि कामलाई र खान- नपाउने दुनियाँको मतलाई भनी भूकम्प हुना साथ तपसीलमा लेखिए बमोजीम निकासा भर गयो % :--

१, बीराङ्चग 1 १०१०० २, सप्तरि सिण्हा 1111 १०१०० ३, महोत्तरि सलह १७७०० ४, मोरङ बिराटनगर 11५१०० ५, झापा 1 १६०० 0. लल लका । 1 ७, खजनि स्युरानजन ३१०० ८, बाँकेबदिया 1 १६०० ९, कैलालि कश्चपुर १६०० १०, चितवन 1 २२५

५२७२५

मधेश तफो र त्यसमा पनि खास गरी गाउँ-गाउँतिर, राजधानी र पहाडमा जस्तो पी र ढुङ्गाको घर नभई

क मधेशपत्टि पछि भएको बन्दोवस्त नवौं भागमा लेखिएको छ।

(६१) धेरै जस्ता कच्ची घरहरू भएकाले धेरै जस्ता घरहरू सद्देनै रहे । त्यस कारणले ओत पाउन विशेष ग्रुशिकिल भएन । बालिनालि भरखर तयार भएकोले र फुसको घरमा माटो मिल्ने सम्भव पनि कम भएकोले र खानाको हा- हाकार मधिएन । कूवाहरू झन्‌ गहीरिएर गएकोले र पुरिएकोले भने ठाउँ-ठाउँमा पानीको तकलीफ पने गयो । बालुवाले पुरिएका खेत जतिमा खेती चलाउन अफ १ बर्षको लागि ग्ुएकीलै छ भन्दछन्‌ । बिहारमा जस्तो बालुवाको बाक्लो थुप्रो जन्न नगएता पनि, त्यसले र ज्ञमीनका चिराहरूले गर्दा त्यस्ता खेतमा खेती गर्नालाई केही बाधा पने जाने हुन गयो ।

तेस्रो भाग

भूकम्पले मानिसको मनमा परेको असर अकुतिले गरेको उत्पातबाट पनि मनुष्यको मनमा बहुतै ठूलो असर पदा रहेछन । यसको इष्टान्त यही गत भूकम्पबाट थाहा भयो । नेपाल, खासगरी राजधानीका बासिन्दाहरूको मनमा यस भूईँचालोले कस्तो असर पैदा

(8२)

गरायो त्यो पाठक वर्गलाई थाह्ा दिजु यस परिच्छेदको मतलव हो । भूकम्पका कारण मानिसहरूले आफ्ना बुद्धि अनुसार भिन्दै-भिन्दै संझै । तिनीहरूको मुरुय तीन बिचार छन्‌, ती तल लेख्तछ्नु ।

(१) माघ २ गतेको दिन ७ ग्रह एकै राशिमा जुट्ने भएकोले पहिले देखिनै मानिसहरूले भूकम्प या लडाइँ जस्तै कुनै उत्पात हुने शङ्का गरेका थिए । हुन पनि सोही दिनमा भूकम्प हुन गएकोले धेरै जस्ताले भूकम्पको कारण सक्षग्रह जुटेकै संझै । ज्योतिषको भविध्यबाद मुता- बिक घटना पनि मिट्न गएकोले ज्योतिपहरू उपर धेरैनै पत्यार वढ्न गयो । त्यसको परिणाममा ७-८ महिना पछिसम्म पनि दुनियाँहरूले अनेक किसिमका ज्योतिपी हल्लामा पत्यार गर्ने भएका थिए ।

(२ ) सबेसाधारण दुनियाँहरूमा “परम्परा देखिनै” पृथ्वीमा पाप धेरै बढ्न गएमा पृथ्वीलाई थामिराख्ने देवताले ( कसैले नाग या माल्ला पनि भन्दछन्‌ ) पापको बोझ थाम्न नशकी एक कुमबाट अर्को कुममा पृथ्वीलाई सार्दा भूइँचालो जान्छ भन्ने विश्वास भएकोले सोही

(४१) कारणबाट भूमिकम्प गएको भनी संझने पनि कोही भए।

(३ ) यही सालमा हिमालयको सबभन्दा उच्च शिखर शाउण्ट एभरेष्ट माथि यूरोपियनहरूले हवाइ-जहाज लगेका थिए| यो शिखर शिवस्थान हो भनी विश्वास गर्ने दुनियाँहरूले यसैलाई भूइँचालोको कारण संझै । नेपाली- हरूमा यो विश्वास परेको छ भनी कोही बिराना देशका छापामा पनि निस्केको थियो ।

हुनियाँहरूको वेग्ला-बेग्लै बिचार माथि लेखेँ । भूकम्प हुचु अक्नुतिका धेरै खेलहरू मध्ये एउटा हो भनी संझने कमका पनि कममात्रै हुँदा हुन्‌ । अव भूकम्प द्वारा परेको तात्कालिक असरको बिबरण गर्दछु।

(१) पहिला ४-५ दिनसम्म कोही-कोही दुनियाँ- हरूमा अब प्रलयको बखत चाँडै आइपुग्छ भन्ने डर परी भर्नु जतिको परेपछि मीठा-मीठा भोजन र राम्रा-राम्रा पहिरन गरी मर्नु नै बढिया छ' भन्दै स्वादिष्ट खानेकुरो खाने र राम्रा लुगा लाउने पनि कोही-कोही भए । यस्तो बिशेष आइमाई तिर देखियो । १९२३ सन्‌को भूकम्पमा जापानमा पनि यस्तै अवस्था भएथ्यो रे । तसर्थ, दुनियाँ-

(8४) हरूमा खास गरी अपठितहरूमा यस्तो असर पर्नु स्वाभा- बिकै रहेछ भनी संझनु पण्यो ।

(२ ) भूकम्पको अतासमा परी होश-हवास हराएको मानिस झैँ व्याकुल भई आत्म-भरोसा वा परोपकार गर्ने पट्टि केही वास्ता नराखी, चूप-चाप बसिरहने पनि एक थरि थिए । यिनीहरूको संख्या कम थिएन ।

(३ ) तेस्रो, एकथरिमा बहुत असल असर परेको देखियो । यिनीहरूबाट दुःरखीहरूको उपकार भयो, आफ्ना दुःख सुखको परबाह नराखी गरीबहरूको सेवामा लागे। तर यिनीहरूको संख्या थोरै मात्र थियो। छोटकरीमा यस्तो भन्न शकिन्छ कि सञ्जनहरूको सद्रगुण र दुफ्टहरूको दुक्ष्याइँ बढ्न गएको थियो ।

(४ ) भूकम्पको एक असल परिणाम-हाम्रो देशमा आत्म-भरोसाको आवश्यकता कसै-कसैमा झट्क्यो । बिराना मुलुकको भरमा रहने बानिले यस्तो समयमा कस्तो मालमत्ताको अभाव र आपत पर्न जाँदो रहेछ भन्ने कुराको ज्ञान हुन आयो । त्यसले गर्दा स्वदेशी चीज उपर कसै-कसैको रुचि बढ्न गएको देखिन्छ । यसरी देश-

(४५) बान्धवहरूमा खदेशी वस्तु उपर रुचि वढ्नगएको पक्षमा हाल र भविष्य दुवै समयको लागि यो भूकम्पको एक बहुतै अ्रसल परिणाम हो भनी संझनु पर्दछ । यस परिच्डेदमा लेखिएका कुराहरूमा राय फरक- फरक हुन शक्तछ भन्ने लाग्दछ ता पनि आफूले देखेसम्ग- को कुरा लेखेको छु।

चौथो भाग मृत्यु-संख्या राज्यभरमा भूकम्पले गर्दा ८५१९ ज्यानको नोक्सान हुन गयो । हिन्दुस्थान (बिहार) पट्टि भने ७१८८ ज्यान- को मात्र नोक्सान पत्यो भनी छापामा छापिएको देखिए- को छ ! हाम्रो मुलूक पहाडी भए पनि हिन्दुस्थानमा भन्दा बढ्ता ज्यानको नाश भयो | हाम्रो देशमा मरेकाहरूको फिरिस्त ठाउँ-ठाउँ छुट्ट्याई तपसीलमा लेखिएको छ १:-

५:4004£303025023400025525 944 :2:409:0208300 ५0:२८ झ जन्तुजनावरको मृत्युसंख्याको छगत केही नराखिएकोले यहाँ दिन शकिएन ।

मृत्यु

असामी अर्दाना १, राजधानी खाढ्टो १, काठमाडौं शहर भित्र २५४ -- २२५ -- ४७९

। जनाना जम्मा

ऐ, बाहिर: ७९-- १६६ -- २४५ २, पाटन शहर भित्र-२५० -- २९७ -- ५४७ ऐ,बाहिर----114७१ -- ८२६ -- १६९७ ३, भादगाउँ शहर भित्र-४३३ -- ७३९ -- ११७२ 011 की ह00010000010

जम्मा-- १९५२: २३४४ ४२९६ २, पूर्व पहाड

पू १ न १६३-- १९३-- ३५६ ऐ, २ ने ५२-- ४३-- ९५ ऐ, ३ ने र२ैरै०-- ५२७-- ८५७ ऐ, एन. ६९८ -- ८९९-- १५९७

१६२-- १५४-- ३१६

४१-- ५४१-- २९२ उदयपुर गढी----- २९५-- २५७-- ५५२ सित -गहीलसलतक ५१०० ०५८०, ५९०९,

जम्मा--१७९२. २१८२ ३९७४

(००)

३, पश्चिम पहाड पश्चिम १ नं. गा ४-- ६-- १० ऐ, रन. नन्‌ र? १-- १ ऐ, उन, बनको पनन पकर ऐ, एन, केन हैन पक चिसापानी गढी ना २५--२७--५२ जम्मा- २९ ३६ ६५ 9. मधेश ( पूर्व) बौरगञ्ज ला जारै$न२८--४४ महोत्तरि सर्तहि -- 177 2१--२०--५१ सहरिसिदा "1 १७-“२१०- ४० बिराटनगर -- 772१ --३६--४९५ झापा गा गा १८ -- १९ -- १८

जम्मा-७७ १०७ १८४

५, मधेश ( पड्चिम) «--% -- ० राज्यभरको कुल जम्मा--३८५०--४६६९--८५१९

तर मरेका मानिसको गिन्तिबाट नोक्सानको अज्जाम गने शकिदैन, किनकि घर-धनको नोक्सान हेरी मानिस

(६८ ) कम मरे । मानिसको नोक्सान सो भन्दा पनि वर्ता हुन न गएकोमा ३ प्रुरुय कारण छन्‌ ;--

(१) पहिलो कारण हाम्रो मुलूकमा बाहिर पख बढ्ता खेती भएकोले धेरैका घर साना-साना र खुला जग्गामा बनाइएकाले चाँडै खुलामा भागी आउनसके, कोही थिचिएका मानिसहरू पनि बाँचे । शहरको बस्ति घनो हुनाले मानिस पनि ज्यादा त्यहीँ परे ।

(२ ) भूकम्प गएको वेला दिनको २ बजे तिर भएको ले) धेरैजना वाहिर खेतमा काम गर्ने लागेका थिए। रातको बखतमा भूकम्प गएको भए देखि धेरैनै बढ्ता आ्राणको नाश हुनजान्थ्यो । खास गरी बाक्लो बस्तिमा अहिले भन्दा १०-१२ दोबर नोक्सान सजिलैसित हुन शक्तथ्यो । मृत्यु-संख्या ६०-७० हजार पुग्न पनि के अस- म्मव थियो?

(३ ) भूकम्प ३ मिनेट जति अडेकोले मानिसहरूले खुला जग्गामा भागी आउने मौका भेट्टाए । तर दुनियाँमा ( खास गरी जनानाहरू कसैको बिचारमा ) भूकम्पको बेला अकारि भनु पर्दछ, जमीन छुनु पर्दछ भन्ने अनेक किसि-

(६६) मका कुरामा बिश्वास गरी भाग्ने उद्योगै नगरी बसेका पनि कतिजनाको सुनियो । त्यस्ता मानिस जानी-जानी ग्रत्युको मुख भित्र पसे होलान्‌, अथवा कतिजना घाइते भएका होलान्‌ ! मूहविश्वासमा पर्ने मानिसहरूले यस कुराको विशेष ध्यान राख्नु पर्दछ । अब पढिलाई यस्तो बिश्वासमा परी कसैले धोका खान परोइन भन्ने आशा छ। ( १ ) राजधानी--

राजधानी चार भञ्ज्याङ भित्रमा पूर्व दक्षिण भाग अर्थात्‌ भादगाउँ, लुभु, हरिसिद्धि, बुङमती, खोकनामा बढ्ता ज्यानको नोक्सान पनेगयो । ३ शहरमा अर्को एक कारणले गर्दा मृत्यु-संख्या केही कम हुनगयो । भूकम्पको दिन (पाघ-को १ गते बिदा भएकोले) तीनै शहरमा पल्टनको बेलुकाको कबाज थियो र भूइँचालो गएको बखत सिपा- हीहरू कबाज खेलिरहेका थिए । तसथै सिपाहरीहरूमा गर्ने ५-६ जना मात्रै भए । त्यस बाहेक, तिनीहरूलाई मानिस पुरिएको ठाउँमा तुरून्त पठाएकोले धेरै जीउँदा मानिसहरू झिक्न शकिए- खास गरी काठमाडौं शहरमा । :सो दिन मात्र होइन, ३-४ दिन पढिसम्म पनि मानिसहरू हररोज

(१००) भने झै जीउँदै झिकिन्ये । ७ दिन पछि पनि काठमाडौं शहरको मखनटोलको एक पसलबाट २ जना जोउँदै झिकिए । तिनीहरूलाई रबरको नलीबाट दूध, औषधि खुवाई ठलो यतले भूकम्प-सेवक र पढ्टनियाँहरूले बचाए। यस्तो जतन तथा मेहनत द्वारा धेरैजनाले पुनरजेन्मनै पाए भने पनि हुन्छ। गाउँ-गाउँ पट्टि त्यस वखत पुरा मद्दत पुग्याउन नशकेता पनि साना-साना घर भत्की पुरिएका मध्ये कोही-कोही तिनीहरूकै नातादारको मेहनतले पनि बाँचे । बडाद्मीहरूका घर दरबारले थिचिर गर्नेहरू मध्ये गुर्य-गुख्य चाहिँ तपसीलमा लेखिएका छन्‌ ;-- .तपसील (१)श्री ५ महाराजाधिराजका २ छोरी मैगा (१० वर्षकी, र ८ वर्षकी ) र ६ शुशारे। (२)श्री३ महाराजकी नातिनी मैगा (क० बिक्रमकी ८ वर्षकी छोरी ) । (३) श्री मेक. हस्तकी रानी र निजको एक सानो छोरो र छोरी ।

(१०१)

(9) साहेवज्यू मोहन बिक्रम र निजका जहान गैन्द।

दरबारको नोक्सान बिचार गर्दा, यति भन्दा बर्ता नगर्नु आश्चयंको कुरा भयो। धेरैको घरमा दैवी तारतम्य- बाट बाँचेको खबर सुनिन्थ्यो । सो ठूला देखि सानासम्म धेरैलाई अनुभव भयो ।

ज्ञाशको सद्दुगत गने नशक्नेहरूले आफ्ना मरेका नातादारहरूको मृतदेह खोला-नालामा त्यसै फ्याँकि दिए- काले सरकार तर्फबाट यस्ता लाशहरूको र वेवारीस लाशहरूको दाह गराइयो । बुङ्मतीमा यस्तै किसिमले फ्याँकिएका करीब १०० लाशको सद्गत सिपाहीहरूका हातबाट भयो । पुरिएका जिउँदाहरूलाई बचाइदिने काममा र मु्दालाई पन्डघाइदिने अर्थात्‌ जलाइदिने काममा सिपा- हीहरूले खुप मद्दत दिए । तिनीहरूले यो काममा कुनै-कुनै स्वयं-सेवकहरूबाट पनि सहायता पाए। काठमाडौंर पाटन शहरमा १ महिना पछिसम्म र भादगाउँमा २-३ महिना पछिसम्म पनि गुदी झिकिए ।

(२) पहाड--

पहाडतफ पूव डनं. र ४नं,माबढ्ता ज्यानको

नोक्सान भयो । भूकम्प गएको टायममा धेरै जना गाई

(१०२)

औसी चराउनालाई अथवा घाँस, दाउरा इत्यादि काट्न- लाई बनमा पसेका थिए । पैरो गई तिनीहरू मध्ये कँय्यन्‌ जनाको भराणान्त भयो । पूर्व ३-४ नं. तिर विशेष गरी बढ्ता पैग्हो गयो । पैतहो गएका ढुङ्गा तथा माटोले ठाउँ- ठाउँका खोला-नालाहरूपनि ढाकिन गए । ढुङ्गाले यिचिई गर्नेहरूका लाश झिक्र नशक्ता तिनै ढुङ्गा माथि काज किरिया गरि फर्किआएको खबर कहीँ-कहीँ बाट आएको छ । पहाडमा पै'हौले गर्दा कति जनाको ज्यान गयो-- पूरा निधो गर्ने कठिन छ । यस बारेमा केही अञ्जाम गर्न शकियोस्‌ भन्नाको लागि यो एक वयान यहाँ लेरुत-छु;- भ्यू ४ नं. को र धनकुटाको इलाका छुट्टयाउने अरुण नदीको किनाराको लेगुवा घाटमा एउटा ठूलो ओडार परेको थियो । त्यस ओडारभित्र जात्रुहरू आफ्नो भारि बिसाएर बिश्राम गर्दथे । माघ २ गतेको भूकम्पमा पनि बाराह क्षेत्रको मेलाबाट फर्की आएका लोग्ने मानिस र स्वास्लीमानिस गरी अन्दाजी ४०-५० जवान मानिस- हरू त्यसै ओडारभित्र भारि बिसाई बसिराखेका रहेछन्‌ । त्यसै मौकामा मलय-खूपी भूकम्प गएको हुनाले पैन्हो

(१०३) गइकन त्यो ओडार जम्मै वसेर त्यहाँ भित्रका जात्रुहरू सबै पुरिएर मरेछन्‌ ।

“फेरि एउटा हतुवा भन्ने थुमको इलाकामा एउटा सानो खोला दुइतिर पहाडको बीचबाट बगेर गएको थियो। भूकम्प हुनासाथ पहाडहरूमा पैहो गइकन त्यो खोलो बग्ने बाटो रोकिएछ । ९ दिनसम्म बग्ने बाटो नपाई सो खोलाको पानी जमेर एउटा ठूलो ताल जस्तो हुन गई त्यहाँका नगीचका गाउँहरू पनि जम्मै डुबाएर जलामय भएको थियो । ९ दिनबाद्‌ पानी ज्यादानै बर्ता भैकन पहाड माथिबाट बगेर गएछ । भूकम्प भएको दुइ महिना पछि पनि त्यहाँ एउटा ठूलो ताल जस्तो देखिन्थ्यो ।

भदिला भन्ने युमबाट एउटी आमा र छोरो पूर्व ४ नं. अदालतमा रारीख भएको हुनाले बाटोमा हिँडेर आइरहेका रहेद्न्‌ । तिनीहरू हिँडेर आएको बाटो पहाड कपेर बनाएको बाटो रहेछ । त्यत्तिकै बीचमा भूकम्प पनि हुनथाले । जमीन चिरा-चिरा परी फाट्न थालेछ । तारीखमा जान- जागेको छोरो चाहिं फाटेको जमीन भित्र वेपत्ता भएछ, आमा भने बाँचिलछ् ।”

(१०४)

शायद अरु ठाउँमा पनि यस्तो दशा लागेको हुँदोहो । तसथै रपोटमा लेखिएको भन्दा अरु बढतै ज्यानको नाश भयो होला भनी संझेमा केही भूल हुन शकोइन। ठ्ला- ठूला शहर वा बाक्ला-बाक्ला बस्ति नभएका पूर्व-पहाड

जस्ता ठाउँमा मात्र पनि करीव ४००० को मृत्यु हुद्नु कम होइन।

मघश

मधेशमा भूकम्प निकै जोरले गएको हो ता पनि भाग्यवश मृत्यु-संख्या कमनै हुनगयो । यसको कारण यो होकि त्यहाँ शयकडा नब्बे ( ९० ) घर काठबा बाँसले बनेका हुन्छन्‌ , उसमा पनि साना-साना हुन्छन्‌ । यस्ता घरहरू इँट वा ढुङ्घाका घरहरू झैँ भताबुङ्ग भएनन्‌, तिनीहरूमा थोरै मात्र नोक्सान भए। फेरि त्यतातिर वैन्हो जाला भन्ने पनि केही टर रहेन । बिराटनगर सर्लाहि जस्ता पक्की घर भएका शहरहरूमा मात्र भूइँचालोको खास चोट प्रनेगयो । गाउँ-गाउँमा भन्दा ती शहरहरूमा धेरै बढता मानिस मरे। तसथै मधेशतर्फ जम्मा १८४ जनाको मृत्यु हुनगयो ।

देशमुलूक भरिका अकालमृत्युको गाँसमा परेका यौ हजारौं भाइ, बहिनीहरूको आत्मालाई ईश्वरले शान्ति दिउन भनी पार्थना गर्दछु ।

(१०५)

पाचौभाग घर, घन आदिको नोक्सान गोरखाराज्यमा पूर्व मेचि सिमानादेखि लिएर पश्चिम शन. सम्मका घर, पाटि, पौवा र मन्दिरहरू धेरैनै भत्के,बिद्रे। राज्यभरमा भएको नोक्सान तपसीलमा लेखिन्छ ;- तपसील क पाताल | धेरै “ देबाछ्य

डु चर्केको चर्केको | जम्मा | शिवालय कैफियत घर । घर | घर पाटिपौवा। ति न ४१४६ ८६०६ ४० ऐ-ऐः-वाहिर- | २८६२, ४०६२ ४२६ ७ १६

राजधानी खाल्टो

पाटन शहर भित्र ४१७०, ३८६० ६०३० २२६ ऐ-रे-वाहिर | ३१७७ घन १५६८१५०९ ३० |भादगाउँ शहरभित्र। २३५६ २२६३ १४२५ ६०४७ १७७ ऐ-ऐ-वबादिर | १४४४ १६८३ २३८८ ४ | जम्मा-१२३९०२५६५८१०६८४५५५३९ ४६२ |

५ “भूकम्प-पीडितोद्धारक-संस्था” अह्राबाट आएको फिरिल्त ।

१०००

(१०६)

। 2 १ चर्केको | चर्केको| । श्पाटि घर | घर | घर पौवा । पहाड (पूर्व) | पूर्वरन॑० [६६२ ५ [२६०१ % ऐेरने०. | ३६८५ १०७३८ ५ | १५४२ ५ ऐ-३ न॑० ११०७ १५५४८ ५ | ३६६५५ ५ ब्र ऐछने० १००4 ५ ५ (१५०३ ५ क फक ६६२३ १५१२० ५ | २१७४ ५ दु ५4) २३१६ ३११२ ५ | ५४२८ « हुँ, व्यय गाडी, १०५२ ३६१७ ४ | ४६६४ »% | सिंधुछि गढी | ३४८६ ३१५४ ४ | ६६४० ० || जम्मा--६३६४० ७०८५ र पहाड (पश्चिम) बु पश्चिम १ न० | ५८२ १७२० ५ खन्न «| क ऐरन॑० | १८१ ४६१ « | ६४७ ५ ऐैशत० १४ ६५ ८ | ८४ ८ ऐ- ४ नं० ८ रक ङ चिसापानी गढी| ५ १८4 १२६६ १२८४ ५ पाल्पा १८ ड ४ ५ डोटि बेतडी घुरा समेत क 0 देछेख ७111. 1210 102 पुँजु जुमछा ४1 1412 |) || प्युठाना % ४ | ० 211 क सक? । || जम्मा ज्दय नरब रखक्ष शर उ । (0

जा ८. भौ काक्रो नि र्पा घर घर घर पौवा । मधेश (पूर्व ) - क बु बीरगज ३६५४| ८५४ २५४६ ७०५४ ५ 2 महोत्तरि सर्छाहि| ४ | ४३२३ २६८ ४५६१ % 1, सप्रिसिग्हा | ८७। ४२८ ४| ५१५ % | बिराटनगर श्इ १ १ ०५३३ झापा १ क) 1“5001122 1 4911) ३1 जम्मा-| ३७५४| ५६०६ | २८०० १२२३ ५ मधेश ( पश्चिम )| ४ (| पाढ्हिमाझखण्ड | ५ ४ | ६१ | १० | ५ £| चितवन 1 उ 1 काज भक खजहनि स्युराज| ५ | ५ | % १ | क] बाँके बर्दिया १६ क्र, क ४ । केलाली क्वनपु। «| «| «| » | ५ जम्मा |) | ६| १०।५ ऐ.को तेरीज । १ म १२३६७ २५६५८१७६८४ ५५७३६ ४६२ ।(३शहर राजधानी र! गाउँ छगायत ) ,, पहदाङ(पूर्वरपश्चिम) ९४७४२| ७३२५३ पा २ ३. मपेश(पूर्घरपब्रि) २०५४| ५६१०) २८८४ १ % कुछ जस्मा-॥८०८६३(१०४५२१:२१८३४,२०' हु

» राजधानी--खाल्टोको बाहेक अरु ठाउँको पारिपौवा, देवाल्य, शिवाछ्य- को फिरिल्त केफियतमा लेखिए झैं घरकै फिरिल्तमा गाविएको छ ।

(१०८)

पातालै भएर भत्केका घरहरूको गिन्ति थोरै देखिएता पनि चिरिएका चर्केका धेरै जस्ता घरहरू खालि टालटुल मात्र गरेर नहुने भई भत्काएरनै बनाउनु पर्ने खण्ड परेकोले यस्ता घरका घनीहरूलाई भत्काउने भार समेत पर्नेआई उढ्टो भन्‌ दोहोरो खच लाग्ने हुनगयो । थोर-बहुत टालुटुल गरेर पुग्ने घरको संख्या माथिको फेहरिस्तमा नपर्नु पनि सम्भव छ।

हिसाब गर्दा राजधानी-खास्टोमा शयकडा ७० जति घरहरूको नोक्सानी देखियो । सो खाउ्टोको दक्षिण पूर्व भागतिर अर्थात्‌ लुभ्रु, सानागाउँ, हरिसिद्धि, खोकना, बुङमती तिर विशेष बढ्ता नोक्सान भयो । भादगाउँ शहर पनि साहैनै बिग्रेको होता पनि माथि लेखिएका अरु पाँच गाउँ जति होइन । यी पाँच गाउँमा त शयकडा ९९ घर जतिनै नोक्सान भए । ती गाउँहरू माटोको पहाड जस्तो देखिन्थे । त्यस पछिको नोक्सान पाटन र काठमाडौंमा भयो । कीर्तिपुरमा भने शयकडा ५ घर पनि भत्केन । कीर्तिपुर र राजधानीको उत्तरभाग ( गोक्ण, सुन्दरीजल, गौचरणइत्यादि) मा बहुतै योरै मात्र नोक्सान भएकोले

औ ३ महाराजको द्रबार जाउलाखेल, पाटन

सिंह दरबार (दक्षिणलङ्‌)

बगेजाधर, सिंह द्रबार

गोलबैठक, थापाथछि (बि. सं. १९०८)

भूकम्प पछि

शीतछ निवास, महाराजगञ्ज

भूकम्प पछि

(१०६)

राजधानीमा शयकडा ७० मात्र नोक्सान भएको देखिन आएको हो।

पहाहत्फ पूर्व ३ र ४ नं. मा घरहरूको र धनमाल- हरूको धेरै नोक्सान भयो; मधेशतर्फ हनुमान नगर, जले- श्वर र वीरगञ्जमा पनि हुनगयो । मधेशतिर धेरै घरहरू बाँस वा काठबाट बनाइएकाले र एकतले खरले छाइ- राखेकाले उत्तिको नोक्सान हुनपाएन । तर इँटका घरहरू (पक्की घरहरू ) भने धेरैनै बिप्रे ।

राजधानी-खाढ्टोमा विशेषगरी अग्ला घरहरू भन्दा कम तलाका घरहरूनै बर्ता अडेको देखियो । खूप बलियो सामान, सिपालु इञ्जिनियर र असल जमीन बिना ठ्ला- ठूला घर बनाएमा कशैतो नतिजा हुँदो रहेछ यही भूइँ- चालोले देखायो । यो कुराको सत्यता काठमाडौंको तोप- खानाबाट स्पष्ट देखियो; १-२ बर्ष अघिमात्र बनाएको ३ तले घर चूर भई, ८०-९० बर्ष अगाडि बनाएको घर अझ खडाको खडै रहेको छ ।

तर कुनै-कुनै ठाउँमा बलिया घर चूर हुने र पुराना जीर्णोद्धारको जखरी परेका (भत्काई बनाउनु पर्ने) घरहरू

(११०)

दुख्स्तै रहने पनि भए । यसको कारण यो हुनु पर्दछ कि ती बलिया घर भत्केका ठाउँमा पृथ्वी-कम्पको जोर बढ्ता पनेगयो, लड्न आँटेका घर अडेको ठाउँमा कम्पको जोर कम हुनगयो । कुनै जग्मामा भूकम्पको असर बढ्ता र कुनै जग्गामा कम हुन्छ, ढुङ्गा बर्ता भएका ठाउँमा भन्दा बाल्नुवा बर्ता भएका ठाउँमा बढ्ता कम्प थाहा हुन्छ भनी भूगर्भे-बिद्या जान्नेहरूले भन्दछन्‌ । सो कुराको परीक्षा यहाँभयो । कीर्तिपुर डाँडो टुप्पोमा परेता पनि ढुङ्गै ढुङ्गाले बनेको हुनाले भूकम्पले उस्तो नोक्सान गर्ने शकेन । परन्तु त्यसै ठाउँबाट करीव १५०० गजपरको पाँगा भन्ने गाउँमा जमीन गिलो भएकोले ज्यादा नोक्सान पनैगयो । पहाड तर्फ पनि यस्तै देखियो ।

राजधानीमा नोक्सान हुनगएका दरबार, घरर देवलहरू मध्ये कुनै-कुनैको नाम यहाँ लेरुतछ्नु । ठूला-ठूला दरबारहरू मध्ये सबै भने झैँ नै बिग्रे । (क) दरबार घर

नाम कैफियत श्री ५को नारायणहिटी दरबार-- धेरै नोक्सान

(१११) जाउलाखेल दरवार ( जाउलाखेल )-- घेरै-नोक्सान । बिशालनगर (भआाटभटिनि )-- क लक्ष्मी निवास (महाराज गञ्ज)-- सि शीतल निवास ( महाराज गञ्ज ) -- हरिहर भवन (पुल्चोक) -- ढङ्गाल दरबार (हाँडिगाउँ) -- चारखुर्जा (उमेल) -- ती सिंहदरबार (श्री ३ को दरबार ) --ठाउँ-ठाउँमा नोक्सान बबर महल (कुरियागाउँ ) -- सिंहमहल ( थापाथलि)-- कं गोल बैठक (”)-- पाताल

यी बाहेक सरकारी घर .र अड्डाहरूमा पनि नोक्सान पने गयो। राज्यभरको हिसाव राखियो भने करोडौं रुपियाँको हानि हुनगएको देखिएला । राजधानीमा बिप्र- नगएका ग्रुख्य-ग्ुख्य घरहरू तल लेखिन्छन्‌ : ( ख ) सरकारिया घर, अड्डाआढि

नाम कैफियत १, घरहरा ( भीमसेनथापाले

४

(११२)

बनाएको सुनधारा नजीकैको)--आधा बाँकि रहेर भत्क्यो ।

२, बीर घण्टाघर (रानीपोखरी)--पातालभई भत्क्यो ।

३, छालाघर ( छाउनि )--पातालभर भत्क्यो। पल्टनियाँ सरजाममा समेत केही नोक्सान पनेगयो ।

४, तोपखाना (तछ्लो टुँडिखेल) --ठाउँ-ठाउँपा बिग्रेको; १०-१२ नाल बन्दुक समेत बिग्प्यो ।

५, ढिमि गढेठाघर ( ढिमि )- धेरै नोक्सान ।

६, मिलिटरी अस्पताल ( काठमाडौं) -ठाउँ-ठाउँमा धेरैनै

चर्केको ।

७, जनाना अस्पताल ( ,) )- नोक्सान ।

८ मर्दाना » (90) 9

९, औषधिको सेण्ट्रल शोर --औषधिको धेरै शिशि- को नोक्सान ।

१०, छापाखाना ( नक्साल )- नोक्सान ।

(११३)

११, दरबार स्कूल ( काठमाडौं )- नोक्सान । .. १२, भादगाउँ स्कूल ( भादगाउँ)-धेरै नोक्सान । पि १३, भादगाउँ अस्पताल र डाक्टर घर--,) १४, भादगाउँ बुूगेडियर बस्ने घर--,) १५, गुढी तहसील अड्डा ( काठमाडौं )--पाताल । १६, दिल्लीबजार अद्ा ( | ) थोरै नोक्सान ।

काठमाडौं, भादगाउँ, पाटन शहरहरूका गौरव बढा- उने पुराना-पुराना देवालयहरू र नेवारे राजाका दरबार- हरूमा धेरै नोक्सान पने गयो। नेपालका कैयन्‌ यस्ता माचीन शिल्प-विद्याका चिन्हहरूको लोप हुनगयो । देश-बिदेशमा बयान चलेका बषौं अगाडिदेखिका कला-कौशलका ईमारत- हरू क्षणभरमा नाशिन जानु बहुत अपशोसको कुरा हो। घर द्रबारहरू भने पैसाले उठ्न शक्ने चीज हुन्‌, परन्तु यी आाचीन कालिंगढीका चिन्हहरू सँधैको लागि लोप हुने भए; जसरी पुनरुद्धार हुन शक्तछ गर्नुपर्दछ भनि श्री ३ महाराजबाट ठाउँ-ठाउँमा मर्मत गराउन लगाइ- बक्सेको छ । तर साथ-सायै कोही नामूद देवलहरू अड्न जाबु, एक आशय र खुशीको कुरा हुनगयो । कुनैकुनै

( ११४ )

१८९० सालको भूईँचालामा अडेका अहिले पनि अडेकै छन्‌ , हृष्टान्तको लागि पाटनमा तलेजुको देवल चूर भएता पनि कृष्णदेवलमा केही भएको छैन, भादगाउँमा भैरवको होचो देवल चूणौ भयो ता पनि सो मन्दिरको ३० गज परको ५ तले न्यातपोलाको छानो मात्रै खलबलियो । काठमाडौं हनुमानढोकामा महाविष्णुको मन्दिर भत्केता पनि तलेजूको भने गजूर मात्रै वाङ्गियो । ३ शहर भित्रमा भत्की बिग्रेका पुराना देवालय र दरबारहरूमा कुनै-कुनै

यहाँ तपसीलमा लेख्त छुः-- तपसील ( ग) पुराना देवालय र दरबार-- काठमाडौं नाम बनेको साल कैफियत १, तलेजूको मन्दिर वि, सं. १६२१ (राजा महेन्द्रमछ्ठ ) गज्र मात्र दढ्केको

२, देगुतले साम्रुन्नेको वि, सं. १७२७ ढुङ्गाको स्तम्भ (राजाम्रतापमछ) पाताल ३, काठमाडौं महादेवको वि. सं, १६२१

हनुमानढोका (काठमाडौ) अगाडिका देवलहरु

भूकम्प आगि

भूकम्प पछि

बाटन द्रबार अगाडिका देवलहरु

भूकम्प अगि

डेगुतले, पाठन (बि सं, १६९१) भूकम्प अगि

जूकम्पपछि

(११५)

नाम बनेको साल कैफियत

देवल(मूलकोतको पूर्व ) (राजा महेन्द्रम्ल) पाताल ४, महाविष्णुको मन्दिर वि. सं, १६९४ र

(मूलकोतको दक्षिण) १७२४ कोबीचमा )) ५, बसन्तपुर बि, सं १७२७

( राजा पृथ्वीनारायण साह) धेरै नोक्सानी

६, रानीपोखरीको दक्षि- वि. सं. १७२७

शमा रहेको राजा प्र- ( राजा प्रतापमल्ख) पाताल

तापमल्न हात्तीमाथि

सवार गरेको डुङ्गाको

शालीक

(२) पाटन १, देगुतले बि, सं, १६९२ ( राजा शिबसिंहमल्न) पाताल बि. सं. १७२१ मा आगलागि भई जीर्णो- द्वार भएको २, च्यासिम देवल वि, सं १७८० (राजा नगेन्द्र-मछ्छ ) धेरै नोक्सान

(११६)

नाम बनेको साल्‌ कैफियत ३, महाबौद्ध देवल वि, सं, १६०९ (बुद्ध-गयाको नमूना गरी बनाएको ) फेद्मात्र बाँकि ४, विश्वेश्वर महादेव- वि, सं, १७३५ को देवल(भाइदेवल) पाताल ५, कुम्मेश्वर बि, सं, १७९४ 2 ६, मछिन्द्रनाथको वि, सं, १६७८ देवल (बि.सं.१८९०को भूक- म्पमा भत्की जीर्णोद्धार भएको) र

(३) भादगाउँ १, भादगाउँ पुरानो बि, सं, १५१०

दरबार ( राजा यक्षमल्ठ ) वि. सं, १७३४ मा जीर्णोद्धार भएको धेरै नोक्सान २,५५भ्यालेदरबार वि, सं. १७५६ ७;

( राजा भूपेन्द्रम्ठ ) श

कुष्णमन्दिर २ सिष्णुमन्दिर भादगाउँ (वि. सं. १७२४)

भुकम्प अगि

(११७)

नाम बनेको साल कैफियत ३. कृष्णदेवल वि, सं. १७३२

(राजा भूपेन्द्र) पेरै नोक्सान ४, बिष्ण-गन्दिर वि. सं, १७१४

( राजा जगतप्रकाशमल्ल ) पाताल ५, शिब-मन्दिर बि. सं. १५१७

(राजा यक्षमछ्ठ ) लि ६, भैरवको मन्दिर बि, सं, १७४२.

( राजा भूपेन्द्र ) ४ ७, बाराही मन्दिर वि. सं, १७२९

(वि. सं. १९१८मपा

मर्मत भएको ) ॥।

परन्तु पशुपतिनाथको मन्दिर अलिकति पनि बिग्रेन।

वरिपरिका घर र अस्पतालहरू सार्है बिग्रेता पनि टुंडि- खेलको माहाङ्कालथान-जुन कचा देखिन्छ-सद्दैनै रह्यो। स्वयंभू र बौद्धमा पनि बहुतै कम नोक्सान देखियो । यसरी ठूला-ठूला देवताहरूको देवालय न बिग्रेकोले मानि- सको मनमा ईश्वर माथि भक्ति बढ्नु आश्चर्यको कुरा होइन ।

(११८)

(घ ) पूर, सडक, पाटि, पौवा आदि

पूलहरूमा भने नोक्सान कमै भयो, मानिसको आवत-जाबतलाई विशेष बाधा परेन; किनकि मुख्य-मुख्य पूलहरू स्देनै रहे, बिग्रेपनि थोरै मात्र बिग्रे । भीमफेदिबाट बीरगञ्ज जाने मोटरको बाटोमा कुनै पूल नभत्कनु भाग्यकै कुरा संझनु पर्द-छ । तर नेपाल सरकारको लाइर्‌ रेख्वेको लाइनमा भने धेरैनै नोक्सान पर्नेगयो र केही दिनको लागि आवत-जावत बन्द पनि भयो । राजधानी भित्रमा भादगाउँ जाने पूल समेत गरी अरू ३-४ ठाउँका पूलइ- रमा थोरै प्षात्र नोक्सान भएकोले ५-६ दिन भित्रै तयार भए । विष्णुमतीका २ पूल चुर भई भस्केता पनि अरू पूतहरू सद्देनै रहेकाले बिशेष वाधा पने गएन । पूर्व पहाड पछ्टि २ पूल बिग्रे । सडकहरूमा ठाउँ-ठाउँमा चिरा पर्ने- गयो। कोही-कोही ठाउँमा म्मेत गरे पछि मात्र चद्तिको निमित्त तयार हुन शक्यो ।

पाटि, पौवा, सत्तलहरूमा भने ज्यादै नोक्सान पर्ने गयो । यस्ताको जीर्णोद्धार गुढीयार गुठीबाट हुने होता पनि पैसाको कम्तिले गर्दा धेरै उठ्न कठिन देखिन्छ ।

(११६)

यस्ता धर्मे-स्थानहरूमा धेरै नोक्सान पनेगएकोले जात्रु- हरूलाई ठाउँ-ठाउँमा विशेष कष्ट सहनु पर्ने भएको छ। सो सङ्कष्ट ज्यादा गरी पहाड तर्फ प्नेगएको छ ।

पहाडमा, खास गरी उत्तर हिमाल पट्टि, दुइ तीन- वटा नामूद-नामूद गुम्बाहरू थिए । बौद्धमार्गी विद्वान" हरूले यौ गुम्बाहरूको विशेष आदर र मान गर्दछन्‌ । उहाँका लामाहरूलाई वरिपरिका मानिसहरू ( भोटेहरू लगायत ) सबैले खुप मान गर्दे थे। नांजे बजार ( पूर इनं,)का गुम्बा सब भन्दा प्रख्यात छन्‌ । तर यिनी- हरू भत्केर धेरै पुराना पुस्तकहरू र हस्तलेखहरूको नाश भयो--यो बहुतै अफशोसको कुरा संझनु पर्दछ । भाग्य- बश राजधानीमा सरकारले जम्मा गरेका पुराना-पुराना हस्तलेखहरूको केही नोक्सान भएन। यी पुस्तकहरू धेरै पुराना र अमूल्य हुनाले देशान्तरबाट बराबर विद्वान्‌: हरू हेने आउने गर्दछन्‌ । यसैले विद्वानहखूमा यो पुस्त- कालय ( बीरलाइव्रेरि ) बहुतै मख्यात भएको छ। तसथै यसमा केही नहुनु झन्‌ खुशीको कुरा भयो ।

(१२०) २७०७"

छटा भाग औषधिको प्रबन्ध

ठूला-ठला शहरदेखि लिएर साना-साना गाउँसम्म पनि मानिस घाइते नभएको कहीँ थिएन । यसरी हजारौं जनहरू घाइते हुन आएकोले अस्पतालहरूमा ज्यादै भीड भयो । परन्तु अस्पतालहरूमा समेत धेरै नोक्सान पने- गएको र औषधिहरू राखेका ठाउँहरू पनि नबचेकोले घाइते बिरामीहरूको सम्भार र औषधि गर्ने काममा केही कष्ट पनगयो । त्यसमा थप, गाउँ-गाउँहरुमा औषधि गर्ने मानिस पठाउने ठूलो आवश्यकता पन्यो, तर अस्पतालै- को काम भ्याउन कठिन भएको बखतमा बाहिर पठाउ- नालाई फाल्तु डाक्टर कम्पाउण्डर पाउन मुशकील पर्ने- गयो । तसथ अस्पतालमा काम चलाउनु भन्दा. बाहिर- तिर ठाउँ-ठाउँमा प्रथम-चिकित्सा गर्ने पाठाउनु विशेष कढिनताको काम हुनगयो। त्यस समयमा अस्पताल तथा मेडिकल विभागको कायम-पुकायमी तैनाथबाला म थिए । राजधानी पहाड र मधेश तर्फ सो विषयमा भए- को कामको छोटकरी बयान यहाँ लेख्तछु । % क औषधि पाउनेहरूको संख्या पहिछा परिशिष्टमा खुलासा हेखिएकोछ ।

( १२१ )

(१) राजधानी भित्र

राजधानी-खाल्टोमा भएका ५ अस्पताल र आयु- बैंदीय औपधालयका घरहरू धेरै बिग्रे । औषधिको नाश हुनगयो, अरु औषधि गर्ने सामान र मालतालहरू पनि टुट- कुट हुनगए । बीर जनाना र मर्दाना अस्पताल भल्केकाले २ जना बिरामीहरू यिचिई मरे । अरू पुराना बिरामी- हरू भाग्यले बाँचे । भूकम्पको अतासमा त्रि-चन्द्र मिलि- टरी अस्पतालको एक खुट्टा भाँचिएको बिरामी काम्रो सहित बाहिर खुलामा भागी आएछ; यो बहुतै आशर्यको कुरा हो, यसबाट त्यस बखतको अतासको केही अञ्जाम गर्ने शकिन्छ ।

भूकम्प थामिएको केही बखत पछि देखिनै अस्पताल- हरूमा ज्यादा भीड हुनलाग्यो । डरलाग्दो चोट परेका घाइतेहरू धमाधम आउन थाले । थोरै डाक्टर कम्पाउ- ण्डरहरूले भ्याउनै गुशकील भयो । भीड ज्यादै भएकोले त्रिचन्द्र मिलिटरी अस्पताल ( जह्दाँ पस्टनियाँ जवानको ओखति हुन्छ ) पनि दुनियाँदारहरूको निमित्त खोलाउचु पत्यो । तर आचिएका शहर-बासीहरूले अस्पतालको

(१२) जग्गा हाकिदिएकोले डाक्टरहरूको कायमा झन्‌ वाधा पर्ने गयो । महाकाल थानको वायाँ र दायाँ टुंडिखेलमा सर- कारिया पाल टाँगी घाइतेहरूलाई राखे | साना-साना घाउको औषधि खुला जग्मामै गरियो । ओखति गर्ने आउनेहरूको भीड पहिला २-३ दिनसम्म धेरै थियो । अस्पतालमा रारुन लायक भएका जति भर्ना गरिएता पनि, कोही- कोही धेरै चोट लाग्नेहरू घरै बसी, ओखति गर्ने मात्र अस्पताल आउने गरेकोले अस्पतालमा बस्नेहरूको गिन्ति धेरै नदेखिएको हो । सुल्लेरीहरूलाई धेरै कष्को समय भए- कोले तिनीहरूको निमित्त जनाना अस्पतालमा एउटा भिन्दै ठाउँ छुट्याइयो । पाटन-अस्पतालमा बिरामीलाई भर्ना गरी औषधि गर्ने बन्दोबस्त थिएनता पनि भूकम्पको अवस्था- ले गर्दा २० जनालाई भित्रनै राखी ओखति गर्ने प्रवन्ध भयो । भादगाउँको अस्पताल भत्केकोले घाइते-बिरामी- हरूको लागि परालको छाप्रो तयार गरे । यी ५ अस्प- तालहरूमा जम्मा ३६१ घाइते भर्ना भए । त्यस मध्ये करीब २५ घाइते अस्पतालैमा मरे । ओखति मात्र गर्ने आउने बाहिरिया बिरामीहरूको संरुया भने धेरैनै थियो-

(१२३)

यी ५ हस्पतालका मात्र पनि ८३०० को गिन्ति पुग्यो । यी अस्पतालमा कुनै-कुनै भूकम्प-सेवकहरूले टू सिङ्ग आदि काममा मद्दत दिएकाले गाउँ-गाउँतिर ओखति गर्ने पठा- उनालाई डाक्टर कम्पाउण्डरहरूको पनि केही संख्या बच्न गयो ।

गाउँ-गाउँ पट्टि प्थम-चिकित्सालाई चाहिने औषधि- हरू दिई डाक्टर, कम्पाउण्डर, मिलिटरी सिपाही ( मेडि- कल कम्पाउण्डर ) हरू पठाइए । तिनीहरू बाहेक कोही- कोही भूकम्प-सेवकहरूबाट पनि सो काम बहुतै राम्रो संग भयो । जताततै बाटो बिग्रेकोले ती मथम-चिकित्सा गर्ने जानेहरूले घोडा चढी जानु पथ्यो । मिलिटरी कम्पा- उण्डरहरूलाई पहाड तिर १।२ नं० सम्म पनि पठाए । तर धेरै जस्ता मिलिटरी कम्पाउण्डर चार भञ्ज्याङ बाहिर गएका पढ्टनहरूको साथमा भएकाले वहाँ रहनेहरूको गिन्ति बहुतै कम थियो । चार भञ्ज्याङ भित्र यी माथि लेखिएका सरकारी कामदारहरूबाट २७०० जनाकोर स्वयंसेवकहरूबाट १९०० जनाको ओखति भयो ।

यो माथिको काममा आयुर्वेदीय र युनानी औषधा-

(१२४)

लयहरूबाट पनि मद्दत भयो । कोही-कोही थरिमा डाक्टर- को औषधिमा भन्दा बैय्को औषधिमा बढ्ता रुचि भए- कोले आफूखुशी काम गर्ने २६ जना ढाक्ने वैद्हरूलाई सरकारी तर्फबाट औषधि दिई निजहरूलाई पाइपरेको गाउँ-गाउँमा औषधि गने पठाए । करीब २९०० जनाले आयुर्वेदी औषधि पाए ।

गाउँ-गाउँमा पनि ( खास गरी बुङमती, लुभु, पाँगा जस्ता बस्तिहरू ) काठमाडौं र पाटनका अस्पताल देखि धेरै टाढा परेकोले र घाइतेको गिन्ति पनि धेरै भएकोले चार भञ्गयाङ भित्र ४ र बनेपा ( पूर्व १ न०)मा १ गरी जम्मा ५ ठेम्पोरेरी अस्पताल खडा गरिए । चार भञ्ज्याङ भित्र किसिपिडि, लुभ्रु, सानागाउँ, बुङ्मती, खोकना र पाँगामा रहेका यस्ता ४ अस्पतालहरूबाट करीब १५०० जतिको ओखति भयो । झण्डै २ महिना जति यी अस्पतालका शाखालाई कायम राख्नु पन्यो ।

ज्यादै कडा घाउ हुनेहरूलाई काठमाडौं वा पाटनको अस्पतालमा ल्याउनु पन्यो । तर गाउँका बासिन्दाहरूलाई अस्पतालको धेरै डर भएको हुनाले तिनीहरूलाई ल्याउन

(१२५)

ल्रि, ष्ट्रेचर पठाउँदा पनि करीब ४० जना मात्रै अस्प- तालमा ल्याउन शके। यो काम भूकम्प-सेवकहरूबाट भयो । कतै-कसैले डाक्टरहरू आउँदा लुकी, औषधि नगरी, आफ्नो ज्यानसम्म पनि गुमाएको बुझिन्छ। यो बडो अपशोसको कुरा हो। यस्ता थरिको ओखति गर्नु बहुतै गार्हो हुन गयो । यिनीहरूको गिन्ति--खास गरि गाउँ- मा--घेरै ठूलो थियो ।

मानिसहरू जहाँ पायो उहाँ बस्ने र फोहर सुधरको रुयाल नराख्ने भएकोले रोग उठि हाल्ला कि भन्ने खूप डर थियो । त्यसको बचाबटको लागि हैजा, टाइफ्वायड र बिफरको इञ्जेक्सन गनेलाई चाहिने सर्जामहरू विदेश- बाट झिकाए । राजधानी भित्र मानिस वसेका ठाउँमा सफाई, जाँच गर्ने डाक्टरहरू जान्थे । भूकम्पको ३-४ दिनसम्म पानीको ज्यादा अभाव भएकोले कूवा, पोखरीको पानी फोहर नमानी चलन गर्नुपर्ने अवस्था हुनगयो; यसैले स्वयं-सेवकहरू ठाउँ-ठाउँमा गई कूवा, इनारहरूको पानी- मा ओखति हालि दिए। म्यूनिसिपलिटिले पनि यस विषयमा आफ्नो काम गयो । भाग्यवश कुनै रोग उठेन--

(१२६) यो ईश्वरको असीम कपाको फल थियो। पछि कुनै रोग उठेको भए, कस्तो महामारी हुन्थ्यो भन्न शकिदैन । यस्तैको वचाषटको निमित्त डाक्टर कम्पाउण्डरहरूलाई तपसीलका कुराको राम्रो ख्याल रारुन्‌ भन्ने उर्दि यियोः-- (१) आफ्नो बिभागको सफाइ र रोग बारेमा जाहेर गर्ने । (२ ) रोग नउगेस्‌ भन्नाको लागी ' आफूले देखेको उपाय जाहेर गर्ने । (३ ) कुनै रोग उठ्ने बित्तिकै जाहेर गरिहाल्ने । अस्पतालको लागि कोह्री-कोही सज्जनहरूले दूध, रग, पाल र पलङहरू पठाइदिए । त्यसबाट धेरै मइत हुनगयो । (२) मोफसल (पह्दाड) मोफसलका अस्पताल र औषधालयहरूमा पनि धेरै भ्ोक्सान पनेगयो, साना-साना भएता पनि बच्न शकेनन्‌। मधेशमा भन्दा पहाडमा ओखतिगर्ने ठाउँको कम्ति; उल्यो) पहाडमा घाइतेहरूको संख्या बढ्ता भएकोले त्यहाँका

(१२७) अस्पतालहरूलाई औषधि गर्नमा पनि बहुतै बाधा पर्ने- गयो । राजधानीबाट नजिकै परेका ठाउँमा त पढ्टनियाँ कम्पाउणडरहरू सदरबाटै पठाइए; तिनीहरूबाट ३४० जवानको अरयमचिकित्सा पनि भयो । बनेपा (पूर्व १ नं.) मा एउटा असल कम्पाउण्डरको जिम्मामा १ टेम्पोरेरी अस्पताल करीव १॥ महिनासम्म रह्गो । त्यसबाट करीव १५० को ओखति भयो । त्यस ठाउँमा वैद्हरू पनि पठाइए । पहाडतर्फ, त्यहीँको अस्पताल र औपधालयबाट ३७६ जनाको औषधि भयो । सो र यहाँबाट पठाइएका मानिसहरूबाट गरी अन्दाजी १०३२ जनाको औषधि भयो । पश्चिम तिर बहुतै कम घाइते भएकोले त्यसतफंका अस्पतालहरूलाई केही काम परेन । पहाडका गाउँहख्या नाउ बा फाक-फुक गर्नेहरूबाट पनि धेरैको ओखति भएको बुझिन्छ । यस्ता किसिमबाट औपधि हुनेहरूको गिन्ति रार्न असम्भवको कुरा छ। (३) मधेश:

मधेशतर्फ मृत्यु-संख्या भै घाइतेको गिन्ति पनि

कमै भएकोले भत्केका अस्पतालहरूबाट पनि केही औषधि

( १२८)

हुन शक्यो । पूर्व मधेश तर्फकरीव ३०० घाइतेको औषधि भयो । बीरगञ्जका घाइतेहरूलाई ओखतिगर्ने काममा रक्सौलको मिसनरी अस्पतालबाट पनि मद्दत भयो । बीरगञ्ज र भीमफेदि अस्पतालहरूबाट भूकम्प गएको २-३ दिन भित्र नै खबर आयो, परन्तु अरू ठाउँको खबर उति चाँडो आउन शेन । खबरलाई, पर्खेर केही फायदा नभएकोले त्यस ठुलो भूइँचालोको केही दिन बाद राज्यभरका धेरै जस्ता अस्पतालहरूलाई जरूरी खर्चको निमित्त यतिन्यति रुपियाँ दिनू र बिरामीहरूको राम्रो हिफाजत गर्ने लाउनू भनी ठाउँ-ठाउँका माललाई सरकारी तर्फबाट उर्दि गयो। तर तारबाट पठाएको भएता पनि सबै समाचार टुटेकोले खबर चाँडो पुग्न शकेन।

गिन्ति गर्दा राज्यभरमा (प्रथम-चिकित्सा लगायत) जम्मा १६५०० जना जतिको औषधि भयो ।%

खास गरी राजधानीमा कोही डाक्टर र स्वयं-सेवक-

कै यो माथिको संख्या बेग्छा-बेग्छै छुट्ट्याई पहिला परिशिष्टमा लेखिएको छ।

(१२६) हरूको परिश्रम सहितको काम बहुत तारीफ-लायकको थियो । जति दुःख परे पनि दुःखमा सुख मानी ठाउँ- ठाउँमा गई घाइतेको उद्धार गर्ने र यी माथिका काममा मलाई सहायता दिने ती सज्जनहरूलाई यो दफा खतम गर्नु भन्दा अघि मेरो हार्दिक धन्यबाद प्रकट गर्ने चाइन्छु ।

साता भाग

“भूकाप-लेवक”

दुईखी जनताको आर्तेनादले कसपेर कोही-कोही देशका शुभ-चिन्तक र राजभक्तहरू दीन-दुःखीको सेवामा तत्पर भए । सज्जनहरूमा यस्तो रुचि देखेकोले र यस्तो समयमा यस्ता मानिसको ठूलो दरकार परेकोले एउटा “भूकम्प-सेवक-दल” खडा गरे । त्यस्तो दु:खको समयमा पीडितसेवाकर्मकर्ताहरूको सञ्चालक बन्ने सौभाग्य मिले- कोमा म मेरो भाग्य संझन्छु । ती कर्ताहरुको मुख्य हे० मा० रुद्रराज थिए। यो उद्योगमा श्री पं॑० क० ज० (हाल चीफ ) पढ्मशम्शेर र ज० सूर्यशम्शेरबाट सम- याचुकूल सहायता र मोत्साहन मिल्दै गएकोले र सव

(१३०)

भूकम्प-सेवकहरूको पूण सहयोग पाएकोले पनि त्यस महासङ्कष्टको समयमा केही न केही दुःखी गरीबहरूको सेवा हुनशक्यो । यी सेवकहरूको संख्या करीब डेढ शयसम्म पुगेको थियो । अहिलेसम्म यस्तो काममा केही शिक्षा नपाएका भएता पनि दुःखीको उद्धार गर्ने काममा हिक्मत हारेनन्‌, खूप राम्रो सेवा गरे ।

सबै-प्रथम, हाम्रा यी “भूकम्प-सेवक” हरूले अस्प- तालमा मद्दत दिने र बस्तिको जाँच गर्ने काम गरे । ठाउँ- ठाउँबाट घाइतेहरू ओसाने जरि ष्ट्रेचरहरू लिएर पनि गए। कहीँ आमा बिरामी थिई, दूघको बालक भोकै म्नेलागेको थियो; ओखति थियो, तर पथ्य थिएन; माघको महिना सुत्केरीको आङ ढाक्ने लुगा फाटो थिएन । यस्ता ठाउँमा भूकम्प-सेवकहरू दूध, चामल र लुगा फाटो बाँड्न पुगे । औषधि गर्ने जान्नेहरू भ्थम-चिकित्सालाई चाहिने ओखति- हरूको ब्याग (यैलि) भिरेर शहर, काँठ, गाउँ इत्पादिका कुना-कुनासम्म पनि पुगे । रेगुलर ट्रिट्मेण्ट ( दिन-दिनै औषधि फेनु ) को निमित्त अस्पतालका शाखा खोलिएका ठाउँमा पनि सहाय दिन तिनीहरू पुगे। ठाउँ-ठाउँमा यिनी-

( १३१ )

हरूद्वारा कूवा, इनारको पानीमा औषधि हाली खान हुने गरियो । यिनीहरूनै पुलिस-अड्डाहरूलाई, अस्पतालहरूलाई, देलिफोन-अड्डालाई र डाँकघर समेतलाई मदत दिन पुगे।

कहाँ केको जरूरी छ, कहाँको जनता केले पीडित छ, कहाँ पालो-पहराको आवश्यकता छ इत्यादि कुरा जाँच बुझ गरेर सरकारमा जाहेर गर्ने काम पनि यिनीहरूले गरे । कहाँ कुन द्रभाउमा कुन चीज विक्री हुन्छ त्यो बुझ्ने काम पनि तिनीहरूले गरे । कहाँ कति सफाइ छ, कहाँ झ्यैन, के गर्नाले स्याहाँको सफाइ होला, कहाँ कति मरे, कति वेपत्ता छन्‌, कति घाइते भए, कति भोक-भोकै छन्‌, घरहरूको अवस्था कस्तो छ इत्यादि कुराको जाँच बुझ गरी भिन्दा-भिन्दै रिपोटे म्युनिसिपल-अड्डालाई र पुलिस-अड्डालाई दिने काम पनि यी आफूखुशी काम गर्नेहरूको हातबाट भयो । फलानो ठाउँमर यति मन्दिरहरू भत्के भन्ने कुराको रपोट म्युनिसिपल र पुलिस-अड्डालाई दिनेर भोकै परेका मानिसहरूको लगत सरकारमा चढाउने काम पनि यिनीहरूले गरे । कोही-कोही दाताहरूले

(श्श२ )

रुपियाँ, लुगा, कपडा र दूधको थोर-बहुत मद्दत पनि यो दलमा पठाइदिए ।

भूकम्प-सेवकहरूले गरेका कामहरू यहाँ छोटकरीमा लेखिन्छन;--

(१) अस्पतालमा मइत दिने ।

(२) घाइते बिरामीलाई प्रथम-चिकित्सा गर्ने।

(३) सफाइ-जाँच गर्ने जाने र कूवामा पोटास हाल्ने।

(9) ठाउँ-ठाउँबाट घाइतेहरूलाई बोकी अस्पताल श्याइदिने।

(५) बजारको दरभाउ बुझ्ने ।

(६) भत्केका मन्दिरहरूको नाम टिमे ।

(७) पुलिसलाई रपोट जम्मा गर्ने काममा मदत दिने ।

(८) पीडितहरूलाई नुगा, दूध, चामल बाँड्ने ।

(९) पुरिएका बुर्दा झिक्रो, झिक्रलाउने ।

(१०) टेलिफोन आफिस र डाँकघरमा मदत दिने ।

(११) बस्तिहरूको जाँच गर्ने ।

(१२) दुःखी गरीबहरूको नाम टिप्ने ।

आफ्नै घेर भत्केको भए ता पनि आफ्ना जाहानलाई

(१३३) खेत, वारि, चउरमा राखी स्वारको केही ख्याल नगरी पीडितहरूको उद्धार गर्नाको खातीर भोक, प्यास बिसी निरन्तर कर्तव्यको पालन गरे ।

यो सबै श्री ३ महाराजको मधेश तर्फबाट सवारी

फि्नु भन्दा अगाडिको कृत्य हो । सवारी फिरेकै दिन श्री ३ बाट यी सेवकहरुको उद्योग उपर मशंसा गरिब- क्सियो। फाल्गुन १८ गते टुंडिखेलमा सारा भूकम्प- सेवकहरूलाई आफ्नो अगाडि ल्याई हार्दिक धन्यबाद कट गरिबकस्यो । सरकारबाट यस्तो शुभकामको कदर गरि- बक्सेकोले अब उप्रान्त सबैको सुकर्मपट्टि रुचि बढ्नजाला भन्ने आशा गरिन्छ । यो भूकम्प-सेवामा लाग्ने हरू मध्ये धेरै जस्ता माष्टर र छात्रवगे थिए % । यिनीहरु बाहेक पनि अर वाहिरिया थोर-बहुत थिए । ती सबै सेवकहरूको सेवाको वेम्लै-बेग्लै झ त्यस मध्ये कोही-कोहीलाई पटना युनिमरसिटिको जाँच दिनुपर्ने भएकोले सो युनिभर्सिदिसँग लेखापढी गनु पन्यो, कारण उसबेला शिक्षा-विभाग पट्टि पनि मैठेनै हेरेको थिएँ । पटनातर्फ पनि धेरै नोक्सान भएकोले जाँचलाई ४ महिनाको टाइम थप भयो ।

(१२४)

बयान यदाँ लेख्ने बिचार छैन। लेख भने एक किताबै बन्ननाने सम्भव छ । तिनीहरूको पूरा प्रशंसा यो हातबाट हुन शक्तै, न त यस्ता निस्वा्थी सेवकहरू मशंसा खोज्द्धन्‌ । मलाई पूरा मद्दत दिने यी हाम्रा देशका सप्पुत्रहरूलाई बारबार हार्दिक धन्यवाद समर्पण गर्दछु।

माथि लेखिएको भूकम्प-सेवक-दल बाहेक अरू-अरू स्वयं-सेवकहरूका दल पनि खडा गरिए । तिनीहरूको नाम तल दिइन्छन--

(क) “महाराज सर्भेण्ट सोसाइटि”--यसमा देशी बिदे- शी गरी करीब ५० जवान जति थिए । त्यसको सञ्चालक ए. हनुमानप्रसाद कायस्थ थिए। मारवाडी साहृहरू र श्रू सञ्जनहरूले यसमा गरीबहरूको उपकारको निमित्त चामल, दूध, रुपियाँ इत्याति पठाए । तिनीहरूबाट तप- सीलमा लेखिएका कामहरू भए ;--

(१) गरीबहरूलाई लचा-कपडा, चामल, दूध इत्यादि बाँड्ने ।

(२) घाइतेहरूको औषधि गर्ने ।

(३ ) जिउँदा र मरेका मानिसहरूलाई झिक्रे

(१३२५)

(ख ) “जुद्ध-सेवा-संघ"--यस दलमा जम्मा हुने- हरूको संख्या थोरै थियो ता पनि पुरिएका जिउँदा र मरेका मानिसहरू झिक्रो काममा धेरै मेहनत गरे। यो बाहेक घाइ-तेलाई ओखति गर्ने र अरू अवस्थानुसार चाहिने काम पनि यो दलबाट भयो । माघ २० गते देखि यी सबै दलहरूले गरिरहेका काम पनि सरकारै तर्फबाट हुने अबन्ध भयो ।

भूकम्प-पीडितहरूको दुख हटाउन हर तरहबाट यन्न गरेका यी स्वयं-सेवकहरुको प्रशंसा गने कुन दिलले न चाहला!

आठौं भाग भूकम्प--पीडितोद्धारक-रीलिफ-फण्ड ९ विदेशीहरुको सह्दानुभूति

भूकम्पको खबर थाहाहुनासाथ विदेशहरूबाट नेपाल सरकारमा सङ्दानुभूतिको वर्षा हुनथाल्यो । वेलायत लगा-

(१३३ )

यत अरू विदेशहरूबाट समेत आयो । हिन्दुस्थानका बडा पुरुषहरूमध्ये कवि रवीन्द्रनाथ ठाकुर, पं० मदनमोहन मालवीयहरूबाट सहानुभूतिको तार आयो । इण्डियन- मेडिकल-सोसाइटि र मारबाडी-रीलिफ-सोसाइटिहरूले “सहायताको दरकार परे समर्पण गर्दबौँ” भनी .तार पठाए; तर सबैलाई धन्यवाद र क्रतज्ञवा जनाई जवाफ गयो | मारबाडी-रीलिफ-सोसाइटिलाई तल लेखिएको उत्तर गयो ;--

«तारको निमित्त धन्यवाद । अहिले सहायताको दरकार दैन ।”

यो कुरा र भारत-सरकारबाट पनि नेपाललाई सहा- यता दिने इच्छा ्रकट गरेकोमा नेपालबाट “त्यहाँ पनि नोक्सान पनेगएकोले सहायता स्वीकार गर्ने चाहन्नम्‌ । यसरी दुबै देशमा नोक्सान परेको बखतमा आफ्नो सहायता आफैँले गर्नाको आवश्यकता छ” भन्ने जवाफ गयो भनी विश्वमित्र छापामा छ्वापिएको थियो । यो जवाफ अशंसा योग्यहो भनी २५ फेब्रुअरी (१९३४) को एक अङ्ग्रेजी छापामा लेखिएको थियो । बेलायतले पनि ने-

( १२७ ) पालको निमित्त धेरै फिक्रि मानेको छ भनी १९९० साल माघ महिनाको खबर थियो । राजधानीमा भूकम्प गएको केही दिन पढिदेखिनै २३ भूकम्प-सेवक-दल खडा भई, आफू-आफूमा चन्दा उठाई, गरीवहरूलाई मद्दत दिनलागे । कसैले पैसा, कसैले लुगा कपडा, कसैले चामल दिये $ । सरकारबाट पनि यस्तो काम भयो । सो बारेमा अरू ठाउँमा पनि लेखिस- केको हुनाले पाठकहरूलाई यादै होला । १९९० साल फाल्गुन १८ गतेको स्पीचमा तपसील्को वचन द्वारा 4भूकम्प-पीडितोद्धारक-फण्ड” श्री ३ बाट खोलि- बक्सेथ्यो ;-- ह्क्द थ्यो दुर्घटनाले पीडित भएका निराधार दीन दुःखी- हरूको उद्धार, सुधार, सद्दायताहरू गर्नाको उद्देश्यले «4 भूकम्प-पीडितोद्धारक-संस्था ” खडा गरी त्यसमा 4भूकम्प-पीडितोद्वारक-फण्ड' भन्ने नामको एउटा फण्ड खोलिबक्सेको छ । त्यसमा हामी-बाट तीन लाख र बडा- हारानीवाट एक लाख जम्मा चार लाख रुपियाँ राखि- यो बिष्य सातौ आगमा बिवरण गरिसकेकोछ।

( १३८ )

बक्सेको छ । यो ठूलो पुण्यकायमा हामी पनि द्रव्य अर्पण गने चाइन्डौं भनी खूद आफ्नै इच्छाले अद्धा गरी अर्पण गरने ल्याएको द्रव्य यो फण्डको संस्थाबाटयही सत्कायमा लगाइने छ । दिनेहरूको नामपनि अ्काशित हुने छ ।”

यस फण्डबाट उठेको दाम “भूकम्प-पीडितोद्धारक- संस्था" अड्डाबाट नै खचे गर्ने अबन्ध भयो। अहिलेसम्म सो फण्डमा कं, रु, र नोट ₹० गरी करीब २६२०० र मो, ₹० १०७५००० जति जम्मा भएको छ। खालि श्री३ र अरू आठ नौ जना भाइ-भारादारहरूबाट मात्रै मो, रु, १०५०००० जति उठ्यो । विदेशबाटकरीब नोट रु, (कं० रु.) २२००० र मो, रु, २१००० मात्र आए मध्ये बेलायतबाट करीब नोट रु, २८००, जापानबाट नोट २० ८९०० र हिन्दुस्थानबाट नोट रु. १०५०० र गरो. र, २१००० आयोक्क । सो फणडमा दाम पढाउनेहरूले हुलाकबाट वा आफैँले मुल्‌कीखानामा पठाएमा वा लगेमा सो अड्डाले बुझिलिन्छ । बिदेशीहरूले अक्सर बृटिश मिनिष्टर मार्फतवा श्री ३ का हजुरमा पठाउने गरिराखेका

केदाताहरूको नाम तेस्रो परिशिष्टमा परेकोछ ।

(१३६) छन्‌ । त्यसरी आएको रुपियाँ मुन्सीखानाले फण्ड विभाग- को मुलुकीखानामा दाखिल गर्ने गरेको छ। तर यो लेखिरहेकै बखतसम्म पनि दाताहरूबाट थोर बहुत केही आइरहेकै हुनाले फण्ड बन्द हुनु भन्दा अगाडि केही हजार बढ्ता उठ्ने सम्भव छ। सो फण्डमा जम्मा भएको दामबाट तल लेखिए बमोजीमको काम-काममा खर्च भएको र हुने भइरहेको छः-- (१) बिग्रेको घर बनाउन नशक्नेलाई बकस दिने । (२) खान नपाउनेहरूलाई सिधा दिने । (३) नयाँबाटो सडक बनाउने काममा लागेको खच। (9) बायो सडक र दुनियाँको घर पन्छाउन र अरू यस्ता काममा भनो भएका भर्तीहरूको तलब दिने । ६) पूर्व पहाडका खेती गर्ने बिउ नहुनेलाई अन्नको बिउ खरीद गरी बाँडिदिने । (६) सापटी र फण्डको रुपियाँ दिने काममा फाँट फाँटमा समेत सरकारिया अफिसर, कारिन्दा- हरू खटिएका छन्‌ , त्यसले नपुगी थप भर्ना भ- एका म्यादी कारिन्दा जतिको तलब खर्च ।

( १४० ) १९९१ साल फाउगुनसम्मको “भूकम्प-पीडितोद्धारक- फण्डको” आम्दानी खर्चको फाँटबारी लेखिएको छ;--

आम्दानी मोरा करुण नोटरु, १०७५१०४।६५ १४७२ २४८०० खर्च असामी फाँट-फाँटबाट खे हुन लागि बाँडी खचभएको रेको मो, रु. मो,रु, १, काठमाडौं शहर---111£02१० १७३० २, पाटन शहर----1772१०९० १९०५० ३, भादगाउँ शहर--112 ६३९० ३६०० ४, राजधानी ४ भंज्याङभित्र- कागाउँहरू-1110७२५० ६४००

५, पद्दाड ( घर बनाउनाके ) १५५० १९३९०० ६, पहाड (अन्नकोबिउ बाँडनाके) २०००० १८ ७, खान नपाउनेके (राजधानी) ६२००० २

( १४१ )

८,ऐ, ऐ, (पहाड) १०००० श्र ९, भर्तीको तलब र बाटो सफा पार्नाके---111८2५५६ १०५००० १०,ङ्डा र कारिन्दा खै १७३०० २८ जम्मा-२८२३४६ ३४५२५० नवौं भाग घरबास मर्मत गर्ने कामपट्टिको बन्दोबस्त र मद्दत (१) राजधानी

घर भत्केकोले सडकहरू माटो इँटले पुरिएका थिए, जान आउनको साङ्दै कठिन थियो । त्यसैले पहिलो कामनै यी सडकहरू खुला गरेर आवत-जावत सजिलो गराउने हुनआयो । भूकम्प गएको केही दिन वाद नै यस कामको शुरू भयो । राजधानी ३ शहरमा यो काम शुरूमा केही दिन पढ्टनियाँ जबानहरूबाट भयो ता पनि यसमा धेरै मानिस चाहिने भएकोले कोही-कोही गौंडाहरूमा “भर्तीहरू

(१४२ )

जम्मा गर्नू” भन्ने उर्दि गयो । पछि पल्टनमा खालि हुँदा यिनै भर्तीहरूलाइ नै भर्ना गर्ने भन्ने भएकोले भर्ना हुन आउने भर्तीहरूको गिन्ति झन्‌ बढ्नगयो । तलव महिना- को ८ देखि १० रुपियाँसम्म थियो । ३ शहर बाहेक चार भञ्ज्याङ भित्र अरू गाउँ-गाउँमा पनि यी भतीहरूबाटै काम चलाइयो । सो बाहेक पनि भाइभारादार दुनियाँ- हरू कहाँ हजारौं अरूले जागीर खान पाए । पथरिम १ नं. र पूर्व २ नं. सम्मबाट धेरै जस्तो आए, तसथै यी पहा- डियाहरूले राजधानी भित्र निक्कै काम पाए ।

पूलेहरू धेरै नै बिग्रेकोले, मुख्य-मुख्य पूलहरू हप्ता दिन जति मै तयार भए । कुनै-कुनै पूल भत्के पनि एक ठाउँदेखि अर्को ठाउँमा आवत-जावत बन्द हुने गरिकन बिग्रेनन्‌ यो एउटा भाग्यकै कुरा हो । भादगाउँ जाने बाटो मोटरको लागि ४ दिनमा र साँखु जाने करीब ७ दिनमा तयार भयो । तर चापागाउँ जाने मोटरको सडक (बीच- बीचमा अरू गाउँ परेकोले ) २ महिनामा मात्र तयार भयो। यी बाहेक अरू सडकहरूमा नोक्सान माग्नुली नै थियो । बाहिरका बाटाहरू भन्दा शहर भित्रका सडकहरू

(२१३)

खुलाउन बढ्ता टायम लाग्यो, कारण स्पष्टै छ । शहर भित्रका मुख्य-मुख्य सडकहरू केही महिना मात्रमा बिल- कुल तयार भए। काठमाडौंमा २ महिना जति लाग्यो, पाटनमा २॥ महिनामा सिद्धियो, भादगाउँलाई ४ महिना लाग्यो । गाउँ-गाउँमा त ५-६ महिना पछिसम्म पनि सफा गर्दै थिए । थुम्रा-थुमा पारिराखेका माटो, इँटहरू सं. १९९१ चैत्र सम्म पनि फ्याँकिदै छ।

सडकमा माटोको थुप्रो सफा पाने शुरुभएको साथ- साथै कसै-कसैले आफ्ना विग्रेका घर मर्मत गर्ने काम गरेता पनि धैरै जस्ताले भूकम्प गएको २५-३० दिन पछि मात्र, अर्थात्‌ चैत्र महिनादेखि मात्र घर बनाउन पट्टि लागे। वर्षा नजीकै आएको र चाँडै मर्मत नगरे वर्षाले झन्‌ बिगारिदिने देखिएकोले सबै आफ्ना घर बनाउने काममा सोही महिनादेखि दृढ भएर लागे । तर पैसा कम्ति भएको बखतमा झन्‌ काठ पात, इँट महँगो भएरगयो ।

घर बनाउनामा मुख्य आपत्‌ डकर्मी, बज्रकर्मी र सिकर्मीहरूबाट भयो । यिनीहरूको ज्यादा दरकार भए- कोले यिनीहरूले पहिलेको भन्दा बढ्ता ज्याला लिन

( १०४ )

थाले । यिनीहरूको गिन्ति भन्दा चाहा र खोजी नै बढ्ता भएकोले र घर बनाउनेहरूले भित्र-भित्रबाट यिनीहरूलाई बढ्ता ज्याला र खाजा दिन लागेकाले र यसो नगरेको खण्डमा यिनीहरू नआउने पनि भएकाले यिनको निरख दर कायम रहन शकेन ।

क्रमै सँग घर बनाउन पाएको भए वा कालिगदहरू- को संखुया ज्यादा भएको भए आफ्ना देशकै का लिगद- हरूबाट सबै काम चर्ने भई ज्यालामा जो भएको खच आफ्नै देशमा रही बेस हुने थियो ता पनि सबैलाई एकै बाजि काम परेको र भत्केका घरको संख्याको दशांश पनि कालिगढको संख्या नभएको हुँदा देशबाट कालि- गहहरू झिकाउने काम भयो । देशबाट झिकाएका कालि- गढहरू चाहे देखि जख्रत परेका दुनियाँलाई पुप्याइदिने नपुगे अरू पनि झिकाइदिने कुराको सरकार तर्फबाट अबन्ध भएको थियो । तर त्यसतर्फ लोकको इच्छा नभई यहाँका कालिगढलाई वरु पर्खेर बस्ने इच्छा गरेका हुनाले अरू बढी कालीगढ झिकाउने काम भएन। सरकारले र भाइ-भारादारले मधेश, मुग्लानबाट डकर्मी र सिकर्मी

(१०)

पथ्यराहरू झिकाए। तिनीहरू मध्ये धेरै जना मजफ्फरपुर, दरभङ्गा, वनारस, प्रयाग, गोरखपुर र पञ्जाबबाट आएका बिए । तिनीहरूको संख्या २००० जति थियो ।

ती मधिश्ने डकर्मी, सिकर्मीहरू आएकाले दुनियाँहरूले यहाँका डकर्मीहरूबाट केही काम लिन पाए ता पनिडकर्मी- हख्को भश्च छुट्नगएन । धेरै जस्ता डकर्मी, सिकर्मी- हरूले अवस्थाको फायदा लिई ज्याला बढी-बढी लिने गरे। त्यसले गर्दा सबैलाई घर बनाउने खर्च विशेष बर्ता पनेगयो । तर वासको लागि साबीकको भन्दा २-३ दोबर महँगै भए पनि सबैले आफ्ना घर बनाउन कम्मर कसे। ढिंडिसम्म भए पनि वस्नको निमित्त बनाउन वा मर्मेते गने लागे । आफूसँग भएको पैसाले घर बनाउन शक्ने थोरै मात्र थिए, नपुग्नेहरूले अरूकहाँबाट, कसै-कसैले मात्र सापटी पाउन शक्ने हुन्थे ।

गाउँ-गाउँमा दुनियाँहरूले परस्परको मद्दतले आफ्ना घर पालैसँग उठाए । तर शहर पट्टि यस्तो कारवाई बहुतै क्मभयो ।

घर पातालै भएका र पैसाको दुःख पाएकाहरू मध्ये धेरै जसाले छाम्रोमा अथवा कसैको घरमा बाह्राल तिरी

( १४६)

बस्ने गरे । यिनीहरू मध्ये खास गरी मझौला दर्जाका मानिसहरूको संख्या बढ्ता देखिन्छ । श्री चीफ लगायत अख धेरै ठूला-ठूला मानिसहरू समेत बङ्गालामा अथवा टहरामा राजभइरहेको छ । साबीकको घरमा सर्ने कमै मात्र छन्‌ । तर अर्को वर्षसम्ममा त सबै भारादारहरूको र अरू साधारणको पनि बासको ठेगान लाग्ला भन्ने आशा छ्।

राजधानी भित्रका दुःखी गरीबहरूले घर बना- उनाको निमित्त अहिलेसम्ममा तपसीलमा लेखिए बमो- जीम “रीलिफ-फण्ड” बाट बकस पाइसके। सो बाँड्दा सापटी लिरै तिने हविगत नभएकाहरूलाई छानी-छानी बाँडियो । यो काम चैत्र महिनादेखि शुरू भयो। राज- धानी भित्र मो, रु, २०६५०० बाँडियो, अर्थात्‌ काठमाडौं शहरमा मो, रु, ६७५००, पाटन शहरमा मो, रु' ३५०००) भादगाउँ शहरमा मो, रु, २००००) र अरू भञ्ज्याङ भित्रका गाउँहरूमा मो, रु, ८४००० जति पर्न गयो।

सो बकस बाँड्दा तल लेखिए बमोजीम गरियो :--

( १४७ )

(१) घर जाँची आफ्ना साबगासले घर बनाउन नसक्ने, सापटी लिई तिने नशक्नेहरूलाई मात्र बाँड्ने ।

(२) तीन शहरमा मो, रु, ५ देखि मो, रु, २०० सम्म र अरू चार भञ्ज्याङ भित्रका गाउँहरूमा मो, रु. १०० सम्मको दरले बाँडियो । त्यस भन्दा बढी दिना- लाई भूकम्प-पीडितोद्धारक-संस्था मार्फत निकासा लिई बाँड्ने गरेको थियो ।

सो कामको लागि काठमाडौं शहरमा ४) पाटन शहरमा २, भादगाउँ शहरमा २) काठमाडौं शहर बाहिर फेरा गाउँमा २, पाटन शहर बाहिर फेरा ६, भादगाउँ शहर बाहिर फेरा २, फर्पिङमा १ र बनेपामा १ जम्मा २० फाँट गरी अफिसर, हाकिम, कारिन्दा समेत खदिईैँ गएका थिए।

राजधानी (३ शहर ) र बनेपामा घर बनाउनेहरू- लाई मद्दत दिनाको खातीर उपठ्लो ४ वर्षसम्मलाई नि- ब्याजी सापटी दिन मो, रु. ५० लाख परसारी श्री ३ बाट “भूकम्प-पीडित-सहाय-क्रण” फाल्गुन महिनामा खोलि चक्सेको कुरा लेखिसकिएको छ ।

( १४८)

सो कण वैशाख महिनादेखि बाँड्न शुरू भयो । त्यो सापटी (क्रण ) बाँड्ने कायदा यहाँ छोटकरीमा लेखिन्डः-

( १)“रीलिफ-फण्ड” बाट बकस पाइसकेकाहरूलाई सापटी नदिने ।

(२) तिने शक्ने हैसियत पुगेकालाई बकस र तिने नशक्ने दु;खीलाई सापटी न दिने ।

(३) सापटी दिँदा मानिसको औकात र घर, जमीन अनुसारसम्म लेखी दिन हुने ।

(४) दोश्रा, वेश्रा पटक दिनालाई पनि घर बनाए नबनाएको र रुपियाँ खच भए नभएको अञ्जाम गरी मात्र दोश्रा, तेश्रा पटक बाँडिदिने बन्दोवस्त अएको थियो, पछि ९१ साल माघसम्ममा सबैलाई एकै पटक दिने बन्दोवस्त भयो।

(५ ) काठमाडौं, पाटन र भादगाउँ यी तीन शहर भित्रलाई पक्की घरको निति मो, रु, १५०० सम्म खटिए- का हाकिमहरूले दिने, सो भन्दा वर्ता दिनुपर्ने उइरिएकोमा संस्थामा रिपोट गरेर संस्थाले जाँची निकासा दिने ।

(६) माथिका यी तीन राजधानी- शहर बाहेक

( १४६ ) अञ चार भञ्ज्याङ भित्रका गाउँहरूमा पक्की घरको निति मो, र, ५०० सम्म र कच्चीको निति मो, रु, १०० सम्म

दिनि।

“भूकम्प-पीडित-सहाय-क्रण” को १९९१ साल फाल्गुन महिनासम्मको आम्दानी खर्चको फाँटवारी तल लेखिएको छ ।

'भूकम्प-पीडित-सहाय-क्रण” आम्दानी मो, रु, ५०००००० । खर्च

फाँट-फाँटबाट ख्चे हुन लागि- असामी बाँडी खर्च भएको रहेको

मो, रु. मो, रु, १, काठमाडौं शहर १२५०३०० ७२०० ३, पाटन शहर ५६३९२० ११००० ३, भादगाउँ शहर ३६८९८० ५६०००

४, राजधानी ४ भञ्ज्याङ- भित्रका गाउँहरु ४०२१९० ३८५००

( १५ )

५, बनेपा (पूर्व १ नं.) र फर्पिङ १०२० २९००० ६, कर्कटपाता सस्तो मोलमा

झिकाई बेच्नाकु ४२४२८० १

जम्मा--२०१०६९० १४१७००

सो बाहेक घर बनाउनेहरूलाई मद्दत दिन ३ शहर

राजधानीमा तपसीलको बन्दोवस्त पनि भयो ;-- तपसील

( १ ) सरकारले कर्कटपाता बिदेशबाट झिकाई रोप्बे महसूल घटाई भन्सार 'बकुवाना' माफ गरी घर बनाउने- हरूलाई सस्तो मोलमा बेचियो । करीब मो, रु, ४ लाख ज्ञतिको बिक्रि भयो ।

(२) काठ कटनि गराई परल मोलमा म्युनिसिपल अड्डाको दरखास्त लिई घर बनाउनेहरूलाई दलिन सत्तरि बेचियो ।

(३ ) ठाउँ-ठाउँमा इँटको अवाल र चून, भट्टा खोलाई सस्तो मोलमा ( अर्थात्‌ इँटको लागि १००० को मो, रु. ९ र चूनको लागि मो, रु. १ के ७ पाथिको दरले ) बेच्ने बन्दोवस्त भयो ।

(73

(४) पाइ पर्ने र नजीकका जङ्गलहरूबाट १९९१ साल ज्येष्ठसम्मलाई डाँडा, भाटा काट्न खुलाइवक्सियो । त्यस कामको निमित्त ३ जर्नेल र १२ अफिसरहरू पनि खटिएका थिए । गाउँ-गाउँका मानिसलाई चाहिने डाँडा भाटा इत्यादि काठहरूको अमा लिबाट लगत लिई उनीहरू- बाट कटाउन लगाई, दिलाउने बन्दोवस्त भएको थियो ।

यो पुस्तक लेखिएको बखतसम्ममा शयकडा ७० घर तयार भएको अञ्जाम छ । पश्चिम १ नं. देखि पूर्व इलाका र ४ भञ्ज्याङ भित्र घर हुने सरकारी नोकरहरू ( जङ्गी, निजामती दुबै ) लाई वर्ष दिन भरिमा तलबबाट कट्टी गरिसक्ने गरी ४-४ महिनाको पेस्कि समेत बाँडियो । त्यसले पनि तिनीहरूलाई घर बनाउन मद्दत भयो ।

सरकारी घर, मन्दिर इत्यादि--

सरकारी घर र अड्डाहरू मर्मत गर्ने काम कोही-कोही डाउँमा शुरू भइशकेको छ। राञ्यभर जताततै सरकारी घर भत्केकोले सबै मर्मत गर्ने धेरै टायम मात्र होइन कि धेरै खच पनि लाग्नेछ ।

मन्दिर र कला-कौशलका ईमारतहरूको जीर्णोद्धार

(१५२ )

गर्ने काम पनि पछि नै शुरू हुने भएको छ । थोरै बित्रेका देवलहरू मर्मत गने शकिए ता पनि चूर-चूर भएका पुराना- पुराना नेपालका कालिगढीका चिन्हहरू भने सधैंको लागि लोपहुने भए--यो अपशोचको कुरा छ,। तिनीह- रूको ठाउँमा नयाँ बनाए पनि धेरै समय लाग्न जाला ।

हुनियाँदारी पाटि पौवा, सत्तलहरू पनि धेरै नै बि- गरेका हुनाले गुठी नभएका वा गुठी नासिसकेकाहरूको तयार हुन ग्रुशकीलैको कुरा देखिन्छ ।

तर मानिसको बासको धन्दा नछुटेसम्म त्यस पट्टि कृत्ति पनि दृष्टि जाओइन । १९९२ सालदेखि मात्र पाटि पौवा देवलहरू पट्टि गुढियारहरूले वास्ता गर्लान्‌ । सर- कार तर्फबाट धेरै ठाउँमा बन्न शुरू भएको छ।

सरकारी दरबारहरू लगायत अरू धेरै घरहरू पहिलेको भन्दा साना बनाउने बिचार भएको छ। तर ठूला घर बनाउनामा विशेष चाहा हुने कोही- कोहीले पहिलेको भन्दा घर ठूलो बनाएको पनि देखिन्छ। ३ शहर मध्ये यो कुरा बिशेष पाटन- मा देखिएको छ। यस्तो रुचि असल संझन हुँदैन ।

( १५३ )

सडक घेरै चौडा नभइ खालि तला मात्र बढाउनु पछिका भूइँचालामा झन्‌ बढ्ता नोक्सानलाई निमन्त्रणा दिजु जस्तै हो।

देशमा धैरै नाश भए ता पनि, स्वास्थ्यलाई ठीक नगर्ने पुराना हाँचाका बस्तिहरूको ठाउँमा स्वास्थ्य- बिज्ञान म्रुताविकको खुला वस्ति बसाल्ने मौका यस्तै हो । यस बिषयमा जापानले लोकलाई राम्नो सँग बाटो देखा- एको छ| बिहारले पनि जापानकै शिक्षा पछि लाग्ने बिचार गरेको बुझिन्छ । यहाँ शहरहरूमा कोही घर भ- स्केका, कोही न भस्केका, कोही मर्मत गरेर सावूद हुन- सक्ने पनि धेरै हुनाले सारा घर भत्काई सडक चौडा गराउने काम गर्नु ठीफ देखिएन । काठमाडौं शहरमा ब- सन्तपुरदेखि टुंडिखेलसम्म एउटा ठूलो र सफा सडक बनाउने प्रबन्ध भएको छ ।

आजकाल घर बनाउनेहरूले पनि सावीक्कै काय- दामा घर उठाएका छन्‌ । भूकम्पले देखिएको परिणाम संझी गारो, छानो बलियो पार्ने काम थोरैले मात्र गरेका छन्‌ । तसथे घर उठेता पनि पछिको भूकम्पबाट बच्न

( १५४) शक्ने घर वन्यो भनी संझन हुँदैन । अहिले उठाइएका घरहरू पहिलेका जस्तै कमजोरी छन्‌ भन्ने लाग्दछ ।%

(२) पहाइ--

प्ाडतर्फ धेरै घर ढुङ्गो र माटोबाट बनाइने हुनाले र भूकम्पबाट भत्केका घरहरू बनाउनेहरूलाई “सनदले बन्द भइरहेका रुखहरू पनि काट्न दिन्‌) भन्ने सरकार- बाट गौंडा-गौंडालाई सनद उर्दि भएको हुनाले धेरै जस्ता- ले आफ्नो बासहरूको उठान गरिसके ता पनि उठान गने नशक्नेहरू कोही-कोही छन्‌ । घर उठाउनेहरूलाई पनि खर नपाइएकोले घर छाउन मुश्कील थियो। अब वर्षा वाद जङ्गलमा खर हुने भएकोले त्यो ल्याएर छाउन शक्ने छन्‌ । तर सिकर्मी, डकर्मीले ज्याला महँगो गरेका हुनाले घर बनाउनामा धेरैलाई मुशकील पर्ने गएको बुझिन्छ । यस्तो भए ता पनि आफू वस्ने पर्ने हुनाले घर बास उठाउन क्र लाग्यो [|

त्यस तर्फ वैशाख महिना सम्ममा घर वनाउन नश-

क भूकम्प निवारक घर विषय दशैँ भागमा लेखिएको छ ।

( १५५)

क्नेहरूलाई बाँड्न निकासा भई गएको र हाल पौष- माघमा भएको बन्दोवस्त र निकासा तल लेखिएको छ । (क ) १९९१ साल वैशाखमा निकासा भएको रुपियाँको फाँटवारी इलाका (पूर्व ) घरबारी पैतहामा भत्केको घर वना- परेका जवान १ के उन नशक्ने के घर रु.५०)को द्रले। १ के रु, २५ को दरले (पू, ३।४ नं. मा मात्र) जम्मा घर जम्मारु, ॥. घर जम्मारु, जम्मा

१नं, १० ५०० १: 2( १०० ३नो. १५ ७५० २८ १८ ७५० रैन, २० १००० ८७ २१७५ ३१७५ देन, १९ ९५० २६७ १६७५ ७६२५

सिँधुलिगढी १० ५०० १८ १, ५०० उद्यपुरगही १० ५०० १८ २८ ५०० धनकुटा २० १००० पद 2८ १००० इख्ाम १० ५०० २८ २९ ५००

जम्मा-११४ ५७०० ३५४ ८८५० १४५५०

1 ना:0

(ख) १९९१ साल पोष-माघमा निकासा भएको

पशिचम १ नं. देखि पूर्व इलामसम्म ११ ठाउँमा सदरबाट अफिसर खटिई, जिल्ला-जिल्लाका बडाहाकीम र मिलिसियाका १।१ अफिसरको मद्दत लिई, घर बनाउन नशक्ने रैतिलाई ( अघि जिल्ठा-जिल्ठामा गइरहेको दाममा थप वाँह्ने गरी ) २ लाख जति बाँड्ने भै गएका छन्‌ । पहिले तिनीहरूको लगत ठीक गरी कञ्ची घरलाई मो, रु. ५ देखि ५० सम्म र पक्षीलाई मो, रु, १०० सम्म फणड- बाट दिने बन्दोबस्त भएको छ । बाबु, आमा, वा इष्टमित्र नभएका केटाकेटीहरू कोही भए, त्यस्तालाई र भूकम्पको सम्बन्धले जमीन नभएकालाई जमीन दिलाइदिने; खेती- पाती गर्ने नशक्ने, जमीनको आमद्बाट खान तपुग्नेलाई मो, रु. २० सम्म दिने--यी काम पनि माथिकै अफिसर औ दामबाट गरिने भएको छ । सो खचे “भूकम्प-रीलिफ- फण्ड मा जम्मा भएको दामबाट हुने भएको छ ।%

झ आठौं भागमा दिएको “भूकम्प-रीछिफ-फण्ड' को हिसाबमा देनुहोला।

( १५७)

(३) मधेश-

बीरगञ्ज, जलेश्वर, हनुमान नगर, बिराट नगर जस्ता शहरहरूमा धेरै पक्की घर भस्कन गएकोले चाँडैनै फेरि घर (सरकारी र दुनियाँ लगायतको) उठाउन सजिलो देखिँदैन। तर गाउँ-गाउँका साना-साना घरहरूमा नोक्सान पनि कम औ नोक्सान भएका पनि सजिलैसँग उठाउन शकिने भएकोले धैरैजस्ता उढिसके ।

घर बनाउनु वा मर्मत गर्नुपर्ने दुनियाँदारलाई घर बनाउन मद्दत होश्रोस भनी “भुकम्पका सबबले घर भ- खनेहरूलाई घर वनाउन जङ्गलबाट सालको लकढी पनि घर हेरी दिनू) भन्ने जिल्ला-जिल्लाका बडाहाकीमलाई उर्दि गएको छ ।

दशौं भाग

अब घर बनाउँदा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

नेपाल पृथ्वीको बरावर भूकम्प हुने भागमा परेको बुझिन्छ, त्यसमा पनि खास गरी यो पालि नोक्सान पनै गएका ठाउँहरू नै देखिन्छन्‌ भनी भूगभे-विद्या जान्नेहरूले

( १५८)

भनेका छन्‌ । योकुराको पुष्ठ्याइँ इतिहासबाट पनि मिल्छ। तसथ हाल र भविष्यमा भूकम्पबाट बच्ने किसिमको घर बा शहर बनाउनाको बहुतै आवश्यकता देखिन्छ ।

अब पछिका नयाँ घर बनाउनेहरूलाई केही फायदा हुनजाला भन्ने हेतु र इच्छाले यो परिच्देद यहाँ घुसाए- को छुँ । भूकम्प-निवारक घर कस्तो हुनु पर्दछ भन्ने कुरा बाहेक पनि नेपालका घरहरूमा के फे कैफियत वा कम- जोरी रहेछ भन्ने कुराको ज्ञान यो महा-भुकम्पबाट भयो ।

सर्व मथम राजधानी र मोफसल तर्फ समेत जाँच गर्ने आएका भूग्भे-विद्वान्‌ र इञ्जिनियर मिष्टर अडेन- को उपदेश लेरुतछ्लु % ;-- (१) “घर बनाउन असल कंसल जग्गा--

«सम्बत्‌ १९९० को भूकम्पको वयान बिहार-भान्त- मा नपाइए ता पनि यहाँ (नेपालमा) राम्रो सित पाइए- कोले यो राय पकट गर्ने खूप मृत भयो। सं० १८९० र १९९० का भूकम्पहरूले गरेका नोक्सानीहरू घटी बढी छन्‌ ता पनि ठाउँहरू मिन आएको देखिनाले जमीनको

कयो उपदेश गोरखापत्रमा पनि प्रकाश भएको थियो ।

( १५६) गुणाबुसार धेरै नोक्सान हुने वा नहुने जग्गाहरू हुँदा- रहेछन्‌ भन्ने अनुमान गर्न शकिन्छ । यसै कारणले भाद- गाउँ, हरिसिद्धि, खोकना र वुङमतीको भेकलाई भूकम्प हुँदा सब भन्दा ज्यादा नोक्सान हुने जग्गा र पशुपतिनाथ, बौद्ध र गोक्णका भेकलाई सव भन्दा निर्भयको जग्गा भन्ने टहराइन्छ । स्वयंभूनाथ र कीर्तिपुर पनि निर्भयको ठाउँ हो, तर यी दुवै साग्दै साना हुनाले शहर पूर्व- दक्षिणतर्फ बढाउनु वढिया छैन । नेपाल-तराइमा विश्षेष गरी नदी नाला र पोखरीहरूको नजीक घर बनाउनु ठीक देखिदैन । यस कारण अव उपान्त घर बनाउँदा भूक- म्पले ज्यादा बाधा गर्ने वा नगर्ने ठाउँको बिचार गर्ने- पर्ने जरूरी देखिन्छ । पशुपति, बौद्ध, गोकण र नयाँ बिजुली- को काम भएको सुन्दरीजल पट्टि नै शहर बढाउनु ठीक पर्ला । (२) “भूकम्प-निवारक-घर--

“जमीनको गुणाबुसार मात्र भूकम्पबाट हानि हुने होइन, घरको बनावट, त्यसमा लागेको माल, सामानर कालिगढीमा पनि हानि ज्यादा वा कम हुने कुरा निर्भर

( १६० )

गर्देछ । किन भने ज्यादा नोक्सान भएका घरहरू धेरै- तला भएका, गुम्बज, लग्ठा भएका, धेरै भ्यालहरू भए- का, एउटा घर सँग अर्को घर दाँति नमिलाई जोडिएका, बाहिर पट्टि सग्लो इँट बीचमा टुक्रा हाली बनेका, गारोमा बन्धन नभएका माथिल्लो भागमा ज्यादा बोझ भएका, बज्न नलगाई माटोमा बनेफा-देखिये । अब उप्रान्त कुनै ईमारत खडा गर्दा यी दोषहरू नरहने गर्नुपर्दछ । राम्रो गरी एक नास सँग पाकेको चौरस मिलेको इँट काममा लाउनुपर्दछ । नेपालमा इँट राम्रो सँग नपोलिएको देखियो । बिहारया पाको इँटमा राम्रोसित बज्न लगाई बनाएका घर धेरै बचे । यहाँ पनि तेलिया इँटले राम्रो गरी दाँति मिलाई बनेको घर वज्रमा वनेको नभएता पनि नोक्सान भएको कम देखिन्छ । असल माल, सामान लगाए वा सामान नभए ता पनि असल कायदा साथ घर बनाए नोक्सानी जखूर कम हुँदोरहेछ भन्ने देखिन्छ । ठला-ठला घर, दर- बार बन्दा सामान र कायदा दुबैको बिचार राख्नु पर्दछ । साना-साना घर कम खे गरी बनाउँदा यी कुराको खूब याद राख्नुपर्दछ :--

( १६१ )

कपाको र काँचो मिसावट इँटको घर १ तले भन्दा अग्लो हुन हुँदै-न । पहाडमा धेरै जस्ताको घर ढुङ्गाले बनेको हुन्छ । ढुङ्गाको घर बनाउँदा ढुङ्गालाई राम्ररी काटी, मिलाई, लाउनु पर्दैछ । अथवा चारपाटेगरी काटेको पक्षमा गारो बलियो हुन्छ । छानो हलुका गर्नु पर्दछ । काठ वा नर्कट ( निगालो ) वाँसले बनाएको घर भूकम्पको निमित्त बहुत मजबूत हुन्छ । डल्ला-डुल्ठी ल्याई, थुपारी बनाएको घर भूकम्पमा अद्दैन । यसको भत्यक्ष ममाण धरान र उदयपुरगढीमा मिल्यो । इँट शकेसम्म बज्नमा लाउनु पर्दछ। माटोमा लाएको गारो भन्दा वजमा लाएको गारो पातलो पारे पनि हुने हुनाले बजको खर्च, इँट कम जञागेकोबाटै धेरै-जसो उपर हुन्छ। फेरि मजबूत समेत हुने हुनाले आखिर यसैमा किफायत ठहने आउँछ । इँटको घर ३४ हात भन्दा बढ्ता अग्लो हुनु ठीक छैन । जापान- मा त जस्तै मजबूत सामान लाए पनि ६७ हात भन्दा अग्लो घर बनाउन पाइन्न । साधारण रीतिले बनेको घरमा लठ्टा गुम्बज नहाल्नू, झ्याल धेरै नहाल्नू, यसले गारो कमजोर हुन्छ। गारोमा बन्धन हाली एउटाले

( १६२)

अर्कोलाई अड्याउने गर्नुप्देछ। घर जोड्दा अघिको गारोमा दाँति, जोड मिलाई एउटा घर जस्तो पारी भूकम्प हुँदा जम्मै एक भई हल्लिने, आफूसमा ठक्कर नखाने तुस्या- उनु पर्दछ । गारोको बीचमा पनि सम्लै इँट हाली, जोड मिलाई बनाउनु पर्दछ । ढुक्रा हाली बनेको बाक्लो गारो भन्दा सग्लो इँट हाली जोड मिलाई बनेको पातलो गारो मजबूत भई, इँट समेत कमलागी किफायत हुन्छ। छानाको लागि मट्टीतेलको कनिष्टर पिटी त्यसले छ्लाए, राम्रो नदे- खिए ता पनि, पानी राम्रै गरी बग्दछ । सर्बसाधारण दुनियाँलाई बढिया सामान पुगिसरि नआउने हुनाले उनीहरूका घरको छाँट यस्तो हुनुपर्छ कि वढिया सामान नभए ता पनि भूकम्प हुँदा जिउ-ञ्यानको खतरा कम छुने होस्‌ , अर्थात्‌ काँचो पाको इँटको घर शकेसम्म हलुको छाँटबाट १ तले मात्र वनाउन । इँटका लठ्ठाहरू भन्दा काठका थामहरू बढिया हुन्छन्‌ । छानो शकेसम्प हलुको ड्रोस्‌ । तेलिया इँटले बनेको वा साधारण पाका इँटका बज्नमा बनेका घरहरू मात्र १ तला भन्दा बढ्ता उँचा हुन शक्तछन्‌।

(१६३) (३ ) बनाउने समय--

“हिन्दुस्यानी छापाहरूमा भूकम्प भएको ठाउँमा ज्ञमीनको नोक्सानको हालत हेरी वर्ष दिन देखि ३ वर्ष- सम्प घर बनाउन हुन्न भनी लेखिएको छ । तर नेपालका ज्ञमीनका अवस्थाको तुलना बिहार सँग गर्दा धेरै फरक चाइन्छ । तसथै यहाँ मर्मतको काम अहिले (१९९१ साल- मा ) नै शुरू भए पनि केही हानि छैन । धेरै ठाउँमा शुरू भइसकेको पनि छ । समयको बारेमा केही संकोच मान्नु- पर्ने कुरा छ्ैन। तर बनाउने सामान र कायदा भने पहिलेको भन्दा अलि बदल गरी शकेसम्म भूकम्प निवारक बनाउनु पर्देछ । यो भएको छ छैन । ठूला-ठूला घरहरू नयाँ बनाउने हकमा वर्षा खतम नभरै माल सामानै जुट्ने छैन । त्यस पछि भने निस्सन्देह बनाउने काम शुरू गरे छुन्छ । तराइका एक दुइ ठाउँमा जमीन फाटेको र बालुवा निस्केको अलि बर्ता भएका ठाउँमा पनि वर्षा पछि ममैत गने शुरू गरे ठीक हुन्छ ।”

खास गरी हाम्रो देशमा इञ्जिनियरहरूको लागि यो कम्प अढृञ्जुत हुनआयो । घर बनाउँदा पछिलाई केकुराको

( १६४)

होश राख्नुपर्दछ वा कुन भागमा बढ्ता बलियो पार्ने- पर्देछ भन्ने कुरा दृढ गने कठिन पन्यो । कारण, एक ठाउँमा शिकेको अर्को ठाउँमा हेदा उल्टो देखिने पनि भयो । तसथै इञ्जिनियरहरूुमा आफूस-आफूसको राय पनि नमिल्ने देखियो । तर यस्तो भए ता पनि अहिलेसम्म त

एक किसिमको दृढ राय बनेको बुझिन्छ । भूकम्पको लागि रिइन्‌फोसे.-ड्‌ कङ्क्रिट& ले बनेको घर जस्तो बलियो अरू कुनै हुँदैन भनी सबै इश्चिनियरले कफलामको दलिन र सिमेण्टको गारो राखी बनेको घर ।

सिमेण्ट बनाउने कायदा प्रो. खडानन्दशर्मालि तलको बचन द्वारा बताएका छन्‌ :--

«सिमेण्ट बनाउने उपाय--

“बुनौटे ढुङ्गा २५ मन, बाल्वा अथवा ढुङ्गा नमिसिएको घर बनाउने असल कालोमाटो ७० मन, खियाको रङ्ग भएको असछ फलामे ढुङ्गा ५ मनछाई पानी सँग घट्टमा पिँधी, मसीनो घुललो पारी, ज्यादै गरम आँचमा सुकाई, चून अथवा इँट पोल्ने भट्टामा पोली, जाँतोमा वा घट्टमा पिँधी मसीनो घुलो पाने पदेछ । नयाँ धुठो काम छाग्दैन । यस कारण, यो घुलोलाई आठ दस महिना त्यसै पडिरहन दिइ्दै अनि काममा छाउनू ।”

( १६५ )

एकै स्वर गरी भनेका छन्‌ । यहाँ यस्तो किसिमको घर नभएकोले त्यसको भाउ स्पष्ट देख्न शकिएन ता पनि बिदेशतिरका भूइँचालाहरूले यो कुराको सत्यता देखाए- का छन्‌ । जापानको भूकम्प ( १९८० साल ) मा इँट्ले बनेको घर शयकडा ५४ भत्केका ठाउँमा कङ्क्रिटका घरहरू शयकडा १० मात्र भत्के भनी लेखेका छन्‌ । तसथ अब नयाँ घर बनाउनेहरूले शके भने कङ्क्रिटको घर बनाउनु उचित छ भनी भनेका छन्‌ । यहाँ राजधानी- खाल्टोमा किफायत साथ सिमेण्ट बन्न पनि शक्तछ । यस्तो एक कारखानाको खूप दरकार पनि देखिन्छ भनी कलकत्ताको जाडिन नाउँ गरेका एक असल इश्चि नियरले भनेका छन्‌ । तर सिमेण्टको घर बनाउन धेरै खर्च लाग्ने भएकोले थोरैले मात्र यसको फायदा उठाउन शक्तछन्‌ । तसथ साधारण दुनियाँको लागि--जसको गिन्ति धेरैछ--यो कुराबाट केही फायदा छैन । बढिया सामान काममा लगाउन नशक्ने, मामुली तरह सँग मर्मत गने इच्छा गर्नेहरूको लागि एक इञ्जिनियरको राय यद्दाँ लेख्तल्नु ।

( १६६ )

( क) सानाघर विषय घरको सब भन्दा कमजोर भागः--किलास, गारो, ( दलिन नराख्नु परेकाले ) यसको बचावट--नसलामो राखी चुकूल गेकी ४।५ वटा दलिनसम्म तान दिनुपर्दछ। पाको काँचो इँट मिलाई बनाएको गारोमा खालि चिरिए- को मात्र भए दायाँ बायाँको एक-एक इँट झिकी, माटो गोबर मिलाई, घोली, कोचिदिनुपर्देछ । (ख ) ठूला घर विषय कमजोरी देखिएको भाग--किलास, गारो, गुम्बज, छाना । गुम्बजको बचावट--चिरिएको भए चिरिएको ठाउँमा सिमेण्ट या वजको टिपकार दिनुपर्दछ । किलास गारोमा सत्तरिसम्म तान दिनुपर्दछ; १० फीट उचाइ २ फीट चौडाइ भएको गारो २-३ इश्च दलके पनि विशेष हानि हुँदैन । अघि लेखिएको मिष्टर अडेनको राय बहुत स्पष्ट छ ता पनि निज सञ्जन बिरानो ग्रुलुकको बासिन्दा हुनाले हाम्रो हालत अवस्थाको पूरा ज्ञान भएको होओइन। तसथ निजको राय अनुसार चल्न केही बाधा पनि पर्ने जाने

( १६७ ) होल्ला । यस निमित्त यहाँको एक असल इञ्जिनियर क. प, जङ्गविक्रम राणाको उपदेश र बिचार लेरुतछु । तप- सीलमा लेखिए बमोजीम बनेका घरहरूमा भूकम्पबाट बर्ता नोक्सान पने गएको देखियो ;-- वपसील (१ ) काँचो, ज्यादा पाको वा चिरिएको इँटले बनेका र माटो लगाई बनेका भित्ताहरू । (२) थोरै चौडाइ भई उँचाइमा ज्यादा अग्लो भएका घरहरू । (३ ) छाना गर्दी भएका घर । (४) दाँति राम्रो सँग नमिलाई बनेको गारो । (५) गुम्बज। (६) धेरै ढोका झ्याल भएका घर । (७) खराव जमीनमा जग पर्ने गएका र जगको चौडाइ कम भएका घर । (८) पोका पोकी, दलान बर्ता भएका घरहरू । (५) राम्रो जोड नमिलाई पछि थपिएका लङ, कोठाहरू ।

( १६८ )

(१० ) इँटका लठ्ठाहरू ।

(११) कम चौडाइ तर ज्यादा बर्ता लम्बाइ

भएका घर।

(१२) बीचमा भन्दा छेउ-छेउका कुनामा अग्लो

भएका घर ।

अब घर बनाउँदा तल लेखिएका कुराहरूको विचार

राख्नु उचित छ;--

(१) जग बलियो र मजबूत गराउनुपर्दछ । स्यसको गहिराइ जमीनको गुण हेरी हुन्छ । त्यसको गज पूरा हुनुपदैछ, यसो गर्नाले भूकम्पको असर घेरै जग्गामा फिँजिने हुन्छ ।

(२) इँट असल हुनुपदेख ( पालिसदार इँट सव भन्दा उत्तम हो) ।

(३ ) घरको सबै भागमा राम्रो सँग दाँति मिला- उनुपर्देछ,अर्थात्‌ छुट्टा-छुट्टा भाग हुन नपाओस्‌ ।

(४) भ्याल-भ्यालको बीचमा भशस्त जग्गा राख्नुपर्दछ ।

(५) पोका पोकी औं मोफतका बुट्टाहरू कम राख्नुपदैछ ।

( १६६ )

(६) हुनशके फल्लामको सत्तरि र सिमेण्ट राखी घर बनाउन्‌ | चन वज्रको गारो पनि मजबूतै हुन्छ । चून बज्न लगाई बनाउँदा खर्च वर्ता हुनजाने हो ता पनि इँट कम लगाए पनि हुने हुनाले त्यस तर्फबाट केही किफायत हुनजान्छ।

(७) इँटको लठ्ठा भन्दा काठको लठ्ठा बढिया औ बलियो हुन्छ।

(८) भित्ताको कुना-कुनाको दाँति राम्रो सँग मिलाउनुपर्दछ ।

(९) गुम्बज बनाउँदै नबनाउन्‌ । ढोका भ्याल माथि कोपु हाल्नु बढिया छ।

(१०) घर बनाउँदा उचाइ कत्रो गर्नुपर्दछ भन्ने कुरा काममा लगाइने माल सरजामबाट अनुमान गर्ने शकिन्छ । असल सरजामले बन्ने घर केही अग्लो भए पनि हुन्छ, तर उँचाइ जति कम उति बढिया ।

(११) छानो शकेसम्म हलुको होस्‌। कर्कटपाता नपाउनेहरूले मट्टीतेलको टिनको छानो हाल्नु

[क्र ) उचित छ। यसबाट पानीको पनि बचाउ हुन शक्तछ ।

(१२) घनीहरूले रिइन्फोस -ड्‌ कङक्रिटको घर वना- उन्‌ वा वज्को गारो राखी झ्याल ढोकामा कोपु हाल्न्‌ । साधारण मानिसहरूले माटोको गारो राख्नू; तर घर भने होचो हुनु प्देछ। गरीबहरूले साना-साना घर, झुपडि हलुका बस्तुको छानो राखी बनाउनुपर्दछ ।

घर, ईमारत बनाउने पट्टि मात्र होइन, शहर निर्माण

सम्बन्धको कुरामा समेत हाम्रो ज्ञान बढन गएको छ।यो कुरामा जापानले सबै लोककाई बाटो देखाएथ्यो । भूक- म्पले ध्वस्त पारेका शहरहरूको ठाउमा झन्‌ राम्रा, ठूला औ मजबूत शहरहरू उत्पन्न गराएथ्यो। साना-साना गर्ल, सडकहरूबाट भूकम्पमा धेरै ज्यानको नोक्सान हुनगएकोले तिनीहरूले ठूला-ठूला सुग्घर सडकहरू बनाए। तसर्थ हाल जापानका शहरहरू भूकम्पको लागि निर्भय मात्र होइन कि अघिको भन्दा धेरैनै स्वास्थ्यमा हानि नपार्ने र सफा सुग्घर भएका छन्‌ भनी भन्दछन्‌ । शहर

(२१०)

निर्माण गर्ने मौका यस्तै हो भन्ने कुरा जापानले तारीफ- ज्ायक हुने गरिकन देखायो, जसको लागि उसको सबैले पूरा प्रशंसा गरेका छन्‌ ।

हाम्रो देशमा पनि ध्वस्त भएका घर, ईमारत र शहरको घुलोबाट पहिलेको भन्दा राम्रो, बलियो औ सुग्घर वस्ति भएको शहर उत्पन्न हुन जाशोस्‌ भनी आ्रा्थना गर्दछु ।

एघाज्हौँ भाग भूकम्पको वेज्ञानिक जाँच

यो महाभूकम्पको कारण के हो, नेपालमा कुन-कुन जग्गामा बढ्ता नोक्सान पन्यो, सब भन्दा कढा कम्प कुन ठाउँमा गयो भन्ने इत्यादि कुराहरूको ज्ञान तपसीलमा लेखिएको बयानबाट मिल्दछ । यहाँ भूकम्प जाँच्ने यन्त्र (सिस्मोग्राफ ) नभएको ले भुइँचालोको वैज्ञानिक विकास लिन शकिएन, नत परकम्पहरूको ठीक गिन्ति राख्न शकियो । तसथै यो परिच्छेदमा लेखिएका कुराहरूको लागि विदेशीहरू सँग क्रणी झैं ।

(१)

अ्रथम, भूगभे-विषयमा जाँच गर्नालाई नेपाल-सरकार बाट १९९१ साल चैत्रमा ( अंग्रेज-सरकारबाट मँगाइ ) श्याइबक्सेको एक मरुयात भूगभे-विद्ान्‌ मिष्टर जे, वि, अडेनको रपोट लेख्तछ्नु । परन्तु, सो रपोट भूगर्भ-शिद्या सम्बन्धी र जमीनको माटो जाँच सम्बन्धी भएकोले प्रशस्तै लामो छ । यहाँ त्यसको आवश्यक कुराहरूकेलाई सबैले बुझ्न शक्ने सानो रपोट (जुन गोरखापत्रमा पनि छापिएको थियो ) सो मात्र लेख्तल्नु ।

(१ ) भूकम्पको कारण भूकम्पका दुइ कारण छन्‌-

(१) ज्वालामुखी पर्वत सम्बन्धी--पृथ्वी भित्रको बल्ने वस्तु द्वारा जमीन भित्रका पत्थर, धातु इत्यादि पस्लने भर, त्यसको बाफ निस्कन खोश्दा भित्र खलबल मचिई, एक किसिमको लहर चली, भुकम्प हुन्छ । यसलाई ज्वालामुखी सम्बन्धी भुकम्प भन्दछन्‌ । यो धेरै टाढासम्म जाँदैन ।

(२) जमीनको बनावट सम्बन्धी- जमीन बन्दै आउँदा तह माथि तह बस्तै आउँछ। यी तहहरू मध्ये

( १७३ )

कुनै ठाउँमा कुनै तहहरू माटोको गुणले कमजोर भई बखत-बखतमा आफू माथिको वोझ थाम्न नशकी टुट्न- जानाले अरू तहहरूमा खलबल पर र जमीनमा एक किसिमको लहर चली भूहँचालो जान्छ । यसलाई जमीनको बनावट सम्बन्धी भुकम्प भन्दछन्‌। यसले टाढासम्म फिजिएर ज्यादा नाश गर्दछ । यस्ता ठाउँमा फेरि-फेरि पनि भूकम्प गइरहने छुन्छ ।

नेपाल-देश भरमा ज्वालाग्नुखी पर्वत भएको चिह् पाइँदैन । ताप्लेजुङ ( पूर्व ३ नं. ) मा ज्वालाग्नुखी फुटी गाउँ घर जम्मै ध्वस्त पाज्यो भन्ने खालि हह्लै मात्र रहेछ। तसर्थ यस देशमा र बिहारमा समेत गएका भुकम्पहरू जमीनको बनावटैको कसरबाट भएका बुझिन्छन्‌। यस कारण नेपाल र बिहार-पान्त पृथ्वीको वरावर भूकम्प जाने भागमा परेको बुझिन्छ । तसर्थ नेपालमा पछि हुने भूकम्प देखि बचावट हुने प्रवन्ध गर्नु अति आवश्यक छ।

(२) नेपालमा परेको बिगारको बयान राजधानी-खाल्टोको

नेपाल राजधानीखाल्टोमा परेको बिगार तीन तहमा

छुव्याउन शकिन्छ;--

( १७ )

(१) सब भन्दा ज्यादा नोक्सानी दक्षिण-पू भाग पट्टिको उच्च जमीनमा रहेछ । यो ठाउँ भादगाएँ देखि लिएर जुथ्ु, सानागाटँ, हरिसिद्धि, बुङ्मती र खोकनासम्म पर्दछ । यी ठाउँमा भुकम्पको वेग १ से- कण्डको १०'७ फीट थियो ।

(२) दोस्रो तहमा काठमाडौं, पाटन, साँखु र थान- कोटको आसपासका गाउँ पर्दछन्‌ । यही तह भित्र धेरै द्रबारहरू पर्दछन्‌ ।

(३) तेस्रो तहमा श्ररु बाँकि ठाउँहरू पर्दछन्‌ । कीर्तिपुर, सिम्भू (खयम्भू), पशुपति र वरिपरिका ढुङ्ग्यान्‌ डाँहाहरूमा उत्तिको नोक्सान भएको छैन । गोकर्ण, मन- हरा र सुन्दरीजल फाँटमा पनि कमै नोक्सान भएको देखियो ।

सब भन्दा बढ्ता नोक्सान भएको ठाउँमा पनिएकै किसिमको नोक्सानी देखिन्न । भादगाउँका सडकमा लहरै रहेका घरहरूमा पनि कुनै सडकमा ६ मा ६ नै, कुनैमा ९ मा ७, ६ मा ५), र ५ मा २ घर नोक्सान देखिन्छ । यसको कारण पहिले पनि दिइसकेको छ। भूकम्पको तोड

(२०५) ज्ञमीनको गुण हेरी हुन्छ, ढुङ्ग्यान ठाउँमा भन्दा बलौटो, कुख्लो जग्गामा भूइँचालो बढ्ता वेगले जान्छ । तेलिया इँटका दाँति मिलाई बिनाएका घर मध्ये धेरै जस्ता साबूतै छन्‌। दरबारहरूमा शोभाको निमित्त दाहिने बायाँ तानि- एका खण्डहरू बिग्रेका देखिन्छन्‌ । बजारका घरहरू धेरै जस्ता इँटबाट बनेका छन्‌, तर गारोको इँटमा राम्ररी जोनि नमिलेकोले र छाना र तलाका दलिन सत्तरिको र गारोको इँट वा काठका खम्बामा राम्ररी चुकल नक- सिएकोले नै ज्यादा बिगार हुन गएको बुझिन्छ । मोफसल तर्फको

सिग्हा र उदयपुर गढीमा यहाँको दोस्रो किसिमको नोक्सानी छ । सिःहामा जमीनबाट बालुवा निस्के ता पनि खेतलाई ज्यादा नोक्सान हुने गरी निस्केको छैन, बरु सो बालुवा समेतै जमीनमा हलो जोतिदिए मट्टीमा बालुवा मिली वेसै होला कि जस्तो पनि छ । उदयपुरगढी भने निक्कै बिग्रेको छ, औ अलि फरको ढुङ्गा र माटो भएकोले वर्षामा अझै नोक्सान हुने सम्भव छ। स्यहाँबाट (माउण्ट एमरेष्ट' (पृथ्वीमा सब भन्दा उच्चो टाकुरो) पनि देखियो ।

( १७६ ) त्यो पर्वतको ढुप्पा लड्यो भन्ने कुरा साँचो रहेनछ--यो सन्तोषजनक कुरो हो। पूरवननेपाल पट्टि विराटनगरमा नयाँ धान गोदामहरू जस्तै टिनका छाना भएका काठका घर बचेका छन्‌ , तर इँटका घरहरू निकै बिग्रेका छन । दलिन र गारोमा राम्रो चुकूल ठोक्ने नगरेकोले घरहरू कच्चा भएका हुन्‌ । धनकुटामा अस्पताल-कचहरी र बढाहाकीम- को घर बिग्रेको छ । तर मूल बजारमा भने साना-तिना चिरा बाहेक उस्तो फेही भएको झैन। एकै डाँडामा भएकोले अरू घर बिग्री बजार बच्नु अनौठा हो। तर, धनकुटाको उत्तर-पश्चिम कुनामा २॥। कोश एक ठाउँ, ४॥ कोश अर्को ठाउँमा पैन्हो गई निकै नोक्सान भएको छ। धारापानी निर अझ पैहो जाने डर छ। चैनपुरमा नोक्सान कम भएको छ । वरिपरिका गाउँघरमा पनि केही भएको छैन । ताप्ले जुङमा ज्वालामुखी समेत फुटी ज्यादै नोक्सान भयो भन्ने कुरा हल्ला मात्र उइरियो । भत्केको घर ता खालि भ्यालखाना मात्र रहेछ । बजार तिर एकाध घरमा अलि-अ्रलि चिरिएको देखिन्छ ता पनि गणना गर्ने लायकको नोक्सानी केही छेन । पै'हो गएको

(क)

बनि पुरानो रहेछ । नयाँ गएको देखिएन ।”

यी माथिका कुरा बाहेक घर बनाउनालाई असल बंसल जग्गाको बारेमा र भूकम्पनिवारक घर बनाउने बिषयमा पनि आफ्नो राय त्यस रपोटमा दिएका छन्‌।

अर्को भूगर्भ-बिद्या जान्ने अफिसर मिष्टर एल्‌, फर्मेर- को तल लेखिएको रायबाट पनि माथिका कुराहरूलाई पुए्याँइ मिरदछ

4१९९० सालको महाभूकम्प जमीनको बनावट सम्ब- न्घीवाट उत्पन्न भएको हो । पृथ्वीमा जीव-शक्ति भएकोले बराबर जमीनको स्वरुप अदल-बद्ल भइरहन्छ । कोही ठाउँमा मैदानबाट पर्वत वन्न जान्छ औ कोही ठाउँमा पर्वत मैदान बन्न जान्छ। भक्तिको यस्तो अदल-बदल बहुतै बिस्तार सँग हुन्छ ता पनि यो स्थिति सँधै चलिरहन्छ । भक्तिको यस्तो परिवर्तनको परिणाम कहिले-कहिले का भूकम्प हुन आउँदछ । परन्तु जमीनको यसरी अदल-बदल हुँदा कोही ठाउँमा बता माटो थुमिनजाने कोही ठाउँमा कम हुनजञाने पनि हुन्छ । यस्तो वढ्ता माटो थुमिन जाने

क यो दशौं भागमा हेखिसकिएको छ ।

( १७८)

भागलाई 'जिओसिनछिनल बेस्ट भन्द्छन्‌- जुन भागमा विशेष अदल-बदलको खेल हुनजान्छ । हिन्दुस्थानमा यस्ता तीनवटा भागहरू छुट्ट्याएका छन्‌- ( १ ) हिमा- लय, (२ ) बलुचिस्तान, ( ३ ) आसाम-बर्माको साँध । यी जग्गा भित्र र यिनीहरूका वरिपरिका ठाउँमा, अरू ठाउँमा भन्दा बढ्ता भूकम्प जाने सम्भवछ । यो गएको भूकम्पको हिपालखण्ड सँग सम्बन्ध पर्नै आएको छ। यो भन्दा अगाडि १९६१ साल ( १९०५ सन्‌)मा काँग्रा र पञ्जावमा गएको ठलो भूहँचालो पनि यही हिमाल- विभाग सम्बन्धी थियो ।%

यो गत भूकम्प बिषयमा कोही-कोही म्रुरुय वैज्ञानिक बिकास पनि यहाँ लेख्तछु;-

(१ ) भूकम्पकोलहरी--गत भूकम्प जमीनको बना- बट सम्बन्धबाट भएको हो भन्ने कुरा माथिबाट थाहा भयो । भूकम्पको लहरी जम्मा तीन किसिमको हुन्छ--: (क ) साधारण, ( ख ) यमजर (ग) जटिल । यस पालिको भूकम्पमा जटिल किसिमको लहरी चलेको अनु-

5 कांग्रा काठमाडौंबाट करीब ३०० कोश उत्तर-पश्चिम पर्छा ।

(१० )

गान छ र यसलाई नै सब भन्दा नोक्सान गर्ने औ कडा भनी मानिएको छ।

(२) भूकम्प-केन्द्र ( एपिसेण्टर )--यसको घेरा उत्तर-बिहारमा पत्ता लगाएका छन्‌ । तर यस्तो केन्द्र अरू ठाउँमा पनि हुनशक्तछ । केही जाँच नगरिएकोले ठीक सँग भन्न शक्न्षि ता पनि नेपालमा ,यस्ता केन्द्रहरू नपरेका होलान्‌ भन्न पनि शकिन्न भनी कुनै भूगर्भ-विद्या जान्नेहरूले भनेका छन्‌। खास गरी उदयपुरगढी र भादगाउँतिर सीतामारि मधुवनिमा झैं खूप वेगदार भूइँचालो गएछ भनी डा. अडेनले भनेका छन्‌ | भूकम्प-केन्द्रको जमीन भित्रको गहिराइ सँगै एकै नास रहन्न ता पनि मायः २४ देखि ४० मीलसम्म हुनुपर्छ भनी भन्दछन्‌ ।

(३ ) भूइँचालो कति बेरसम्म गयो ? यसको उत्तर ठाउँ पिछे फरक हुन्छ । उत्तर-बिहारमा २ मिनेटदेखि ८ पिनेटसम्मको अज्ञाम गरेका छन्‌ । कलकत्ताको भूकम्प- यन्त्रले ४ घण्टासम्म पृथ्वी काँपिरहेको पत्ता लगाएको छ; तर यस्ता नम्र कम्पहरू मानिसले थाहा पाउन शक्तैनन्‌, खालि भूकम्प-यन्त्रले मात्र शक्तछ ।

( १८०)

(४) भूकम्प थाहा भएका इलाकाको नाप--यस- को ठीक अञ्जाम गने कठिन छ ता पनि भूकम्प-केन्द्रबाट पूर्व दिशा तर्फ १००० मील परसम्म भूहुँचालोको वेग पुगेकोले चारै दिशामा एकै किसिमको जोरले गयो भनी संझेको पक्षमा भूकम्प थाहा भएको जग्गाको नाप ३१५०००० वर्ग मील हुन आउँदछ । तर उत्तर-मोट तर्फो र पूर्व-उच्चर दिशा तिर धेरै टाढासम्म भूइँचालो नगए- कोले वास्तवमा माथि लेखिएको भन्दा फेही कम्ति नै हुनुपर्दछ भनी एक भूगर्भ-विद्व डा, फर्मेरले भनेका छन्‌। परन्तु यति इलाका भरि भूकम्पले ध्वस्त पारेको भनी संझन हुँदैन; भूकम्पले ध्वस्त पारेको जग्गाको घेरा जुन नेपाल र उत्तर विहारमा पर्दछ त्यसको नाप करीव १००००० बगे मील जति होला ।

(५) पूर्वकम्प--कहिले काहीँ साना-साना पूर्व कम्पहरूले पछि आउने ठूला पर-कम्पहरूको जनाउ दिए- को देखिन्छ ता पनि, त्यसमा केही नियम छैन । माघ १ गते अर्थात्‌ महाभूकम्प जाने एक दिन अघि कलकत्ताको भूकम्प जाँच्ने कलद्वारा यस्ता ३ बटा पूर्वे-कम्पहरू

( १८१ ) बिपेथे--पहिलो ५५० मील, दोस्रो ४०० मीलर तेस्रो ३०० मील टाढासम्मको । त्यहाँको भूकम्प-यन्त्रले टिपेको माघ २ गतेको महाकम्पको नक्सा चित्रमा दिइएको छ। यो नक्सा कलकत्ताको एक विद्वान्‌ डाङ्टर सेनले पठाइ- दिएका हुन्‌।

(६) परकम्प- कोही ठूला भूकम्प बाद पर-कम्प- हरू गइरहनु मक्कुतिको नियम नै संझिएको छ । भूकम्प- यन्त्रको मदत बिना यिनको गिन्ति राख्न शकिँदैन । माघ २ गतेदेखि ७ गतेसम्ममा करीब २८ पर-कम्पहरू गएको कलकत्ताको कलबाट टिपिएकोले, यहाँ पनि स्यति दिन भित्रमा त्यति नै कम्प गएहोलान्‌ भनी संझेमा ठूलो भूल हुन शक्तैन । तर अझसम्म पनि यस्ता पर-कम्पहरू जाँदै गरेकाले तिनीहरूको गिन्ति धेरै नै पुगिसक्यो होला । जापानमा १९२३ सन्‌को महाभूकम्प पछि टोकियो (जापानको राजधानी ) मा पहिलो महिना भित्रमा पनि करीब १२५० कम्प गएको हिसाब गरेका छन्‌ । १८९७ सन्‌मा आसामको महाभूकम्प वाद ५ महिना भित्र करीव ८५० पर-कम्प गए थे । यो गत भूकम्प विषयमा पनि

( १८२ )

कलकत्ताको भूकम्प-यन्त्रले आश्विन महिना ( १९९१ साल ) सम्ममा करीब ६५ परकम्प गएको अनुमान गरेको छ । नेपालको निम्ति पनि यही अङ्क मिसन शक्तछ।

बाग्हौं भाग नेपालमा पहिले-पहिछे गएका भूकम्पहरुको बयान

नेपालमा पहिले-पहिले पनि ठूला-ठूला भूकम्प गए- का देखिन्छन्‌ । परन्तु यो गएको भूकम्प जति कडा अरू कुनै थिएन ता पनि पहिलेका भूकम्पहरूको बयान थाहा पाउन धेरैमा रुचि भएको देखिएकोले यो परिच्छेद जोडे- को हुँ । यो भूकम्प जानु भन्दा अगाडि, १८९० सालको लगायत अरू पहिले गएका भूइँचालाहरूको बारेमा थोरै- लाई मात्रै थाहा थियो । तसथे यस समयमा गत भूकम्प- को बारेमा एक छोटो बयान लेरुन बेमनासिव परोइन । हाम्रो देशमा वंशावलि, इतिहासहरूको कमी भएकोले धेरै अघिसम्मको बयान दिन शकिदैन ।

( १८३ )

नेपालमा करीब पौने सात शय वर्ष अगाडि वि, सम्बत्‌ १३१० ( ने, सं, ३७४ ) मा गएको भूकम्पको लेख सव भन्दा पहिलो छ । सो भूकम्प आपाद शु तृतीया, पुनर्वसु नक्षत्र, घुव योग, सोमवारका दिन गएथ्यो । देवालय र घर भत्की धेरै मानिस मरे । विराजमान भएका राजा अभयमछ् पनि त्यसै भूकम्पले मरे । जमीन १५ दिनसम्म बराबर हह्लिरद्यो ।

बि० सम्बत्‌ १३१६ ( ने० सं० ३८०) मा ठूलो भूकम्प गइ महामारी परी दुर्भिक्ष भयो र पजाहरूको पनि बिध्वंश धेरै भयो । यो राजा जयदेवको पालामा भएथ्यो।

सम्वत्‌ १४६४ ( ने० सं० ५२८ ) मा अधिक भाद्र शुक्र १२ उच्रापादा नक्षत्र सोमवारको दिन ठूलो भूइँ- चालो गयो । मत्स्येन्द्रनाथको देवल र अरू घर, देवालय धेरै भत्के । जग्गा पनि धेरै फाटी नाश भयो । जी-बाजन्तु पनि धेरै नै मरे । सो बखत राजा श्यामसिंह विराजमान थिए।

सम्वत्‌ १७३७ ( ने० सं० ८०१ ) मा पौष क्रृष्ण अएमीका दिन दिग्दाह भयो। फेरि धेरै लामो धूम्रकेतु

( १८४) ( लामपुच्छ तारो ) को उदय भयो, अकस्मात्‌ आकाश- बाट एक किसिमको शब्द आयो । मानिसहरू डरले व्याकुल भए । करीव ५ महिना पछि अर्थात्‌ १७३८ साल ज्येष्ठ शुक्न सम्मका दिन रातको समयमा ठुलो भूइँचालो गयो । धेरै घर भत्के । सो बेला राजा निवासमल्ल शासक थिए। सम्बत्‌ १८६६ ( ने, सं, ९३० ) मा दशहराको दिन तृतीय अहरको मध्यमा २१ पटक भूकम्प गइरग्यो । घर भस्की केही मानिस औ जीवाजन्तुको नाश भयो। पशुपतिनाथको देवल केही भएन । श्री ५ महाराजाधिराज गीर्वाणयुद्ध बिक्रम शाह राजगद्दीमा थिए । पञ्जाव पट्टि ( आजकालको सिमला जिल्ला ) मा बिद्रोह फैलिएकोले सो दबाउन र शासन बलियो पाने गोरखाली फौजहरू लागिरहेका थिए । त्यस भूकम्पले त्यो युद्धको काममा केही बाधा पनै नगएको देखिन्छ । सम्बत्‌ १८८० मा सात ग्रह एकै राशिमा बसेका हुनाले कुनै कढा अनिए्को शङ्का गरेका थिए। तर यी अहृहरू छुट्टिइसके पछि यमपश्चमीका दिन लगभग १७

( १८५)

फेरा भुकम्प गयो, परन्तु घन-जनको नोक्सान कम भयो । स्यसको केही महिना बाद महामारी परी मानिस र जीवा- जन्तु मरे । माघ महिनामा ठूलो टृष्ट्रि भई मूल समेत फुव्यो।

सं, १८९० भाद्र १२ गते सोमवारका दिन साँझको ६ बजे वढो जोरले ४० सेकण्ड सम्म भूकम्प गयो । फेरि सोही रातको ११ बजे त्यत्तिकै जोरले अर्को कम्प भयो । स्यही रातभरमा अरू साना-साना २३ कम्प गए । केही दिन पछिसम्म पनि दिनै पिछे परकम्पहरू जाने गरे। अनेक घर, महल र मन्दिरहरू बिग्रे । यसैको ३५ वर्ष अघि मात्रै श्री ५ महाराजाधिराज रणबहादूर शाहले १०० फूट अग्लो खुप लम्बा चौडा जगन्नाथको देवाजय टुँडि- खेलको छेउमा बनाएका थिए । त्यही भत्की पाताल भयो । जनरल भीमसेन थापाले आफ्ना बागको महलको दायाँ बायाँ दुइबटा बडा[-बडा धरहराहरू बनाएका थिए। तिनमा एउटा पाताल 'भयो अर्कोको ठुप्पो भाँचिएर खस्यो । निज जनरलको वागको महल र जनरल रणबीर सिंह थापा, जनरल माथबरसिंह थापाहरूको काठमाडौं जगनटोलको महल पनि भत्कन गयो । नेपालको लागि

( १८६ ) भूकम्पको बेग उत्तर पट्टि कुतिसम्म, पूर्व विजयपुरसम्म, दक्षिण मकवानपुरसम्म र पश्चिम गोरखासम्म पुग्यो । राजधानी भित्रमा सब भन्दा बढ्ता डिमि र भादगाउँमा भूकम्पले नोक्सान पाथ्यो । सो हुँदा श्रीपशुपति, गुध्ने- शबरी, पूरणंचण्डी, मीननाथ, ललितापुर चण्डेश्वरी आदि ठुला-ठला देवताका देवलहरूमा केही भएन । यस्तो विघ्न हुँदा सो बखतका बिराजमान राजा श्री ५ राजेन्द्रबिक्रम- शाह मंत्रीहरू साथलिई, भादगाउँमा सवारी भई, अजा- हरूलाई दयापूर्वक चाहिँदो अन्न बस्रादि बक्सी फिर्नुभयो। राज्यभरमा १८००० घर बिग्रेको अनुमान गरे। त्यस मध्ये राजधानी तीन शहरमा मात्रै बिग्रेका ४२१४ थिए। पाटनको बालकुमारी-को देवल भक्ती थिचिँदा २१ दिन पछि कुमारीको मूर्ति झिकियो र दशैंमा मुकुठर कलशस्थापना गरी, काम चलाई, पछि मात्र अकैं मूर्ति फेरियो । भूकम्पले चिरा-चिरा पारेका घरमा वस्न नभए- कोले सबै बारिमा वसे; भारादारहरू र उनका जहानहरू आफ्ना बगैंचामा पाल टाँगी बसे । फेरि त्यसै सालको आश्विन शुक्ल १५ का दिन ठूलो दृष्टि भएकोले खोला-

( १८७ )

नालाहरू बढी खेतमा रहेका असंरुय घान बगाई लगे । चापागाउँको टीकाभैरवको मूर्ति समेत बगाएर लगे । त्यस बखतको कम्पको बयान एक अंग्रेजी छापामा पनि फेला पग्यो । फेरि १८९१ साल आषाढ सुदि ५मार भद्रसुदि एकादशीको १३ घडि बाँकिमा फेरि आश्विन कृष्ण अष्टमी रोज ६ का दिन र आश्विन १२ रोज२ का दिन ठूलै भूइँचालो गयो । स्यस भूकम्पले धनहानि ज्यादै गराएको थियो ता पनि नेपालीहरूमा साहस पूरा रहेको हुनाले दरबार, महल) घरहरू बराबर मत हुँदै रहे । त्यस भूकम्प पछि राजकाजमा धेरै खलबल भइरद्यो ता पनि सर्वसाधारणको व्यवहार सरासर चलेकै थियो । न कोही हतास भयो; न कसैले दुईख मकट गण्यो । पाँच सात वर्षमा भत्के, बिग्रेका घर नयाँ बनी वा मर्मत भई पूरा भए । सम्बत्‌ १८९६ मा श्री ५ महाराज राजेन्द्र बिक्रमशाहले पशुपतिका मन्दिरमा नयाँ सुनको छानो पनि लगाए । घर बनाउने सारा सामान आफ्नै देशमा तयार हुने हुनाले भूकम्पले गराएको नोक्सानी पूरा गर्ने धेरै समय लागेन ।

( १८८ )

अघि-अघिका भूकम्पहरूको असर कहाँ-कहाँसम्म पुगेको थियो सो थाहा पाउन शकिंदैन । परन्तु सम्बत्‌ १८९० र यो १९९० को भूकम्पको असर एउटै हिसाब सँग फैलिएको । १८९० सालको भूकम्पले त्रिशूली गण्डकी देखि पूर्व पट्टिको नेपाललाई र म्रुग्लानमा बिहार- का उत्तर-भागलाई बरबाद गराएथ्यो । यो सालको भूक- भ्पले पनि तिनै-तिनै प्रदेशलाई बरबाद गराएको छ। १८९० सालको भूकम्पको जोर भादगाउँमा ज्यादा परेको थियो, यो सालको भूकम्पको जोर पनि त्यहीँ ज्यादा परेकोछ ।

तसर्थ, पछि-पडिलाई पनि यसपालि नोक्सान परेकै ठाउँहरूमा भूइँचालोको बढ्ता डर देखिन्छ । परन्तु नोक्सान र जोडको हकलाई १८९० को भन्दा १९९० को भूकम्प बर्ता कढा हो भनी धेरै बिद्वानहरूले निश्चय गरेका छन्‌ । बिहारका एक ग्रुख्य सरकारी अफिसर (श्रीयुत नारायण- सिंह) ले पनि “१८९० सालको भूकम्पको केही वयान हामी सँग छ। तसथ सो कम्प यसपालिको जत्तिकै छैन भनी जख्र भन्न शकिन्छ” भनी छापामा लेखेका छन्‌।

( १८६ )

घर नोक्सान भएको फिरिस्तबाट पनि बुझ्न शकिन्छ । त्यस बखत १८००० घर बिग्रेका रहेछन्‌ , तर यसपालि कमसे कम २०७००० बिग्रेको रपोट छ ।

फेरि, कति वर्ष पछि नेपालमा अर्को भूकम्प जाने हो भनी धेरैले पश्न गर्दछन्‌। तर यसको जवाफ दिन- शक्रे कोही देखिँदैन । १८९० मा ठूलो भूइँचालो गएर फेरि १०० वर्ष पछि मात्र अर्को महाभूकम्प गएकोले, फेरि अर्को १०० वर्ष नबित्तै यस्तै ठलो भुइँचालो जाओ- इन भनी एक चित्त बुझाउने बाटोसम्म छ । तर यस्तै १००-१०० वर्षमा मात्रै हुने भन्ने पनि कुनै नियम दैन ।

यो परिच्छेद खतम गर्नु भन्दा अगाडि करीब ८० बर्ष उपान्त देखि पृथ्वीमा गएका प्रूयात भुइँचालाहरू

मध्ये कुनै-कुनैको नाम यहाँ लेखिन्छ :-- जापान १८५५ ईस्वी नेपृख्स ( इटालि ) १८५७) जापान १८९५ )

चाल्सू्‌ टन ( दक्षिण-अमेरिका ) १८९७ ) क्यालिफोर्निया ( अमेरिका ) १९०६ »

(२१६०)

मेसिना ( यूरोप ) - १९०८ ईस्बी मरसिका ( इटालि) १९१४, न्यूजिल्याण्ड १९२१ ) जापान १९२२ ,, जापान १५२३ )

हिन्दुस्थानमा पनि ३७ वर्ष भित्र तल लेखिएका ठाउँमा महाभूकम्पहरू गए ;--

आसाम . १८९७ ईस्वी काङग्मा ( पञ्जाव ) १५०५ १, बल्नुचिस्तान १५०९ १, बङ्गाल १५१८ पेगु (बर्मा) १९३० ,), उत्तर-बिहार र नेपाल १९३४ ,

यी माथिका कुराहरूबाट पृथ्वीमा ज्यादा गरी भूकम्प जाने ठाउँको विषयमा केही बिचार गर्ने शकिन्छ ।

( १६१ )

तेग्हौं भाग

आइन्दालाई सूचना

भविष्यको केही यस्तो अद्भुत समयमा तुरून्तै के-के बन्दोवस्त औ काम गर्नाको दरकार पर्ने रहेछ भन्ने कुराहरू आफ्नो अनुभवबाट देखेकोले पछिलाई केही फायदा हुन- ज्ञाला कि भन्ने हेतुले यहाँ लेरुतछु । १८९० सालको भूकम्पमा गरेको काम औ बन्दोवस्तको कुनै पुस्तक नभए- कोले यसपालि हामीलाई बाटो देखाउने केही भएन । त्यही बिचारले पनि यो परिच्छेद लेख्न कतेव्य संझन्छु । यस्तो भविष्यको कुरा लेख्ता खालि सूचनासम्म मात्र दिन शकिन्छ; कारण, यस्तो समय सधैं एक स्वरूप लिई आउँ- दैन। एक बखत तार र बिजुली अड्यो भन्नाले अर्को बखत पनि त्यस्तै हुन्छ भनी संझजु मूरूयाँइहो । वा एक पटक आगलागि भएन भन्नाले पछि पनि यस्तो हुन्न भन्न शकिन्न । तसर्थ यस्तो आपत्को अञ्जाम गर्दा ड्लका भन्दा बरु कडै पट्टि दल्कनु बढिया छ ।

लडाईँमा जाँदा सब तयारी भएर जान्दन्‌, दुशमनले

( श२ ) हामी माथि हमला गर्ला, हाम्रो शहरमा गोला खसाक्ला भन्ने सबै कुरामा अघिदेखि नै होशियार रहन पाउँदछन्‌। तर भूकम्पबाट यस्तो जनाउ केही आउँदैन--अकस्मात्‌ बज्चपात झैँ हामी माथि खस आउँछ । केही जनाउ नपा-$ै अकस्मात्‌ हाम्रो वासको नाश, आफ्ना नातेदार जातिभाइ हजारौंको अकाल-मत्यु, हजारौं घायल, धाराबाट पानी आउन बन्द, बिजुली, तार, टेलिफोन सब बन्द, धन पैसा- को जताततै नोक्सान, अर बाहिर देशसँग बिलकुल अन्ध- कार, दुनियाँहरूको अतास, जताततै गोलमाल, अन्न पानी- को अनिकाल--यी सब क्षणभरमै आइहाददछन्‌ भनी हामीले संझतु पर्दछ । तर यस्तो अवस्थाले आफूलाई ग्रस्त पाने दिन हुँदैन । उल्टो, काम गर्नामा जोश, दु:खीको सेवा गर्नामा चाहा र देशको फायदा पट्टि दिल र जाँगर बढा- उननु सबैको कर्तव्य हो । यस्तो समयमा तत्कालमै गर्नुपर्ने मुख्य बन्दोवस्तहरू ११ दफामा बाँडी तपसीलमा लेखिएको छः- तपसील

(१) भूकम्पबाद आगलागि उठ्ने बहुत सम्भवको

कुरा छ, खासगरी शहर या बाक्लो बस्ति भएको ठाउँमा ।

(१३)

तसथै आगलागि हुन नपाओ्रोस्‌ भन्नाको लागि आगो निभाउने वा यस्तै अर बन्दोवस्त तुरून्तै गरिहाल्नु पर्दछ । १९८० सालको ठुलो भूकम्पमा जापानमा भूकम्पले भन्दा आगलागिले घन औ ज्यान दुवैको बढ्ता नोक्सान हुन- गयो । एक फेरा फैलिसके पछि त्यसलाई समाउन बहुतै गुशकील हुन्छ; कारण, यस्तो समयमा पानी औ मानिस दुबैको कम मद्दत पाइने हुन्छ ।

(२ ) घरले पुरिएकाहरूलाई झिक्रे उपाय औषन्दो- वस्त मिलाउने एक खास जखूरतको काम हो। यो काम केही ढीलो गर्नु हुन्न । यसमा मुरुय काम गर्ने प्टन र सरकारी कामदार हुन्छन्‌ ता पनि सबै ठाउँमा तिनीहरूले मात्र भ्याउन शक्तैनन्‌ । तसथे टोल-टोलै पिछे लाठे युवक- हरू ( जसका घरमा विशेष सन्धिसर्पन परेको छैन ) लाई जम्मा पारी पल्टनको साथ-साथमा काम गने लगाउनु- पर्देछ । यस्तो गरेको पक्षमा धेरै ज्यान बचाउन शकिन्छ। सबै ठाउँमा पढ्टन हुन नशक्रे भएकोले हरेक गाउँ, बस्तिमा यस्तै किसिमको स्थिति बाँच्नू भनी मुखिया माहानेहरूको जाममा उर्दि पठाएमा वा कोही सरकारी अफिसर खटाई

( १४४ )

पठाएमा धेरै ज्यान बच्न जाने देखिन्छ । फेरि, सोही युवक-दलहरूले कडा घाइतेहरूलाई अस्पताल ल्याइ दिनू भन्ने उर्दि पनि भएमा धेरै घाइतेको कष्ट र ज्यान बच्न ज्ञाने देखियो ।

(३ ) घाइतेहरूलाई औषधि दिने काममा पनि चाँडै नै दृष्टि दिनुपर्दछ । कारण, निकोहुने अवस्था नाघिसके पछि औषधि पठाउनाले के फायदा ! औषधि गर्ने मानिस- हरू जति जम्मा गर्ने शकिन्छ उतिलाई तुख्न्त ठाउँ-ठाउँका गाउँहरूमा प्रथम-चिकित्साको लागि पठाउनुपर्दछ। यो काम मोफसलका अस्पतालहरूबाट पनि हुनुपर्दछ । तिनी- हरूको सामरथ्यले भेट्टाउनशक्नो घाइतेहरू वा अरू छुटेका ठाउँका कडा घाइतेहरूलाई अघिल्लो दफामा लेखिएको अबन्धबाट अस्पतालमा ल्याउन शकिहालिन्छ । दरकार हेरि ठाउँ-ठाउँमा शाखा अस्पतालहरू पनि खोल्नाको जख्रत उठ्छ । तर यस्तो अवस्थामा अस्पतालहरूमा घाइते- हरूको ज्यादै भीड हुन जान्छ, अस्पतालका कामहरू खुला जग्गामा गर्नु पर्ने हुनआउँदछ; त्यसमा थप, ठाउँ-ठाउँमा औषधि गराउन मानिस पठाउनु पनि पर्दछ । साबीकका

( १५)

कामदारहरूले भ्याउन नशक्रे हुन्छन्‌ । तसथै यो काममा अूकम्प-सेवकहरूको मद्दत लिनु विशेष आवश्यक पर्दछ । त्यसमा थप, म्यादी बैद्य, कम्पाउण्डरहरू पनि भर्ना गन पर्देछ । औषधिगर्ने मानिसहरूको संख्या जति धेरै गराउन शकियो उति असल । पहाड १-२ नम्बरसम्म पनि सद्रै- बाट तुरन्तै औषधि गर्ने मानिसहरू पठाउनु पर्दछ, खास- गरी औषधालयबाट टाढा परेका जग्गाहरूमा । ठाउँ-ठाउँ- माष्ट्रेचर, लरि पठाएमा बढ्ता घाइतेहरूलाई अस्पतालमा ल्याउन शकिन्छ ।

राज्यभरका हरेक अस्पतालको नाउँमा 'जख्रत खरचे' को निमित्त केही थप रुपियाँको निकासा पठाउन जख्रत देखियो । घाइतेहरूको निमित्त टहरा बनाउनु पर्ने, ठाउँ- ठाउँमा औषधि गने मानिस पठाउनु पर्ने, अस्पतालमा डुटे फुटेका माल-सरजामको हिफाजत गर्नुपर्ने, यस्ता धेरै थप काम पननेजान्छन्‌। तसथै यस्ता रुपियाँको निकासाबाट धेरै सद्दायता हुने देखियो । यो निकासा तुखून्तै पठाइहाज्वु पर्दछ । त्यहाँको खबर आए पछि मात्र पठाए ज्यादै ढीलो हुनजान्छ ।

(१४६)

(४ ) एक ठलो पश्न बासको हुनजान्छ । केही दिन- को लागि सद्दे घर भएकाहरू पनि भूकम्पको अतासले बाहिर खुलामा बस्न जाने हुन्छन्‌ । टहरो, छाप्रो बनाइ- दिने, पालहरू टाँगि-दिने, सद्दे सरकारी घरहरूमा मानिस- लाई बख्नदिने, खुला मैदानमा बस्न इजाजत दिने, जङ्गलबाट काठ-पात काट्न दिने इत्यादि काम कारवाईहरू यस प्रश्नको उत्तर हुनजाने देखियो । खास गरी बिरामी, बालक र सुत्केरीहरूलाई विशेष ध्यान दिनाको जरूरत देखियो ।

(५) अन्न र 'पानी' पट्टि विशेष ध्यान दिनुपर्ने अवस्था पने आउने देखियो; कारण, घर भत्की धेरैको अन्न माटोलाग्ने हुन्छ । फेरि त्यसमा थप, साह महाजन- हरूले यस्तो अबस्थाको फायदा उठाई नाफा लिने धेरै सम्भव पनि हुन जाने भएकोले अन्नको विशेष कष्ट उठन- जाने हुन्छ । तसथै अन्नहरूमा ज्यादा नाफा उठाउन न शक्न्‌ भन्नाको लागि यो विषयमा एक इस्तिहार तुरून्तै ज्ञारी गर्नाको जरूरत उठ्तछ। यस्तो इस्तिहार जारी नभएमा गरीबहरूलाई साग्है कष्ट पनेजाने देखियो । यसरी इस्तिहार जारी गरेको साथ-साथै बाहिरबाट प्रशस्त अन्न-

(१९७) हरू झिकाई चाँडै उतार्ने बन्दोवस्त पनि मिलाउनु पदछ । तर माथि लेखिएको इस्तिहारबाट मात्र यो भ्श्नको कष्ट हट्न शक्तैन । मुख्य उपाय तत्कालैमा एक भूल गोदाम खोलाउनाले हुने देखियो । साबीककै मोलमा किनी सोही मोलमा दुनियाँलाई बेच्ने, गरीब भोकाहरूलाई सि्तै बाँह्ने प्रबन्ध त्यसै गोदामबाट हुनुपर्दछ, अथवा सोही ठाउँमै साहृहरुलाई पसल खोस्न लगाई साबीककै मोलमा अन्न बेच्न लगाए पनि हुन्छ । द्रकार हेरी सरकारी गोदाम- बाट पनि अन्न चलन गर्नुपर्दछ । तर अन्न बेच्ता द्रकार माफिक मात्र बेच्ने गरेमा कुनै दुष्टहरूले अरू ठाउँमा नाफा लिई बेच्न पाउने कम सम्भव हुन जान्छ । यस्तो मूल गोदामबाट अन्नको दरकार परेका जिल्ला, गाउँहरू पट्टि पनि द्रकार अनुसार अन्न पठाउन सजिलो सँग शकिन्छ। पठाउनु पनि पर्ने नै देखियो । यस्तो गोदामबाट सर्व थम गरीब, दुःखीहरूको वास्ता रारुने नियम हुनुपर्देछ। त्यसको अरू फायदा- फाटफुटे पसलेहरूले ज्यादा नाफा लिन नपाउने हुन्छन्‌ औ देशको दरकार अनुसार अन्नको मौजाद पनि कायम रारुन शकिन्छ । राम्रो सँग चलेको खण्डमा

(१६८)

कोही ठाउँमा अशस्त अन्न हुने, कोही ठाउँमा गेडो पनि नहुने यस्तो स्थितिको अन्त हुनजान्छ । अनिकालको निवारण पनि यसबाट हुन शक्तछ । त्यस मूल गोदामका हाँगा जिल्ठा-जिल्लामा खोली अन्न कम्ति भएका टाढा-टाढाका ठाउँ, इलाका पट्टि पनि अन्न पठाउने प्रबन्ध भएमा धेरैको उद्धार हुन शक्तछ ।

कुलो, कूषा धेरै जस्ता पुरिने औ कलधाराका पाइप- हरू पनि ढुट्ने भएकाले पानीको दुःख पर्ने जाने हुन्छ । यस्तो भएमा पानीको विशेष द्रकार भएका ठाउँहरूमा श्युब वेल' हरू तुख्न्त खन्न लगाउनु पर्दछ । साथ-साथै पुरिएका कूवाहरू मर्मत गर्ने उपाय पट्टि पनि लाग्नु पर्दछ । कोहीको घर भित्रका धारा वा कूवाहरू सद्दे रहेछन्‌ भने द्रकार हेरी सो ठाउँमा पानी लिन अरू दुनियाँहरूलाई पनि इजाजत दिन लगाउनु पर्ने अवस्था उठ्न शक्तछ । छुनै कलघारा त अड्ने सम्भव हुन्छ, तर यस्तो भएमा ती घाराहरूमा ज्यादा भीड हुने भएकोले निर्षाहरूले पनि पानी लिन पाउन्‌ भन्नाको लागि पालो राख्नाको जख्रत उठ्ने देखियो । रिजभ्वायरको पानीको अवस्था हेरी कल-

(१६)

घारामा दिनको २।३ पटक मात्र पानी छाड्ने प्रबन्ध गर्नुपर्ने पनि हुनआउँदछ । एकै पटकमा धेरै खर्च गर्दा पछि पानी शुक्रजाने डर हुन्छ, यस्तो सम्भवको केही क्लेश पनि रहन दिनहुन्न ।

जताततै भोका-भोकीहरूको गिन्ति बढ्नजाने भएकोले हुनियाँहरूमा पनि परस्परको दान-दातब्य बढोस्‌ भन्ने उद्देश्य राखेमा धेरैको उपकार हुनजाने देखियो । दुनियाँ- को सभ्यता देखाउने यस्तैले हो, यस्तो कर्ममा जति रुचि बढ्नजान्छ उति धेरै गरीबहरूको उद्धार हुनशक्तछ । सर- कारको दृष्टिबाट या कुनै कारणबाट छुटेका भोकाहरूको उद्धार पनि हुन शक्तछ । यस्तो समयमा दुःखी भाइहरू- लाई मद्दत दिनु हाम्रो कर्तेख्य हो भनी सबैले ठान्नु पर्दछ ।

(६) फेरि एक कुरा पनि दृष्टिगोचर छ--सो बाहिर पट्टि खबर पठाउने र बाहिर पट्टिको खबर पाउने काम हो । टेलिफोन, तारका लाइन डुट्ने सम्भव भएकोले खबरको आवत-जावतमा विशेष बाधा प्नेजान्छ । यस- पालि याहाँको खबर हिन्दुस्थानमा करीब ८ दिन पछि मात्र पुग्यो । हाम्रो देशका टाढा-टाढा ठाउँका खबर त

बुढ्-)

सोभन्दा पनि पछिमात्र पाएम्‌ । जापानले १९८० सालको भूकम्पमा खबर दिने औ लिने काम ( तार टेलिफोनको लाइन तयार नभएसम्म ) हवाइजहाज औ हुलाकी परेवा- बाट लिएथ्यो । अर्को एक फायदाको यन्त्र वेतार-कल देखियो, परन्तु यसको लागि बिजुली चाहिन्छ, जुन यस्तो समयमा अक्सर गरी ढुट्ने हुन्छ; यस्तो भए ता पनि बेतारकल टेलिफोन भन्दा चाँडै ममैत हुन शक्ने यन्त्र हो। म्रुरुय चल्तीका बाटाहरू पनि चाँडै मर्मत गने लगाएमा अरू ठाउँको मद्दत लिन शकिन्छ । औ कोही अरू ठाउँमा मइत पठाउन पनि शकिन्छ । तर सवं-प्रथम खबरको आवत- जावत पट्टि ध्यानदिन्ु पर्दछ । त्यसो भएमा दरकार अनु- सार तुरून्त सहायता मगाउन शकिन्छ र आफूबाट मदत पठाउनुपर्ने ठाउँहरूको पनि चाँडै ठीक पत्ता लगाउन शकिन्छ ।

(७) लोकरक्षा--यस्तो मौकामा लूट, पीट हुने, कैदी भाग्ने बहुतै सम्भवको कुरा मानिएको छ। तसर्थ भ्यालखाना आदि मुख्य-्ुख्य सरकारी घर औ अरू चोरी- हुने सम्भव भएको ठाउँमा तुरून्तै कढा पालो-पहरा राखु

पी हर,

पर्दछ । त्यसपछि अतासमा छाडिएका गुरूय टोल, घर, बस्ति, ड्यौडिहरूमा र नयाँ खडा भएका बस्तिहरूमा पुलिस र सिपाहीको कडा चेवा र होसियारी रमन उप- स्थित गराएमा चोरीको धेरै बचावट हुनजाने देखियो । यो काममा केही बिलम्ब गर्ने हुँदैन, दरकार अनुसार गोली, बन्द्क लिएका सिपाहीहरूलाई पनि ठाउँ-ठाउँमा राख्नुपर्दछ । अवस्था हेरी दरकार पन्यो भने ढीलो नगरी जङ्गी कानून जारी गर्नुपर्ने हुन आउँदछ । असाधारण अवस्थाको औषधि असाधारण कर्मबाट हुनआउँदछ भन्ने अनुभबैबाट देखियो ।

(८) फेरि, अनेक किसिमका हह्ला उठ्ने पनि स्वाभाविकै देखियो । यस पालि यहाँ र १९८० सालमा जापानमा अनेक अकारका फटाही-हल्लाहरू उठेको देखियो, सुनियो । यस्ता हल्लाबाट आत्तिएका जनताको मनमा धेरै अतास पनि पर्नेजाने हुन्छ । तसर्थ यस्तो हल्ला फैलिन नपाउने उपाय गर्नु पर्दछ । केही दिनको लागि फटाहा औँ झुट्टा हल्ला मचाउनेहरूलाई सजाय दिने र साथ-साथै सत्य समाचारहरू कुनै ग्रुख्य ठाउँहरूमा टाँसिदिने गरे परिणाम असल हुने देखियो ।

( २०२ )

(५ ) रोगनिवारण--बास, गाँस ठेगान नभएको बखतमा रोगहरू उठ्ने धेरै सम्भव देखियो । मानिसहरू जहाँ पायो उहाँ बस्ने, खाने कुराको पनि होशियार रहेर निर्वाह नहुने औ पानीको पनि दुईख पर्ने भएकोले सफाइको केही ख्याल रहन्न । कलधाराबाट पानी बन्द हुँदा हरेक कामको लागि कूवा वा पोखरीहरूको चलन हुन्छ । तसर्थ सबै कूवाहरूमा डिस्दन्फेक्ट्‌ ( औषधि हाली रोगका कीरा मार्ने मबन्ध ) गर्नु, नुहाउने कूवा र खाने पानी लिने कूवा छुट्याउनु, फोहर मैला गर्नाको लागि भिन्नै जग्गा छुट्ट्या- उन्नु--यी सब रोगनिवारणको लागि आवश्यक कुरा हुन्‌। यसमा थप, पसल सफा राख्न लगाउने, मुर्दाहरू झिकी जलाउन लगाउने इत्यादि, शहर बस्ति सफाईको काम राम्रो सँग अचार गराउनाको जरूरी छ। फेरि बस्ति, गाउँको सफाइ जाँच गर्ने, कुनै सरुवा रोग उठेमा तुरून्त रोगीलाई बस्तिबाट पन्छाउने, १।२ घरमा रोग लञाग्ना साथ कमसे कम सो घरका वरिपरिका बासिन्दाहरूलाई सोही रोगको औषधि खोपाउने इत्यादि अबन्धहरू रोग-निवारणको लागि अमूल्य मानिएका छन्‌ । हैजा, बिफर, टाइफ्वायड

( २०३)

(लामो ज्वरो) जस्ता रोगहरू फैलिने धेरै सम्भव भएकोले यी रोगका भ्याक्सिनहरूको मौजाद भशस्त राख्नु पर्द ।

जाशहरू झिकिदिने र सद्वगत गरिदिने एक विभाग पनि खोल्नाको जरूरत देखियो । गाई-बस्तुको त कुरै छाड्‌- बु, मानिसहरूका लाश समेत खोलामा यसै फ्याँकिएका देखिए । यस्ता लाशको पूरा सद्दगत नगर्नाले खोलाको पानी बिग्रनगई रोग उठ्ने डर हुनजान्छ । तसथै यस्तो एक बिभागवाट लाशहरूको सद्व्गत मात्र होइन कि रोगको बचावट पनि हुनजान्छ । धेरै दिनसम्म पुरिएका गुर्दाहरू कुहिनगई रोगको बिउ छर्ने हुन्छन्‌ । अरू समयमा भन्दा पनि यस्तो भूकम्पको समयमा कुनै रोग फैलिन गएमा धेरै महाँमारी पर्नजान्छ । तसर्थ यो कुरा पष्टि विचार दिनु बहुतै आवश्यक छ।

(१० ) भूकम्प-सेवकको दरकार- भूकम्प जस्तो अधोर समयमा हरेक कामतिर थप भीड औ झोज पर्न- जान्छ । साबीकका सरकारिया जागीरदारहरूले मात्र सबै ठाउँ तथा हरेक गाउँ ढाक्न गुशकील पर्दछ । तसर्थ यस्तो समयमा थप कामको लागि स्वयं-सेवकहरूको भाउ औँ

( २०)

जखूरत देखियो । यिनीहरूबाट दुःखीहरूको ठूलो सहायता हुन शक्तङ; कारण, करले काम गर्नेहरूबाट भन्दा आफू- खुशी कामगर्नेहरूबाट धेरै बढ्ता काम हुन शक्तछ। यो बाहेक पनि आफ्नो दुःख सुखको परवाह नराखी अर्काको सेवामा लाग्ने स्वयं-सेवकको काम देख्ता अरू आत्तिएका जनताको मनमा शान्ति मिन जानु वा आफ्नो दुःखको बेग विसंबु स्वाभाविकै हो । यस्तो अ्रसरको भाउ असलै- हुन आउँदछ । यस्ता आफूखुशी सेवा र दुःखीलाई मदत दिने काम पट्टि रुचि जति धेरैमा बढन गयो उति गरीव- हरूको उद्धार हुनजान्छ खालि सरकारले मात्र गर्नु अस- म्भवको कुरा हुन्छ ।

( ११ ) रपोट अड्टा--कति मानिस गरे, कति वेपत्ता छन्‌, कति वेषारीस लाशका नाता फेला परे, कति जना डुहुरा भए, कतिजना भोकभोकै छन्‌, कतिको वास छैन, कृति निराधार भए भन्ने कुराको जगत औ रपोट गाउँ- गाउँबाट जम्मा गर्ने एक विभाग ( अट्टा ) तुख्न्तै खडा गरेको पक्षमा दुःखी गरीबहरूलाई मद्दत दिने काममा विशेष सजिलो हुनजान्छ । घर धनको नोक्सान जस्तो अरू कुराको

( २०५)

लगत राख्ने विभाग केही दिन बाद खडा गरे पनि केही हर्जा छैन, परन्तु माथि लेखिएका कुराहरूको रपोट तयार गर्ने विभाग तुरून्तै खडा गर्नाको आवश्यक देखियो | तर यो विभागको सफलता गाउँको शासन प्रबन्धमा निर्भर छ । गाउँको प्रबन्ध जति राम्रो छ उति राम्रो औ ठीक रपोट जम्मा पार्ने शकिने देखियो । तसथै ग्राम्य प्रबन्ध असल हुनाको जरूरत यस्तै अवस्थामा विशेष देखियो ।

माथि लेखिएका कुराहरू सबै तत्कालैमा गर्नुपर्ने काम हुन्‌। यी बाहेक पनि अरू साना-तिना काम छँदैछन्‌ ता पनि मुख्य चाहि यिनै हुन्‌ । अरू साना-साना बन्दोबस्त- हरूको बिषयमा यहाँ लेखिएको दैन । अवस्थाको विचार- बाट यस्तो कुराको निणय हुन शक्तछ। पछि-पछिका मबन्ध र सहायता दिने बारेमा पनि यहाँ लेखिएको द्यैन। सो प्रबन्धका दुइ म्रुख्य हाँगा छन्‌--( १ ) भत्केका घर, ईमा- रत आदिको जीणोद्वार गर्ने, (२) पुराना औ फोहर बस्ति भएका ठाउँमा नयाँ औ स्वास्थ्यकर बस्ति उपस्थित गर्ने । यी कुराहरूको लागि ग्रुखुय गरी दाम, जोशओऔँ देश-भक्तिको दरकार छ।

६०| द्ध

परिशिष्ट

पहिलो--औपधि पाएका घाइतेहरूको संरुया ।

दोस्रो- बेतारकलबाट आएको खबर ।

तेस्रो--भूकम्प-पीडितोद्धारक-फण्ड' का दाताहरूको नाम।

( २०८ )

पहिलो परिशिष्ट

औषधि पाएका घाइतेहरुको संख्या

औषधि पट्टिको काम विषय छैठौं भागमा लेखिएकोले यहाँ घाइतेहरूको संरुया मात्र बेग्ला-बेग्लै छुट्याई लेरुतल्नु।

(क ) राजधानी ( चार-भञ्ज्याङ भित्र )

(१) अस्पतालमै भर्ना गरी औषधि गरिएका जवानको फिरिस्त

अस्पताल मदेना जनाना बालक जम्मा मृत्यु

त्रि-चन्द्रमिलिरी ५७ ५८ २१ १३६ ११ बीर (मर्दन) ४० २२ १० ७२ ९ बीर (जनाना) , ७१२ १२ ८४ ४ पाटन १०. १४ 1001 भादगाडँ दुद उँठ १० ० ३

जम्मा-११९ १८४ ५८ ३६१ २३०

( २०६ )

घाउ फ्र्याक्चर गहिरो घाउ चोटपटक टिव्यानस १२० ९३ १२४ १४

(२) अस्पतालमा औषधि गर्ने आएका जवानको संर्या--

मिलिटरी वीर(मर्दना) बीर(जनाना) पाटन भादगाउँ जम्मा

४१९७ १११७ ४२० ४६३ २११२ ८३०९

(३ ) ठेम्पोरेरी अस्पतालमा औषधि भएको-- ठाउँ मर्देना जनाना बालक जम्मा लुञ्जु-सानागाउँ २०० १८४ १० ३९४ पाँगा १५२ ८४ ३ २३९

बुङ्मती-खोकना ३२२ २५७ २७४ ८५३ किसिपिँडि १४ २३ १६ ५३

जम्मा-६८८ ५५१ २३२३ १५७२

(२१०) (४) डाक्टरहरूका हातबाट प्रथम चिकित्सा भएको ठाउँ काठमाडौं शहर पाटन भादगाउँ पूलचोक फपिङ घर्मयलि थेचो हरिसिद्धि चाँगु लुम्रु-सानागाउँ बुङमती

२२३

१३

जम्मा-१४४०

(२११) (५) पेल्टनियाँ कम्पाउण्डरहरूबाट

अ्रयम चिकित्सा भएको ठाउँ संख्या ' सानागाउँ-चापागाउँ-खोकना प्ण्ट फर्पिङ २८ चोरपुर-गुण्डु २७ बोडे-कटुंने १५० नैकाप-बलम्बु ४१ पल्वारि-बोसन ४३ बलम्बु-दहचोक ४० हरिसिद्धि-गोदावरी पट हाँडिगाउँ डट टोखेल-मच्छेगाउँ-चोसिगाउँ ७० बौद्ध-साँखु ७५ सुनागुठि ९७

जम्मा-१२४५

( २१२)

(६ ) आयुवैदिक ( वैद्यको ) औषधि भएको ठाउँ संख्या “ आयुर्वेदीय औषधालयमा ३०९ पाटन ११५६ डैब-बाँडेगाउँ ८४ घुङ्मती ३९ खोकना ३८ सानागाउँ ४९ नैकाप-बलम्बु ४४ काठमाडौं शहर ३९० भादगाउँ ५७ चापागाउँ २२ जाउलाखेल १९ हरिसिद्धि ४१ कोदेश्वर-भैमाल-चामेल २७ दृइचोक १४ फाठफुटे ३३१

युनानी हकीमबाट ठाउँ-ठाउँमा औषधि भएको ३०६ जञम्मा-रदरइ

( २१३ ) (७ ) भूकम्प-सेवकहरूबाट औषधि भएको

भूकम्प-सेवक १०२३ । औषधि गर्ने सरजाम महाराजा-सर्भेण्ट-सोसाइटि ८८६ , सरकारले पनि दिए- जम्मा-१००९ 'को थियो ।

(८) भूकम्प-सेवकहरूले मूल-अस्पतालमा ज्याएका कढा घाइतेहरू

ल्याइएकाहरू- आउन मञ्जुर ठाउँ को संख्या नगर्नेको संख्या नरदेवीको वरपर १०

बलम्बु-सतङ्गल-किसिपिंडि ५ ६ हरिसिद्धि-बाँडेगाउँ ५ ५ सानागाउँ-लुम्मु ११ २ थेचो & ती पाटन शहर ७ १० ठिमि-नकदेश ७ २

जम्मा-४१ 101

( २१४ ) (ख ) मधेश तर्फको

सरूया

अस्पतालमा अस्पतालमा जरत खचेको लागि ठाउँ भर्नानभएका भर्ना भएका निकासा भएको%

वीरगञ्ज अस्पताल ६६ १ १०० कटहरवन १ २०० झापा । र १०० जलेश्वर & फर २०० बिराट नगर ४, ७ ३0४, १०० रँगैलि ॥ १०० सर्लाहि बढ ७ २०० घरान बजार ५० ७ ती जम्मा-२११ ट ११००

अस्पतालमा भर्ना भएका र नभएका गरी जम्मा-२१९

क्र अरू पश्चिमका अस्पतालहरूमा पनि गएको थियो, परन्तु त्यसतर्फ विशेष नोक्सान नभएकोले खर्चको आवश्यकता उठेन ।

(क)

(ग ) पहाड तर्फको ठाउँ संख्या घनकुटा अस्पताल 1 भीमफेदि ५ ओखलढुङ्गा ( पूर्व ३ नं, औषधालय ) २०० घनकुटा औषधालय ७

तं बन्दिपुर ( पश्चिम ३ नं० ) औषधालय २ बनेपा (पूर्व १ नं.) मा खडा गरेको टेम्पोरेरी अस्पताल १५३_

जम्मा-२७६ (२) सदरबाट गएका कम्पाउण्डरहरूले गरेको-- चिसापानीगढी ( ओखरगाउँ-पालुङ ) २० चौकोट पूर्व १ नं. १९ घुलिखेल पूर्व १ नं, ( खद्पुसम्म ) १७ रामेाप पूव २ नं. २४ जोनपुर पश्चिम १ नं, ( हुँडुवासम्म ) ५७ कुलेखानि ( चितलाङ-कुलेखानि ) पट नाला पूर्व १ नं. ( नाला-वकलनाथ ) २५ पनौति पूर्व १ नं. ( बौडोल-पनौति ) १७ घुनिवेंसि-देउरालि हि. जम्मा-२९०

कुल जम्मा-६६६

८२९१, )

दोसो ॥ या मी परिशिष्ट बेतार-कलबाट आएको खबर

भूकम्प बाद बाहिर देशको पहिला खबर बेतार-कल- बाट माघ ७ गते पाइयो । सो र माघ ९ गते उपान्त भूकम्प विषयको कुनै-कुनै वेतारको खबर यहाँ लेखिन्छ । स्यसबाट यहाँको खबर बाहिर पट्टि कति पछि पुगेछ बिचार गने शकिन्छ । माघ ११ गतेमा मात्र एक किसिमको स्पष्ट खबर पुगेको देखिन्छ । तार, टेलिफोन, चिढीपत्र बन्द भएको समयमा वेतार-कलहरूले अमूल्य सेवा दिए । परन्तु यहाँ बेतार खबर पठाउने यन्त्र नभएकोले यहाँको खवर चाँडै दिन नशकिएको हो ।

१९९० घाघ ७ गते ( कलकत्ता ) “भूकम्प विषयको नेपालको पहिला खबर केही आज मात्र आइपुग्यो । यो खबर कलकत्तामा रहेका एक नेपाली अफि- सरले नेपालका महाराज कहाँबाट हेलियोग्राफ ड्वारा पाएका हुन्‌ । यो गत महाभूकम्पबाट नेपा- लमा पनि धेरै हानि गरायो होला भनी धेरैले डर

( २१७)

मानेका थिए । सो साँचिकै हुनगएको बुझिन्छ, तर सो खबरमा भूकम्पको जोड बहुतै का थियो, काठमाडौं राजधानी-खाल्दोमा धेरै घर औँ ज्यानको नोक्सान भएको छ ' भन्ने सम्म मात्र लेखिएको रहेछ । तसर्थ नोक्सानको पूरा हालत औ वयान नआए सम्म नेपालको हालत विषय- मा धेरै घन्दा र फिक्री रहिरहने छ ।

१९९० माघ ९ गते ( कलकत्ता )--“भूकम्पले गर्दा नेपालमा धेरै ज्यानको नोक्सान पर्न गयो औँ अंग्रेज-राजमन्त्री बस्ने घर समेत बिग्रथो भन्ने हल्ला गोरखपुरमा गर्दछन्‌ । नेपालका महाराज वबनबासामा क्याम्प गरी राज भएको छ। आज १२५ कोश परको एक भूकम्प गएको यहाँको भूकम्प-यन्त्रले टिप्यो |”

१९९० माघ १० गते ( कलकत्ता )--“ यहाँको भूकम्प- यन्त्रले दिनको करीब ३ बजे ५०० कोश परको एक भूकम्प जाहेर गन्यो। बिहार-उडिस्साको गभर्गेण्टको जिक्री अनुसार यू, पी, गभर्मेण्टले

( २१८)

बिहार-उडिस्साका भूकम्प-पीडित जनताको लागि ५५०० कम्बल पठाउने बिचार गरेका छन्‌ । लखनौको एक साहूले पीडितोद्धारको काममा ५०० कम्बल सुम्पे । जमालपुरको रेलको कारखानामा पहिले जाहेर गरे जतिको नोक्सान्‌ परेको बुझियो । अहिलेसम्म करीब ६५०० मानिसहरूले काम गर्ने थालिसके ।”

१९९० माघ ११ गते ( कलकत्ता)--“नेपालमा पहिले अज्ञाम गरेको भन्दा कमै नोक्सान भएको खबर एक नेपाल-सरकारको अफिसरबाट थाहा भथो। परन्तु सो खबर पछि आएको तारबाट काठ- माडौं, पाटन र भादगाउँ यी तीन शहरमा" धेरै ठूलो नोक्सान पन्यो औ हजारौं लाश घरका थुमा मनि परिरहेकाछन्‌ भन्ने खबर आयो । भूकम्पको समयमा नेपालका महाराजको सबारी पश्चिम मधेश तर्फ थियो । भूकम्पको खबर पाउना साथ तुख्न्तै राजधानीतर्फ सवारी फिर्नेमनसाय भयो, परन्तु रेलका लाइनहरू टुटेकाले हुन पाएन ।

( २१६ )

शायद अहिलेसम्ममा सवारी नेपालतर्फ भइसक्यो होला । राजधानीबाट वाहाँ राजभएको ठाउँ धेरै टाढा भएकोले पीडित जनताको दुःख घटा- उनाको खातीर आफ्नो शिक्षा दिई मानिस राजधानीतर्फ पढाइबक्स्यो । महाराजाधिराजको दरबार भत्कँदा वाहाँका दुइ छोरी औौ ५६ शुशारेको मृत्यु भयो । महाराजकी एक नातिनी पनि गरिन्‌ । मेजर हस्त शम्शेरकी रानी घरले थिचिई मरिन्‌ र बहुत कष्ट साथ घरको थुमोबाट निजको लाश उतारे । पुराना ईमारतहरू धेरै बिग्रे । रक्सौलको मोटरको बाटो र टेलिफोनको लाइनमा पनि नोक्सान पर्ने गयो ।

4भारतको भूकम्प-पीडित जग्गाहरूको उद्धारको लागि एक रीलिफ-फण्ड' खोरनाको लागि हिजो यहाँ (कलकत्ता ) को मजलीस घरमा एक सभा उपस्थित भयो । दाम र कपडा पठाउनालाई एक कमिटी समेत खडा गरे। यो सभाका सभापति कलकत्ताका मेयर थिए ।”

१९९०

१९९०

१९९०

( २२० ) माघ १४ गते ( कलकत्ता )--“भारतको भूकम्प- पीडितोद्धारको खातीर “भ्वाइसराय-रीलिफ- फण्ड' खोलियो । बेलायतमा पनि यस्तो फण्ड लण्डनको मेयरले खोले । 'मारबाडी-रीलिफ- सोसाइटि' मा श्रीयुक्त बीडलाले रु, २०००० समपण गरे |” माघ १६ गते ( कलकत्ता )--“भेक्सिको (पश्चिम अमेरिका ) देशको बीच र दक्षिण भागमा ठूलो भूकम्पको मार पर्नगयो | धन जनको धेरै नोक्सान भएको र करीब १ लाख घर भत्केको खबर छ। हिजो रातिदेखि पटनामा अढूट वर्षा भइरहेको छ, जनतालाई धेरै दुःख पने गएको छ । मजफ्फर- पुरमा पनि यस्तै पानी परेकोले भूकम्पले बिगारे- का घरहरूमा पनि ओतको लागि बास बसे ।” माघ १८ गते ( कलकत्ता )-“तल लेखिए बमोजीमका कम्पहरू सिस्मोग्राफले जाहेर गत्योः-- (१)रातको २बजेकलकत्ताबाटेकरीब४०००कोशपर (२) ” ५१ ” ” १०० कोशपर।

(ए२र१ )

बिहार-पान्तका भूकम्प-पीडितहरुको लागि रीलिफ-फण्ड खोल्ने बखतमा लण्डनका मेयरले एक सभा गरेका थिए। प्रख्यात सज्जनहरू धेरै त्यो सभामा उपस्थित थिए | फेरि केह्री दिन बाद अर्को यस्तो सभा गर्ने बिचार गरेका छन्‌ भन्ने बेलायतको खबर छ।' यी माथिका खबर त्रि-चन्द्रकालेजको बेतार-कलबाट प्रो, आशुतोष सेनले टिपेका हुन्‌ । बाहिर पट्टिको केही खबर नआउने बखतमा यी माथिका खबरहरू उपर कस्तो चाह भएथ्यो, बिचार गने शकिन्छ । यी माथिका कुराहरू बाहेक अरू खबर पनि थिए । भूकम्पको सरोकार न भएकोले मात्र यहाँ उल्था न गरिएको हो। यो परिशिष्ट अन्त गर्नु भन्दा अगाडि निज प्रोफसरलाई धन्यबाद दिन चाहन्छु ।

( २२२)

तेस्रो परिशिष्ट

“भूकम्प-पीडितोद्वारक-फण्ड” मा चन्दा दिने दाताहरुको नाम

१९९० साल फाश्गुन १८ गतेको दिन नेपालमा अझूकम्प-पीडितोद्धारक-फणड” खोलियो। १९९१ साल फाल्गुन महिनासम्म मो, रु, १०७५१०४।६५, नोट रु. २४८०० र कं, रु. १४७२ जम्मा भयो अर्थात्‌ करीब;--

मो,रु, नोट,रुर्क,रु,

नेपालबाट १०५३९२५ ३१०० ११९५ हिन्दुस्थानबाट २०९७९।६५ १०२७० १३९ बेलायतबाट २०० २५७५ १२३ जापानबाट २८ ८८५५ १५

अरू बिदेशबाट १ १८ 2८

(२२३) दाताहरूको नाम तल लेखिएको छ;-- नेपाल मो.रु, कं.रु, नोट,रु, ओजस्वी राजन्य प्रोज्वन नेपाल . तारा अति प्रबल गोरखा दक्षिणबाहु पृयुलाधीश श्रीश्रीश्री महाराज जुद्ध- शम्शेर जङ्गबहाद्र राणा ग्राहद्‌ 'का्व ला लेजिजो द अनेयर, जी, सी, सान्ति मरिजीओ ए लाज्जारो जी, सी आइ, ई, यितेङ्ग पावटिङ्ग सुन चियान्‌ लुचुयां स्पाङ्ग च्याङ्ग आनरेरी लेफ- डेन्याण्ट जनरल बृटिश आर्मी आन- रेरी कर्णेल अफ अल दी गोरखा राइफल रेजिमेण्टस्‌ इण्डियान आर्मी आइम्मिनिष्टर आएण्ड सुप्ीम कम्या- ण्डर इनचीफबाट मो, रु. ३००००० , . मौसुफका श्री३ वढामहारानीबाटमो,र,१०००००। श्रीशबढामहारानी सीताभवनबाट मो.रु, १५०००।

दु )

शर सुप्रदीप्षमान्यबर कम्याण्डर इन-

चीफ जनरल पद्म शम्शेर जङ्गबहादूर

राणा जी. बी, $,, के, सी, आइ, ई,

बाट मो, रु. २५०००। श्री प. क, ज, बाट मो, रु, ५१०००। श्री प. क. ज, का रानीबाट मो, रु, २५०००। श्री प, क. ज, का कान्छी छोरी

भैनाबाट मो, रु. ४०००। बाँशिका रानीबाट मो, रु. ४०००। पाटनका छोटी रानीबाट मो, रु ४०००। सामोदका रानीबाट मो, रु. ४०००।

चरखारीका नेपाली महारानीबाट मो, रु. ४०००। खजुर गाउँका नेपाली बहुरानीबाट मो, रु, ४०००। श्री सुप्रदीप्त मान्यवर पू. क. ज.

बबर शम्शेर जङ्गवहादूर राणा जी.

बी, $) के. सी,'एस, आई, के. सी,

आइ, ई, आनरेरी कर्णेल बृटिश

आर्मी नेपाल प्रताप वर्षक परिवार

( २२)

समेतबाट मो, रु. १०००००। श्री सुप्रदीप्त मान्यवर मसिद्ध प्रबल गोरखा दक्षिणबाहु द्‌, क. ज. केसर शम्शेर जङ्गबहादूर राणा ग्राइदू अफिसीय-द् ला लेजिओो द्‌ अनेयर के, वी.$, र श्री ५ जेढा शाइज्यादी समेतबाट मो, रु. १०००००। श्री सुप्रदीप्त मान्यवर जनरल सिंह- शम्शेर जङ्गबहादूर राणाबाट मो, रु. ७००००। र श्री ५ माहिला शाइ- ज्यादीबाट मो, रु, ३००००। जम्मा गो. रु. १०००००। श्री ले, ज. कृ्‌ष्णशम्शेर जङ्गवहाद्र राणाबाट मो, रु, ६००००। र श्री ५ कान्छा शाहज्यादीबाट मो. रु, ३००००। र मैना छत्रराजेश्वरी देवीबाट मो, र, १००००। भम्मा मो.रु, १०००००।

( २२६ )

आ ले, ज, शङ्करशम्गेर जङ्गबहाद्र राणा र मजकूरका रानी समेतबाट

मो.रु. १०००००। श्री प. क. ज, का दिदीज्यू बझाङ्गी महारानीबाट मो, रु. ५०००।

श्री मान्यवर भसिद्ध भवल गोरखा दक्षिणबाहु गुरुराज हेमराज पण्डि-

तज्यू सी, आइ, ई, बाट मो, रु, ४०००। प्रदीप्त मान्यवर बल गोरखा दक्षि-

णबाहु बडा काजी मरीचिमानसिंह

सी, आइ, ई, मो, रु. १०००। गुरु मोहित शुवनेशवर प्रसाद उपा-

ध्याय तानसेन नोट, रु.

काजी रत्नमान, सुब्बा गुञ्जमान र

खरीदार तीथमान मो, रु, १०१९। सरदार माणिकलाल राजभण्डारी पाटन कालसखु मो, रु. १७५।

सरदार उभादेव पन्त कमलपोखरी म्रो.रु, २००।

( २२७) सरदार उमादेव पन्तकी ब्राझणी

मो.रु. १००॥ मीर सुब्बा पशुपतिभक्त पन्त गैनही- धारा मो, रु. १०० मौरसुब्वा भक्तलाल राजभण्डारी पाटन कालसु मो, रु. १२५

ख.सूयलाल राजभण्डारी ऐ, मो, रु ३५। मुखिया पुरुषोत्तमलाल राजभण्डारी ऐ.मो.रु,२४। ख, गुं्षकाली भक्त पन्त गै"हीधारा मो, रु, २५। पं, पद्ननाथ पन्त भ्रुरुङखेल मो, रु, २५

राणामोदभङ्ग उदयपुर नोट रु, . १०००

सुब्बा नरजङ) शेरजङ, दीर्घजङ

युख्ङ बुदौल नोट, रु,

श्री बाबुसाहेब मसुरी शम्शेर जङ्ग-

बहादूर राणा कं, रु. ३०० श्री बाबुसाहेब नरेन्द्रशम्शेर जङ्गबहा-

द्र राणाको, र, - २९५

आर बाबुसाहेब बद्दादूर शम्श्षेर जं.ब,रा.कं,र, ३००

( २२८ ) भरी बाबुसाहेब जगतशम्शेर जङ्गवहा- दुर राशा कं, रु. ३०० चर्खा प्रचारक तुलसीमेहेर मो, र, ५। क. क, गङ्गाबहाद्र बस्नेत क्षत्री छेत्र-

पाटि मो, रु, ५००, ले, क, नरसिङ्ग बहाद्र बस्नेत क्षत्री

छेत्रपाटि मो, रु. १००।

क. प. य्षबहादूर ऐ, ऐ, मो, रु. २५। राजा जयपृथ्वीबहादूरसिंह नोट रु.

क. क. चन्द्रजङ्ग थापाक्षत्री मो, र, २००। जीवनाथ श्रेष्ठ कावहाल पाटन मोर, ५।

श्री ३ स्वर्गीय महाराज चन्द्रशम्शेर जङ्घबहाद्र राणाका द्वारे सलिफाका

इच्छा बमोजीम मो, रु. १०००। ख. बाबुराम उपाध्याय सिनामङ्गल

मो, रु. ५

क. क, कीर्तिमान खत्री क्षत्री ज्ञानेश्वर मो, रु. ५०

. ६००

(२२३६) श्री क, प. वालक्रष्ण शम्शेर जँ,

ब, राणा मो.रु, १००। ख, चन्द्रलाल राजभण्डारी पाटन कालखु मो. रु. ३०।

सरदार बह्दादूर टिकुसिंह थापा

मार्फत राँचिका जी, ए, पी. का

नेपाली जनताबाट नोट रु. , , ३०० क, प, म्रुकुन्दबहाद्र बस्नेत छेत्रपाटि

मो. रु, पन

मे, क, नरमर्देन यापा पकनाजोल

मो.रु, २७।

ज्ञम्मा- १०५३९२५-११९५-३१००

हिन्दुस्थान राजा पशुपतिप्रतापसिंह बाँशि नोट रु , , ५००० राजा राव उदयसिंह पाटन नोट रु. , ५ १५०० रावलजी संग्रामसिंह सामोद नोटरु , , १५०० गणपतलाल हैदरावाद कं, रु. डक ३

( २२० ) दी एण्ट वाण्डेक्स कं, रु. , ८१ इन्द्रमस्य सेवामण्डली कं, रुर नोटरु,, ५ २४५ गुलाब कम्पनि, कराचि नोट रु, & ४ २००० यू, पी, का डेपुटि कलेक्टर दुर्गाप्रसाद गाजिपुर नोट रु, साहू हजारीमल माडवारी काठमाडौं मखनटोल मो, रु, ५००१। देवीराम माडवारी मो,रु, ५१ साहू हजारीमल माडवारीकी विधवा बुहारी मखनटोल मो, रु.१००१।, , देवलराम माडवारी मो, रु ४५,

मनीराम माडवारी मो, रु. | 2 0 सूरजमसाद माडवारी मो, रु, १ हा, साहू इरिदुखारी माडवारी मो, रु. ३५, शित्र्वाँरीमन माडवारी मो, रु, ३0): इजाराम माडवारी मो, रु. ३१।, घासीराम माडवारी मो, रु. २१.

रामचन्द्र माडवारी मो, रु. २५,

( २३१)

साहू टुइराम माडवारी मो, रु, १५१।. साहू रामरन्न माडवारी इन्द्रचोक मो, रु, २०११, साह चुन्नीलाल सागरमल माडवारी

मखन मो, रु. १५१, साहू नारायण दास माडवारी इन्द्रचोक मो,रु,१५१। , साह चीमनराम माडवारी भेडासिङ मोर, २१।, साह जगुनाधर माडवारी इन्द्रचोक मो,र, २१।, साहू महावीरकी स्वास्नी माडवारनी भेडा-

सिङ मो, रु. ५०१। , साह पूणमल माडवारी ऐ, मो, रु, ५०१। ,

साहू नागरमल माडवारी इन्द्रचोक मो, रु, १५१। ,' ,

साह घनश्यामदास माडवारी ऐ, मो, रु, १०१। , साह रााद्भष्ण रामजीवन माडवारी मखन मो, रु. १०१।

साह सूयंमल माडवारी डिल्लिबजार मो.र, २१।. पं. रामजीलाल माडवारी इन्द्रचोक मो.रु, २१।, गिरिधारीलाल माडवारी ऐ, मो,रु. ५१। , साइ विश्वनाथ माडवारी भेडासिङ मो.रु ५०१। ,

(२३२)

साह रामेश्वर माडवारी मो.रु. ३०१। साह हरिनारायण माडवारी इन्द्रचोक मो.रु,२५०१। , साहू रामकारनदास केदारनाथ माडवारी भेडासिङ मो.रु, २१०१. साह जग्नुनाधर माडवारी इन्द्रचोक मो,र, २०१। साह नत्युमल माडवारी इन्द्रचोक मो,र, २०१।, साह कुसालीराम माडवारी ऐ,मो,र, १५१।, साह मुखराम माडवारी ऐ, मो,रु, २०१। , ग्रुसरसा बगाराम कलवार मखनटोल मो,रु, २५१। , साइ मेगराज प्यारेलाल माडवारी भेडा-

सिङ मोरु, ३८०९

गीगराम माडवारी व्राझाण इन्द्रचोक मो,रु, २१।, .

आर पशुपतिनाथका पूजाहारी रावल सुव्रझण्य

शास्री भट्ट मो-रु, ५९४० . औ पशुपतिनाथका पूजाहारी बिष्णु शाख्री भट्ट मो.रु, ६२५ ,

ऐ., का पूजाहारी विठल शास्री भट्ट मो.र, ५ ऐ. का पूजाहारी नारायण शाख्री भट्ट मोर, १०। .

(२३३) थरी वासुकी नारायणका पूजाहारी बी, डी.

के, नारायण शास्री भट्ट मो.रु, २५. साहू बलदेवदास हनुमानप्रसाद माडवारी

इन्द्रचोक मो.रु, ११०१। . साह जुगलकिशोर, कालुराम माडवारी

ऐ, मो.रु, ३०१।. साह विश्वेश्वरलाल माडवारी मखनटोल

मो. रु. २१. साह जगतराम माडवारी ऐ.,मो.रु, २१. साह क्रषिराम माडवारी इन्द्रचोक मोर, २१।. साह श्वुरामल माडवारी ऐ, मो.रु. १०१ . साह कृष्णनारायण माडवारी ऐ, मो.र, २५१।. साह हजलाल माडवारी ऐ.,मो.रु, ३५१।

अबढुल रजाकमियाँ छेत्रपाटि मो,रु, २५, ठाकुरराम महाबीर मसाद कलवार

इन्द्रचोक मो.रु, २०१। , साह रामफल ज्वानिराम इन्द्रचोक मोर, २१५ , साहू खुबलाल रामकाजु ऐ, मो.रु. ३१,

(२३२४)

इण्डियन कपर कार्पोरेशन लिमिटेड सीँग-

सूम नोट रु.र कं, रु. «रै ८२५ जष्टिस एस, सी, मल्लिक, जन हाइको्ट

कलकत्ता नोट रु. ०. १०० साह बिष्णुशाह गोपालरोम कलवार

इन्द्रचोक मो, रु. २२५, माष्टर मत्युख्जयसेन जाउलाखेल मो,रु, २५, प्रोफेसर सुधिर कुमार चौधरी त्रिचन्द्र

कालेज मो.रु, २५, प्रोफेसर आशुतोष गंगुली ऐ, मो,र, २५, ख, बिष्णुलाल बिहारीलाल मो,रु, ५०), साह श्रीकृष्ण अम्बरलाल माडवारी

इन्द्रचोक मो,रु, ४०१। , साह वक्सीराम नरसिंहदास माडवारी

ऐ,मो,रु, ३५१। साह परशुराम मखनलाल माडवारी ऐ

गोरु, २०१। साइ भोल्लाको छोरा शङ्कर माडवारी

र मो,रु, ११०१। ,

( २२५) साइ रामानन्द मःडवारी ऐ.,मो,रु, २५, साहू राजालाल कलवार मखन मोर, १२५, फुलचंसा, बाबुराम कलवार ऐ, मो,र, २५१।,

सीताराम हरिराम कालु ऐ.,मो,रु, १२५, साहू कालुराम रघुनाथ माडवारी ऐ. गोरु, १२५, ध्बरिदत्‌ प्साद अवधकिशोर कलवार ऐमो,रु, 0..,1 08

जम्मा--२०९७९।६५ १३९ १०२७०

बेलायत नोट रु. पाउएड कंगरु, ग्रो.रु,_

बृटिश एन्भ्वाय ले, क, सी डी, डाक्स, सी, आइ, नोट,रु, ५०० ब्रुटिश काउन्सेल जनरल मि- छुर प्राइस क्याणटन नोट रु, ५० रिक्रुटिङ्‌ अफिसर मान्यवर कर्णेल बाईली गोरखपुर नोट, रु. १५०,

( र) जे, क, ई, सी, ब्राउन ६ गोरखा राइफल कं, रु, मिस्‌ लिली पेण्ट येण्ट ओख्डफीरड कं,रु. मिष्टर येण्ट बम्फोड बनारस नोट रु.रक.रु,. ग्रिष्र आर, जी, किल्वने नोट,रु,

% (रैनि

३६५ २५०,

मिष्टर एन, $, पेनि बेशञायत पाउण्ड ,

सर जहन क्याम्बेल ऐ, पाउण्ड मिसेस बीकहाम ऐ, पाउण्ड बिसेस मदन ऐ, पाउण्ड

मेजर, ई, जे, लुगाड ऐ, पाउण्ड आर, के, ऐ, पाउण्ड

कर्णेल एल, डब्स्यू, ई,बाट ऐ.पाउणड

॥ 114 कमल शर, ११०-,

, शार, , तषा-,

मिस वी. आर, इभान्स ऐ, पाउण्ड ,

मिष्टर र मिसेस एस, एफ अमेसवि ऐ, पाउण्ड 'आमन ऐ, पाउण्ड

शन--, ११--. शन--,

, शान",

२१०-.

(२२७) एम, ई, एल, ऐ, पाउण्ड ५ शेर, $ई, एफ, व्याटेन ऐ, पाउण्ड : रर, पंगहील प्यारिश चचे ऐ, पाउउड , १०।।, ले,क.एच.ईै,टे कबराँकम्यान ऐ, पाउण्ड, १-।-, मे, ज, निगेल्‌ उडीयाट्‌ ऐ, पाउउड , १।१।-, मिष्टर हाजलग्यादर ऐ नोट रु, र कं, रु ४५, ५, मिष्टर डब्ट्यू, एच, जे, बिलकिन्सन, सी, एस, आइ, सी, आई, ई, ऐ, मो, रु, , . २०० मिष्टर अल्फूंडवाण्ट ऐ, नोट रु. १०० मिष्टर केनेय किमर ऐ, नोट रु. र

कु, ३२०, १ मिष्टर एनलापौबेट, लण्डन ऐ., नोट रु, ४०,

जम्मा-१८३० ५५१४।- १२३ २०० (पाउण्डको नोट रु. ७४५) जम्मा नोट रु. २५७५

(२३८ )

ज्ञापानक नोटरु, कंरु, हारदा सोसाईटि फर गुड्डिडस, टोकियो नोटरु, रकं,रु, ११८० २॥ योकोहामा म्युनिसिपलिटि र कटन स्पीनसं

एसोसिएशन, जञापान नोट रु, र कं, रु २३६० ६

तोमोह कम्पनि, ओसाका, जापान नोट रु २०

जापानका महाजनहरू र विद्यालयबाट

कलकत्तामा रहेका जापानी कन्सल जनरल

द्वारा आएको नोट रु, र कं, र, २२९५ ५

जापान चेम्बर अफ कपर्से आएण्ड इणडष्ट्रि

इण्डो-जापानीज एसोसिएशन, इएने क-

ङ्चरल सोसाइटि आएण्ड बुद्धिष्ट युनियन-

बाट आएको नोट रु, ३००० , जम्मा- ८८५५ ₹प

कै १६८० साढको त्यहाँको 'भूकम्प-रीलिफ-फण्ड' मा हाम्रो दशाबाट पनि करीब रु. ५००० को चन्दा गएको थियो ।

चाँथा परिशिष्ट

थ्मूकम्प-सेवको तिनीहरूको अशंसनीय निश्वार्थी काम-को छोटो

बेन सातौं भागमा केही लेखी सकेको छु । सो दुःखमय

बखतमा मेरो सन्चालकित्त्यमा वसी दुःखीहरूको राम्रो

सेवा टहल गर्ने-हरूको नाम तल लेरुदछु ;--

गो,द, वा, हेडमाष्टर रुद्रराज पाँडे एम्‌, ए. प्रो, खडानन्द शर्मा

एम० एस्‌-सी, पं प्रेमराज सिद्धिचरण शेषराज जगदीश मसाद देवीविक्रम राणा शाम्बदेव अनन्त चन्द्र दिखिजयराज महावीर मसाद कृष्ण मसाद श्रेष्ट बिरेन्द्र मसाद शाह गङ्गाविक्रम चुडा प्रसाद गोङुलक्रृष्ण

बसन्त बहादुर राम प्रसाद तन्दुकार

(२४०)

पूण बहादूर श्रेष्ट जीवनाथ लोइनी

मा, ईश्वरी म्साद्‌ हिरण्य भक्त

यब्ग प्रसाद शाह अम्बिका प्रसाद पुस्कर नाथ यज्ञ प्रसाद घिमिरे गोपालजी तीर्थराज

बिष्णदेव गद्दी राम

टङ्कविलास सिद्धिलाल

प्रेम प्रसाद तन्दुकार क० मुक्तिनाथ

मा, चन्द्रलाल बसन्तलाल दिव्यदेव मा, देव्रीर एम, ए, गोपाल पाँडे मा, चण्डिकाल।ल शम्भू प्रसाद गो, द, वा, प्‌. नरेन्द्र-

माण एप,ए.बी,एस्‌-सी

केदार बिष्ट पा, तब्जमान गोवर्धनलाल मा. मोहन घोज कृष्णप्रसाद खत्री मा, खड्ग घोज गोबिन्द बहादूर मा, लाल बहादूर

गोकुलमान श्रेष्ठ प्रो.बोबिक्रम एमए,

(२४१)

आरो, आसुतोस सेन एम,

एस्न्सी, ग्रुकुन्दनाथ

प्रो, आसुतोस गांगुली

एम. ए, बी. एल, डिल्ठीरमन

मा, सुद्रदास तीथनाथ

श्रो, भैरव बहादूर एम, ए. अम्मृत प्रसाद

मा. नेत्रनाथ बी, ए, राम बहादूर थापा कृष्णगोपाल वैद्य केशरनसीँ जोसी गोकुलमान बृप बहाद्र राधाकृष्ण जञयानन्द रामशरण रामलाल चन्द्रपूर्ण केदारमान प्रधान रन्न बहादूर मानंधर ज्ञान बहादूर

हेम बहादूर गोपाल मान श्याम बहाद्र पदम बहादूर रामप्रसाद श्रेष्ट सिद्धिलाल रललाल रामेश्वरलाल

पित्रनाथ भवानी ्रसाद

(२४२)

मा. ज्ञान प्रसाद प्रेमलाल तुलशीलाल आओ, नारायण बहा- दूर एम, ए, तोत्रराज पाँडे मा.पार्थमणिबी, ए, य्गदेव मा.तुलसी प्रसाद बी,ए, मा, दुर्गाप्रसाद ग्रिवाण विक्रम चन्द्र बहाद्र बस्न्यात बलरामपाल रामगोपाल बैद्य बुटुकृष्ण तेवारी तारानन्द बैद्य सुवणराज लगतबहाद्र राम मसाद अमात्य नन्दलाल दुर्गामान प्रधान रौनकमान रोहिनीलाल द्वारिका बहाद्र दिलराज उप्रेती जक्ष्णपाल वैद्य गोपीमाधव

प्रथम संस्करण प्रकाश भए देखिको काम प्रथम संस्करण छापिरई सकेप्यी भएको कामको केही बिबरण यहाँ लेख्तछ्ु । दुनियाँदारहरूको घर लगायत सरकारी घर देवा-

(२४३)

लयहरूको ममैत र पुननिर्माण भइरहेको छ। तर अल सम्मत राजधानी भित्रका धेरै जस्ता दुनियाँदारहरूको घरमा वास सम्मको केही न केही ठेगाना लागी सकेकोले पुराना-पुराना देवा लय, इपारत र नया सडकहरू पट्टि विशेष काम हुन लागेको छ । देवालय, पाटि पौवाहरू आफ्ना- आफ्ना गुठियारहरूले गुढीको आयस्ता अनुसार ममैत गर्ने लागेका छन्‌ । फेरि कोही मन्दिरमा पैले बनाउदा केके गरिएको थियो भन्ने बयानको लेख समेत पाइए- कोले अब बानाउदामा सजिलो हुने भयो। यति मात्र होइन कि सो मन्दिरले आफ्नै पुरानो स्वरूप केही न केही धारण गर्ने शक्ने भयो औ लोप भै सकेका शिएप- विद्याको 'समेत ज्ञान हुन शक्ने भयो । जस्तो पाटनको महा बौद्धको देवलमा सो देवल १६०८ सालमा बन्दा काममा लगाइएको इँट बनाउने काठको साँचो र अरू बयान सहितको लेख पाइयो ।%

५ सो देवठको इँट बहुतै राम्रो देखिन्छ। सो देवछ देखेकाहरुछाई ससको वयान गर्नु पर्दैन । घरू पाठकरुछाई चाह्ाद्दोछा भनी ठानी सो ढेखमा ठेखिएको इँड बनाउने काइदाको बयान यहाँ छोटकरीमा ढेछ्तछु।

(२४४) भूकम्पमा भत्कँदा काठमाडौं, टुँडिखेल नजीकको घरहरा ४ तलासम्म अडेको थियो । त्यसको त्लो तलासम्म भत्काई मजबूत साथ फेरि बनाउने काम भएको छ। स्यसको लागि बाँस, खट मात्रको खच पनि हजारौं रुपियाँ पुगेको छ। एक ठुलो गौरवको कुरा काठमाडौं सो देवछ बनाउना छ द्रँट तयार पार्ने काइदा «आाटोर बालुवाको आधा-आषा भाग मिढाउनू । माटोको भागमा गिगिषा, हाकुवा, थकुरा, फिफिवा, गुंगुचा भन्द, किसिम-किसिमको मागे बराबर मिछाउनू औ चोट।, दैगछ, भैंध्यारो कोरामा राखी हवाघाछे 'इकाउन्‌ । सूर्घ पाकमा राख्न हुँदैन । मुठेको माटोको आधा तौड भए पछि मात्र छदेको भनी जान्नु । अनि पछि माग्र अघनिन्याक गनू । असतासभ भन्ने हदको मूति १३ तछासम्म खप्डयाइ छाप्नू । भवाछ चाहिने यस्तो हुनुपर्दछ ।”

20७ ७40७ 992 152 ६२

३०३००३ 240: (५०७ ) 09३ 38270

बखत

सो सडकमुनी पानीको ढछ

घरहरा ( काठमाडौं ) मर्मत हुनलागेको

(२४५)

हनुमान ढोका देखि टुँडि-खेख सम्म एक नयाँ फराकिलो सडक बञ्ज लागेको छ र त्यसको दुबै तर्फ सुहाउदो घर बस्ति पनि बन्ज लागेका छन्‌ । सडकमा दल रारून भादि बन्दोवस्त भएकोले समय सुहाउदो सडक बन्ने भएको छ। पहिलेको घनो बस्ति भएको ठाउँमा यस्तो नपाँ बस्तिको उत्पम्न हुनु शहरको गौरव बढ्ने कुरा हो। शहर बाहिर श्रू ठाउँ-ठाउँमा पहिलेको सडकलाई फराकिलो पारी पक्रहणडी कूटपाय' समेत बन्न लागेकाछन्‌ । भक्तपुरमापनि घर झ्मगाडिका पालिहरू तोडी सडकहरू खुलार चौदा बञ्न खागेका छन्‌ जस बाट शहर खुला देखिएको छ ।

देवल र पुराना-पुराना इमारतहरूको मर्मत र पुन- निर्माणपनि हुन लागेको छ । तर त्यस पष्टि विशेष शिल्प कालिगढीको काम भएकोले केही समय लाग्ने कुराहो । कोही-कोही त तयार पनि भइसके । भादगाउपा (भक्तपुर) दरबार ५६ भ्याले र सो नजदीकको कृष्णको देवलर काठमाडौंमा डुङ्गाको हात्ती समेत रानी पोखरी वरि परि- का देवलहरू, हनुमान ढोका दर्बार तयार भइसके ।

(२४६)

घर, दरबारहरू पनि धेरै जस्ता मर्मत भै सकेतापनि धेरै जस्तामा जगै सम्म भत्काई फेरी वनाइएकाले समय औ खर्चपनि धेरै लागेकोहो। जाउलाखेल द्रबार, म्रहाराज गञ्जको लक्ष्मीनिवास, भाट-भटिनिका र पुल- चोकका महलहरू पहिलेको भन्दा धेरै नै फरक गरी बनाइएका छन्‌ । देखदा थोरै मात्र भत्केका महलहरूपनि ठाउँ-ठाउँमा धेरै कच्चा भएकोले का भागहरू भत्काई फेरी मर्मत गरिएकाछन्‌ | यो खण्डमा बबर महल) सिंह महलहरू पर्दछन्‌ । यापाथलिको गोल बैठक लगायेत अ्ररू पुराना दर्वारहरू र कोही अर भार्दारको घर समेत पुरै जगै सम्म तोडी भत्काएका छन्‌ । यसरी भत्केका घरका धनीहरू मध्ये धेरै जस्ताले नजा जगगामा आफ्नु घर वास बनाएका छन्‌ । यसको परिणाम ठाउँ-ठाउँमा सुहाउदो घरहरू देखिन्छन्‌ ।

भूकम्प-पीडितोद्धारक-फएडमा जम्मा मोरु, १०७५१०४,६५ नोट ₹० २५८४५ र कंरू १४८६॥ भएको छ।

राजधानी भित्र भूकम्ममा भत्केका घर बनाउनेहरूको ज्ञागि सुफत मोलमा माल सर्जाम पाउन्‌ भन्नाको खातिर सरकारबाट तपसीलको नना बन्दोवस्त भएको छ ।

(२४७)

तपसील

(१) गोदावरी, नागाजुन समेतका वनबाट दलिन थान १२००० सरकार तर्फबाट कटानी भई काठमाडौं, भादगाउँ र पाटनका दुनियाँहरू लाई विक्रि हुने ।

(२) पहाड टुंखर्कका बन बाट ठेकदार मार्फत काठ दलिन यान १३००० कटानी भई भादगाउँ द्वगेड मार्फत ठेकदार-ले नै दिएका दरमा बिक्रि हुने ।

(३ ) भाढगाउँ (भक्तपुर) का डकर्मी, सिकर्मी, वन्न- कर्मी र नकर्मी समेतका कालिगदहरूले ज्याला बढाई लिने गरेकोले सबै कालिगद-हरूको कंटोल लगतगरी ३ खण्डको १ खण्ड कालिगद सरकारी काममा र २ खण्ड दुनियाँको काममा दरकार अनुसार दुनियाँ-लाई कंदोल फाँटबाट खटाई दिनको देहाएका पैसाका दरलो ज्याला दिज्वाउने भ्रौ सो भन्दा घटी बढी ज्याला लिन दिन नपाउने बन्दोवस्त भएकोछ । असामी सरकारी कामके

कार्तिक १ गते बैशाख १ गते सबै महिना देखि चैत्र देखि आश्विन के मो, रू.

दुनियाँको कामके

(२४८)

मसान्न तकके मसान्त तकके मो. रू. मो, रू,

पहिखा नम्बर सिकर्मीकै 1६० 1७२ दोश्रा नम्बर ऐ. के ॥१८ 1६० तेश्रा नम्बर ऐ, के ।१३२ 1४८ पहिला नं, रकरमी, नकर्मी, वञ्रक्मी, लोइ-कर्मी के ।६० ।६८ दोश्रा नं. ऐ, के ॥३८ ।५६ तेश्रा नं. ऐ,के ।३२२ 1४४ पहिला नम्बर चित्रकारीकै ।६० 1६४ दोभान, ऐ,के ॥१८ ।५२ तेभ्रा नं, ऐ,के ।१२ 1४०

॥६० ॥४८

।३२ ६० ॥४८ ।३२

यसरी कंट्रोल लगत गर्ने काम-को सुरू भादगाउँ (भक्तपुर ) बाट भयोतापनि ्ववस्थाको बिचार र काप-

को नतिजा बाट त्यसो गर्नु भ्वावश्यक देखियो ।

भूकम्प गयो कत्रा-कत्रा घर कस्ता-कस्ता देवलहरू चुर भरै भत्के। तर मानिसको परिश्रमले कति घर-हरू उदिसके । मेरो पैसा उसको खल्तीमा र उसको पैसा मेरो

(२४६)

खल्तीमा भयो, तर (विदेशी माल सर्जाम र विदेशी काम- दार-ले लगेको पैसा वाहेक ) देशको पैसा देशमै अड्यो- यसको भ्रसल परिणाम हामीले देरुतैछौं । यो भूकम्पबाट मिलेको एक असल शिक्षा हो।

श्रब त काम-पनि क्रमैसंग हलुको हुँदै शाएको छ । अव केही बर्ष बाद भूकम्पको घाउ पूरा टालिन जालाकि भन्ने श्ाशा पनिल्ड । र सोही दिन-लाई चाँडै निमन्त्रणा

गर्दै यो कलम खाई याँ याम्दछु । [बि, सं, १९९२]

ठमाडौँ उपत्यका लगायत पूर्वी नेपालमा महाभूकम्पको घटना»

र तात्कालिक नव-ग्रहका गतिविधि एक झलक

९०० ५, के [या ७ छ पप मा 4,“095 /०/ ' &िपम्द्र शक ५४: कक ५७ ठुँट ००० छ र्रा

2 क्् बिल १९९० माघ २ गते, सोमवार (माघ ढुडँदी औंसी) दिउँसो १०२४ गने (01 1४0109/, 15 191091/ 1934 4.0.)

ञ्र्बु : पूर्वास्त बुध १९९०।९९ - १९९०११०१० गतेसम्म यु" र गुरु १९९०९२६ - १९९०११०६ गतेसम्म

श्रम पश्चिमास्त भौम (महल /अझार) १९९०।९।२९ - १९९१।०३/०८ गतेसम्म [श) खगृह शनि (मकर : राशि स्वामी, राशि अधिपति)

जम उच्चस्थ ग्रह भौम (मङ्गल/ अझ्ार)

[ठमललक बक गाएका तात्कालिक भविष्यवका : 1 न्त्याबा तथ्चोक काठमाडौ निबासी)

यो, छविलाल देवकोटादवारा ।दातकानमा) ज्योतिष विषयक सबै य्न्धहरू जलाएर पासो लगाई आत्महत्या